ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

الگوها و نظریه هاى عمده بهداشت روانى/1

یکى از مسائل مهم جهان امروز مسئله بهداشت و سلامت انسان است. بدون شک، سلامت جسمانى و روانى افراد جامعه اهمیت بسزایى دارد. تأمین سلامتى اقشار جامعه یکى از مسائل اساسى هر کشورى است که باید آن را از سه بعد جسمى، روانى و اجتماعى مدنظر قرار داد. بهداشت روانى علاوه بر اینکه هدف هر جامعه اى به شمار مى آید، معیارى براى سلامت فرد نیز محسوب مى گردد. این اصطلاح داراى معانى متعددى است که از جامعه اى به جامعه دیگر، فرهنگى به فرهنگ دیگر و از فردى به فرد دیگر متفاوت است. به همین دلیل، در روان شناسى، الگوها و دیدگاه هاى متفاوتى نسبت به بهداشت روانى وجود دارد. این نبشتار درصدد نقد و بررسى چهار الگو و دیدگاه عمده در این باره مى باشد. علاوه بر این، به دیدگاه اسلام در باب بهداشت روانى نیز اشاره مى گردد.


حل مسائل ملّى و بین المللى تا حدّ زیادى به روشن بینى در زمینه روح و روان بشر و جلوه هاى گوناگون آن بستگى دارد و بدین منظور، باید ساخت و ایجاد فرد سالم، خانواده سالم و
اجتماع سالم هدف همگان باشد و این خود به مقدار زیادى بستگى به فهم فلسفه وجودى فرد و مفهومى دارد که فرد و اجتماع از زندگى برداشت مى کنند. با توجه به شیوع فلسفه هاى مادى، که حقیقتاً قادر به توجیه انسان و جهان نیستند و اشکالاتى که این فلسفه ها ایجاد کرده و خواهند کرد، متفکران موحّد باید به طور جدّى دست به کار شوند و نقش رهبرى فکرى جهان را به عهده گیرند. در این باره متفکران موحّد ملت ما با در دست داشتن ذخایر معنوى، اخلاقى و مذهبى سرشار و غنى، مسئولیتى بس عظیم به عهده دارند. 1
بدون شک، سلامت جسمانى و روانى افراد جامعه اهمیت بسزایى دارد. افراد و جوامع انسانى بدون حفظ سلامت و رعایت بهداشت، نمى توانند به زندگى فردى و نوعى خود ادامه دهند و نسل خود را حفظ نمایند. بیمارى و ناتوانى، زندگى فرد و روابط انسانى را مختل و در نتیجه، احساس امنیت و همبستگى را از انسان سلب مى کنند. 2
موضوع «سلامتى» از بدو پیدایش بشر و در قرون و اعصار متمادى، مهم و همواره مطرح بوده است. اما هرگاه از آن سخنى به میان آمده، عموماً بعد جسمانى آن مدّ نظر قرار گرفته و کمتر به بعد روانى آن توجه شده است. «سازمان بهداشت جهانى»3
(1990) ضمن توجه دادن مسئولان کشورها به تأمین سلامت جسمى، روانى و اجتماعى افراد جامعه، همواره بر این نکته تأکید دارد که هیچ یک از این سه بعد بر دیگرى برترى ندارد. طبق برآوردهاى این سازمان میزان شیوع اختلالات روانى در کشورهاى صنعتى و در حال توسعه رو به افزایش است. این در حالى است که در برنامه ریزى هاى توسعه اجتماعى و اقتصادى، پایین ترین اولویت به آنها داده مى شود. دلیل این افزایش را تا حدّ زیادى مى توان وابسته به رشد روزافزون جمعیت، تغییرات سریع اجتماعى همچون شهرنشینى، فروپاشى خانواده هاى گسترده و مشکلات اقتصادى دانست. 4
تأمین سلامتى اقشار جامعه یکى از مسائل اساسى هر کشورى است که باید آن را از سه بعد جسمى، روانى و اجتماعى مدّنظر قرار داد. با توجه به افزایش بیماران روانى در سراسر جهان، زیان هاى مالى و معنوى ناشى از این بیمارى ها و همچنین کمبود تسهیلات، امکانات و نیروى تخصصى لازم براى ارائه خدمت به آنها، به نظر مى رسد که انجام خدمات پیشگیرانه در این زمینه ضرورى است و تأمین بهداشت روانى افراد به عنوان یک اقدام مثبت اجتماعى، اقتصادى، پزشکى و بهداشتى، براى تمام کشورها و ملت ها جنبه الزامى دارد
. 5

تعریف «بهداشت روانى»
«بهداشت روانى» داراى دو تعریف است. در تعریف اول، «بهداشت روانى» به معناى سلامت فکر و روان است و منظور از آن نشان دادن وضع مثبت و سلامت روانى و راه هاى دست یابى به آن است که در تکامل فرد و اجتماع نقش مؤثرى مى تواند به عهده گیرد. در تعریف دوم، منظور از «بهداشت روانى» عبارت از رشته اى تخصصى از بهداشت عمومى است که در زمینه پیش گیرى از بیمارى هاى روان و کاستن آنها فعالیت مى نماید.
اکنون بهداشت روانى به عنوان یکى از رشته ها و موضوعات اساسى، مورد توجه سازمان بهداشت جهانى است و یک قسمت مستقل را در این سازمان جهانى به خود اختصاص مى دهد. در هر دو مفهوم بهداشت روانى، نقش فرهنگ، آداب و رسوم خانوادگى و اجتماعى و شرایط محیطى مورد تأکید قرار مى گیرد. 6
به طور کلى، مى توان گفت: «بهداشت روانى» به معناى تأمین سلامت روان افراد جامعه به هر نحو ممکن است. بر این اساس، تمام اصول، نکات، اعمال و اقداماتى که به تأمین سلامت روان مدد برسانند مشمول بهداشت روانى بوده، در دایره آن قرار مى گیرند. به همین دلیل، در بیشتر کتب و منابع مربوط به بهداشت روانى، به سه نظام اشاره مى شود: نظام اولیه یا پیش گیرى نوع اول7 براى پیش گیرى از بیمارى روانى، نظام ثانویه یا پیش گیرى نوع دوم8 براى درمان بیمارى و کاهش شدت آن؛ و نظام ثالثیه یا پیش گیرى نوع سوم9 براى بهتر کردن عاقبت بیمارى (بازتوانى و توان بخشى). بر این اساس، مى توان گفت: بهداشت روانى، برخلاف مفهوم ظاهرى آن (پیش گیرى تنها)، اصطلاح عام و گسترده اى است که هم شامل پیش گیرى مى شود، هم درمان و هم توان بخشى.
در تعریف «بیمارى روانى» و «سلامت روان»، الگوها، نظریه ها و دیدگاه هاى متعددى ارائه گردیده است. این نبشتار چهار الگو و دیدگاه عمده و اساسى را به صورت اجمالى و مختصر مورد نقد و بررسى قرار مى دهد. این چهار الگو به ترتیب عبارتند از: 1. الگوى پزشکى و روان پزشکى؛ 2. الگوى رفتارگرایى؛ 3. الگوى روان کاوى (فرویدى)؛ 4. الگوى انسان گرایى.

الگوها و نظریه هاى بهداشت روانى10
اصطلاح «بهداشت روانى» اصطلاحى عمومى است که به معانى متعددى به کار مى رود. یکى از عمده ترین این معانى، که هدف نهایى هر جامعه اى نیز محسوب مى شود، تأمین سلامت روان افراد جامعه است. هر جا
معه اى موظّف است سلامت روان افراد خود را تأمین نماید. بهداشت روانى بخش عمده اى از بهداشت عمومى به شمار مى آید.
بهداشت روانى علاوه بر اینکه هدف هر جامعه اى به شمار مى آید، معیارى براى سلامت فرد نیز محسوب مى گردد. این اصطلاح داراى معانى متعددى است که از جامعه اى به جامعه دیگر، فرهنگى به فرهنگ دیگر و از فردى به فرد دیگر متفاوت است. به همین دلیل، در روان شناسى، الگوها و دیدگاه هاى متفاوتى نسبت به بهداشت روانى وجود دارد. در ذیل، به این الگوها و دیدگاه هاى عمده اشاره مى گردد:

1. الگوى پزشکى و روان پزشکى11
در این الگو، بهداشت روانى به معناى عدم وجود و حضور علایم بیمارى است. بر اساس این الگو، انسان سالم کسى است که نشانه هاى بیمارى در او دیده نمى شود؛ همان گونه که انسان سالم از حیث جسمانى کسى است که نشانه هاى بیمارى مثل درد، تب و لرز در وى به چشم نمى خورند.
طبق این دیدگاه، هدف انسان و جوامع انسانى رهایى و خلاصى انسان از نشانه هاى بیمارى است. در این الگو، نشانه ها و پدیده هایى از قبیل اضطراب، وسواس، افسردگى، توهّم و هذیان، و پرخاشگرى کنترل نشده، نشانه بیمارى محسوب مى شوند و اگر در کسى یافت شوند آن فرد نابهنجار و غیرطبیعى (مریض و ناسالم) است و چنانچه در فردى یافت نشوند این فرد سالم، طبیعى و بهنجار محسوب مى گردد.
صاحبان این دیدگاه عوامل فیزیکى و بیولوژیکى را پایه هستى بشر مى دانند و معتقدند: تمام حالات ذهنى و فکرى بشر زیر بناى مولکولى و سلولى دارند. برخى از پیش فرض هاى عمده این دیدگاه را مى توان در چند مورد خلاصه کرد:
1. فرد بیمار، ناتوان است و درمان بدون مداخله مستقیم امکان پذیر نیست.
2. بیمارى هاى روانى و به طور کلى، بیشتر ویژگى هاى رفتارىوروان شناختى انسان مشخصاً قابل طبقه بندى هستند و در نتیجه، بیمارى ها و افراد مبتلا به بیمارى را مى توان در گروه هاى مشخص قرار داد.
3. به دلیل آنکه افراد را مى توان در طبقات و دسته هاى مشترکى قرار داد، پس روش هایى که براى درمان یک بیمارى خاص کاربرد دارند، براى افراد مبتلا به آن بیمارى نیز مشترکند.
4. هرچند ابعاد وجودى انسان به چند بعد جسمانى، روانى و اجتماعى تقسیم مى شوند، ولى تأکید اساسى بر بعد جسمانى است. 12
دیدگاه مزبور، که به مکتب «زیست گرایى» نیز شهرت دارد، در مط
العه رفتار انسان، بیشترین اهمیت را براى بافت ها و اعضاى بدن قایل مى شود. این مکتب، که پایه اصلى روان پزشکى را تشکیل مى دهد، بیشتر بر بیمارى روانى توجه دارد، نه بهداشت روانى؛ زیرا بیمارى روانى را جزو سایر بیمارى ها به شمار مى آورد. روان پزشکى، که در اواخر قرن هجدهم شاخه اى از پزشکى شناخته مى شد و به درمان بیمارى هاى روانى مى پرداخت، از بیمارى روانى مفهوم عضوى را در نظر مى آورد. همان گونه که اشاره شد، دیدگاه «روان پزشکى» براى تبیین بیمارى روانى به پدیده ها و اختلال هاى فیزیولوژیک اهمیت مى دهد. این دیدگاه از علم پزشکى الهام مى گیرد؛ زیرا علم پزشکى معتقد است: بیمارى جسمى در اثر بى نظمى در عملکرد یا در خود دستگاه به وجود مى آید. دیدگاه «روان پزشکى» درباره فرد دید تعادل حیاتى دارد؛ معتقد است: اگر رفتار شخص از هنجار منحرف شود، به این دلیل است که دستگاه روانى او اختلال پیدا کرده است. بنابراین، فرض بر این است که در آینده نوعى نقص در دستگاه عصبى او کشف خواهد شد و همه اختلال هاى فکرى و رفتارى بر اساس آن قابل تبیین خواهند بود. به دلیل آنکه دیدگاه «روان پزشکى» درباره فرد دید تعادل حیاتى دارد، طبق این دیدگاه، بهداشت روانى عبارت است از: نظام متعادلى که خوب کار مى کند. 13
در نظام ارزشى الگوى «پزشکى» و «روان پزشکى»، هدف نهایى، حذف، دفع و رفع نشانه هاى بیمارى است. به همین دلیل، در الگوى مزبور، براى حذف و رفع نشانه هاى بیمارى از درمان هاى فیزیکى مثل دارو، شوک درمانى، کنترل و محرومیت استفاده مى شود.
این درمان ها گرچه بیمارى را ریشه کن نمى کنند و فقط نشانه هاى آن را ظاهراً و به صورت موقّت از بین مى برند، ولى همین که نشانه ها ناپدید مى شوند، گفته مى شود: بیمار درمان شده و سلامت خود را باز یافته است!

2. الگوى روان کاوى (فرویدى) 14
زیگموند فروید، بنیانگذار مکتب «روان کاوى»، در اصل یک پزشک بود. به همین دلیل، روان کاوى به آسانى از سوى روان پزشکى پذیرفته شده است. علاوه بر این، مکتب «روان کاوى» و مکتب «زیست گرایى» شباهت هایى با هم دارند. «روان کاوى» مثل «زیست گرایى»، بر مفهوم «تعادل» (عدم تعارض) بین ساخت ها، تشخیص و درمان استوار است. درباره بهداشت روانى، مفاهیم روان کاوانه زیادى وجود دارند و برخى از شاگردان فروید از اندیشه اصلى او فاصله گرفته اند تا نظر خاص خود را ارائه دهند. به
نظر برخى از روان کاوان، بهداشت روانى زمانى تضمین مى شود که «من»15از دیدگاه فروید، «سلامت روان» به معناى سازگارى فرد با خود و با خواسته ها و فشارهاى جامعه است. وى اعتقاد دارد: شخصیت انسان داراى سه بخش یا سه ساختار به نام هاى «بن»، 18 است. ایگو (من)، که مدیر اجرایى شخصیت است و مسئولیتش حفظ تعادل آن مى باشد، همواره از طرف «اید» (بن)، «سوپرایگو» (فرامن) و محیط تحت فشار قرار مى گیرد. چنانچه ایگوى فرد تضعیف گردد، قدرت اجرایى و مدیریتى اش را از دست مى دهد و در نتیجه، تعادل شخصیت به هم خورده، در نهایت، انسان به ناسازگارى مبتلا مى گردد. به عقیده فروید، فرد ناسازگار یعنى: کسى که سلامت روان خود را از دست داده و دچار بیمارى گردیده است.
در نظام ارزشىِ این الگو، هدف نهایى سازگار کردن و سازگار شدن فرد با خود و با جامعه اى است که در آن زندگى مى کند ـ جامعه هر چه مى خواهد باشد! ـ فرد سالم هم کسى است که در جامعه اش زندگى کند، بدون اینکه تعارضى بین روان و ذهن او و جامعه اش به وجود آید.
بنابراین، کسى که با خود و جامعه اش سازگار باشد و با آنها در ستیز و تعارض به سر نبرد، بر چسب سلامت مى خورد، و کسى که نتواند با خود و جامعه خویش سازگار شود و با آنها تعارض و درگیرى داشته باشد ـ جامعه هر چه باشد! ـ برچسب بیمارى و مرض مى خورد. به هر حال، تمام تلاش و هنر این نظام آن است که به افراد آموزش دهد چگونه با خود و جامعه خود سازگار شوند، و به بیماران نیز این بینش را بدهد که علت ناسازگارى شان با جامعه و مقاومتشان در برابر آن چیست.
حال این سؤال مطرح است که طبق معیار و الگوى فرویدى، افراد و چهره هاى انقلابى و مبارز، که علیه جامعه و قوانین حاکم بر آن قیام مى کنند و به مبارزه برمى خیزند و درصدد اصلاح یا تغییر آن برمى آیند، چه حکمى دارند: سالم هستند یا بیمار؟
شباهت هاى الگوى پزشکى ـ روان پزشکى و الگوى روان کاوى: بین دو الگوى مذکور، شباهت هاى زیر به چشم مى خورند:
1. هر دو الگو اساساً به جنبه منفى و سلبى توجه دارند، یکى به نبود نشانه هاى بیمارى و دیگرى به نبود تعارض با خود و جامعه.
2. طبق هر دو الگو، مشکل در درون خود بیمار است و جامعه براى درمان یا اصلاح، موضوعیتى ندارد. بنابراین، هر دو الگو چندان درصدد اصلاح قوانین جامعه برنمى آیند. به عبارت دیگر، هر دو الگو کار چندانى با اجتماع یا
محیط ندارند و آن را منبع ـ حتى ـ احتمالى بیمارى نمى دانند. از این رو، جامعه را در درمان یا اصلاح بیمارى دخیل ندانسته، فقط بر فرد تکیه مى کنند.
3. هر دو الگو بیمار را کاملا منفعل به حساب مى آورند و به اراده و فعّال بودن او چندان اهمیتى نمى دهند. «روان پزشکى» سعى دارد با دادن دارو و روان کاوى تلاش مى کند با روان درمانى، آن هم به شیوه خاص فرویدى، بیمار را درمان کند!

3. الگوى رفتارگرایى21
طبق این الگو، سلامت روان به معناى وجود رفتار سازگارانه و عدم رفتار ناسازگارانه است. «رفتار سازگارانه» رفتارى است که فرد را به اهدافش برساند و «رفتار ناسازگارانه» رفتارى است که فرد را از رسیدن به اهدافش باز دارد. بر اساس چارچوب این دیدگاه، فرد سالم کسى است که در جامعه طورى رفتار کند که به اهدافش برسد. حال اهداف چه باشند و جامعه چه جامعه اى باشد، فرق نمى کند و چندان اهمیتى ندارد! بیمار هم کسى است که رفتارش او را به اهدافش نرساند! تلاش و هدف نهایى این الگو و نظام ارزشى آن این است که شیوه هاى رفتار سازگارانه و رسیدن به اهداف را به افراد آموزش دهد. در الگوى رفتارگرایى، اهتمام بر این است که فرد به هدفش برسد؛ فرقى نمى کند که این هدف خوب باشد یا بد، و درکنارش حق دیگران ضایع شود یا نشود!
این تعریف از «سلامت روان» یکى از رایج ترین تعاریف بهداشت روانى است که در عصر کنونى به چشم مى خورد و متعلّق به یک نظام ارزشى و یک مکتب روان شناختى است که به مکتب «رفتارگرایى» (اصالت رفتار) معروف است. اگرچه ریشه و مرکز این نوع تفکر و عمل در آمریکاست، ولى امروزه به سراسر جهان سرایت کرده و حتى در مشرق زمین و کشورهاى اسلامى نیز عده اى خواسته یا ناخواسته عملکردى مطابق و هماهنگ با این دیدگاه دارند!
این الگو و این دیدگاه امروزه در بیشتر کشورهاى دنیا، به ویژه کشورهاى غربى و صنعتى، رایج است و توسط حاکمان و سیاست مداران شیطان صفت به کار گرفته مى شود؛ دیدگاهى که غیرانسانى و شیطانى است و توجیه کننده این ضرب المثل معروف است: «هدف وسیله را توجیه مى کند!» آیا انسانى که فقط به فکر خود، منافع و اهداف خویش است و اهمیتى به اهداف، حقوق و منافع دیگران نمى دهد و حتى در موارد زیادى نیز آنها را ضایع یا غصب مى کند، انسانى سالم و منطقى است ؟!
البته ناگفته پیداست که گاهى انسان اهدافى دارد منطقى و انسانى. ب
نابراین، اگر طورى رفتار کند که به این اهداف برسد هیچ مشکلى پیش نمى آید؛ چون هم رفتارش منطقى است و هم اهدافش منطقى اند و هم چنین رفتارى نشانه اى از سلامت فکر، روان و شخصیت او به شمار مى آید. اما اگر فردى اهدافى دارد غیرانسانى و ملازم با تضییع حقوق فرد یا افراد دیگر، آیا باز هم چنین شخصى رفتارش منطقى و سازگارانه است؟ آیا براى رسیدن به هر هدفى، مى توان به هر رفتارى دست زد؟ آیا با عقل سلیم و حکیم مى توان گفت: چنین فردى از سلامت روان برخوردار است؟
با وجود این، در همه جاى دنیا کسانى هستند که اگرچه این را بر زبان نمى آورند و خود را «رفتارگرا» نمى دانند و حتى در مواردى از این اسم و اصطلاح نیز به ظاهر بیزارى مى جویند، اما در عمل، منش و رفتار خود، دقیقاً بسان رفتارگرایان و مطابق با نظام ارزشى آنان عمل مى نمایند!
همان گونه که ملاحظه مى شود، این الگو و الگوى فرویدى هر دو بر سازگارى تأکید مى کنند، منتها فروید سازگارى فرد با خود و جامعه اش را در نظر مى گیرد، ولى رفتارگرا سازگارى رفتار با هدف را مدّ نظر قرار مى دهد. علاوه بر این، در مقایسه الگوى «رفتارگرایى» با الگوى «پزشکى» و «روان پزشکى»، مى توان گفت: الگوى «پزشکى» یک الگوى مطلق گرا و این الگو نسبى گراست. روان پزشک، پرخاشگرى کنترل نشده را به صورت مطلق مرض و بیمارى مى داند، در حالى که از دید رفتارگرا، اگر رفتار پرخاشگرانه شما را به هدفتان برساند نه تنها مرض و بیمارى به حساب نمى آید، بلکه عین سلامت است. طبق الگوى «رفتارگرایى»، اگر پرخاشگرى شما را به هدفتان نرساند آن گاه مى توان گفت: این پرخاشگرى نشانه مرض و نابهنجارى است.
بر اساس همین دیدگاه غیرانسانى رفتارگرایى است که حاکمان و سیاست مداران غربى، به ویژه آمریکا و انگلستان و همدست جعلى و بى ریشه آنان اسرائیل غاصب، خود را محق و ذى صلاح مى دانند که تحت عنوان آزادى، دموکراسى و حقوق بشر به هر کشور و سرزمینى حمله کنند و پس از کشتن هزاران بى گناه، و بى خانمان کردن عده زیادى از مردم عادى، ثروت ها، منابع و معادن آنان را به غارت و چپاول ببرند! چنین مهاجمانى براى اینکه رفتار خود را منطقى و انسانى جلوه دهند دایم در بنگاه ها و بوق هاى تبلیغاتى خود، از هدیه کردن آزادى و دموکراسى و احقاق حقوق بشر دم مى زنند! از دید آنها، این گونه رفتارها نه تنها بد نیستند، بلکه نشانه اى از آزادى، دموکراسى، سلامت روان
، عدالت و انسانیت به شمار مى آیند؛ زیرا آنها را به هدفشان، که غارت فرهنگ، ثروت و منابع مردم کشورهاى مظلوم است، مى رساند!

4. الگوى انسان گرایى22
روان شناسى «انسانگرا» الگویى از سلامت روان را ارائه مى دهد که با سه الگوى پیشین تفاوت فراوانى دارد. در این الگو، بر طبیعت و جنبه هاى مثبت انسان و فعّال بودن وى تأکید مى شود.
طبق این الگو، «سلامت روان» به معناى رشد، شکوفاسازى و تحقق استعدادها و نیروهاى درونى انسان است. از چشم انداز این الگو، انسان سالم کسى است که استعدادهاى خود را شکوفا سازد و به کمال مطلوب و ایده آل برسد. در نظام ارزشى این الگو، هدف و هنر انسان رسیدن به کمال و شکوفاسازى تمام استعدادهاى ذاتى و درونى وى است. در دیدگاه «انسانگرا»، انسان با یک سلسله متنوع از استعدادها و نیروها متولّد مى شود که روى هم رفته، به «طبیعت انسان» معروف است. این نیروها عبارتند از: هوش، نیازها و غرایز، معنویات و الهیّات، عاطفى بودن، اجتماعى بودن و مانند آن که بر اساس این الگو، تمام آنها، هم سالم هستند و هم مثبت. همه انگیزه انسان و اصلى ترین انگیزه وى نیز شکوفاسازى این نیروهاى سالم و مثبت است. طبق این الگو، انسان کلّیتى است متشکل از روح و جسم (تن و روان) که همواره به طرف خودشکوفایى و کمال در حرکت است.
این دیدگاه بر خلاف سه دیدگاه قبل، انسان را ذاتاً سالم، مثبت و فعّال مى پندارد که با اراده، اختیار و مسئولیت خودش، اعمال و کردارش را انجام مى دهد. وى مسئول سلامت خویش است و اگر هم مریض شود، خودش باید در درمانش فعّال و تصمیم گیر باشد.
از میان روان شناسان انسانگراى معروف، مى توان به چهره هایى همچون گوردن آلپورت (1894ـ1967
Gordon Allport؛)، کارل راجرز (1902ـ 1987CarlRogers؛)، آبراهام مزلو (1908ـ 1970AbrahamMaslow؛) و تا حدّى اریک فروم (1900ـ 1980 Erich Fromm؛) و دیگران اشاره نمود که بررسى نظرات هر یک از آنان نیازمند مقاله اى مستقل است.
نقد و نظر: اگرچه الگوى «انسان گرایى» به حسب ظاهر و در مقایسه با سه الگوى دیگر، از جذّابیت و نقاط قوّت و مثبت زیادى برخوردار است، اما اگر با دیدى تیز و نقّادانه به آن بنگریم، خواهیم یافت که این الگو نیز على رغم ظاهر زیبا و جذّابش داراى ایرادهاى اساسى و اشکالات مبنایى است؛ اولا، در اینکه کمال و شکوفاسازى چه و چگونه هستند، محل دقت و تأمّل است. ثانیاً، درست است که دیدگاه اسلامى نیز به اراده، اختیار، مسئولیت، خودشکوفایى و کمال جویى انسان توجه و تأکید دارد، ولى قابل ذکر است که آبشخور اسلام با آبشخور «انسان گرایى» در این امر کاملا متفاوت است و به اندازه
زمین تا آسمان با آن فاصله دارد! نگاه اسلام به انسان، نگاهى الهى، آسمانى و عمودى است، ولى نگاه «انسان گرایى» به انسان، نگاهى بشرى، زمینى و افقى است. از دید اسلام، انسان موحّد و مؤمن، انسانى سالم و ارزشمند است، در حالى که از دید «انسان گرایى»، انسان بما هو انسان ارزشمند است. بنابراین، عمده ترین ایرادى که به دیدگاه «انسان گرایى» وارد است، توجه و تأکید افراطى آن بر انسان است. این دیدگاه انسان بما هو انسان را محور و مرکز ثقل همه چیز قرار مى دهد و وجود انسان را برترین و بهترین وجود به حساب مى آورد. طرف داران این دیدگاه همه چیز را براى انسان مى خواهند و اگر هم از خدا، دین، انبیا و کتب آسمانى دم مى زنند و آنها را مفید مى دانند، صرفاً به خاطر این است که همه اینها براى انسان و مفید به حال وى هستند! خدا خوب است، چون براى انسان خوب است؛ و دین خوب است، چون براى انسان و زندگى اش مفید است.
این در حالى است که بر اساس دیدگاه اسلام، انسان بماهو انسان ارزشى خنثا دارد و در سایه التزام به ارزش هاى الهى و انسانى صحیح، به منزلت و احترام نایل مى شود. از این رو، تنها انسان موحّد و مؤمن است که به خاطر توحید، ایمان و تعهدش، سلامت و ارزش والایى پیدا مى کند. از منظر اسلام، محور و مرکز ثقل همه چیز و همه کس خداوند سبحان و خالق منّان است.
ادامه دارد…


نویسنده: رحیم میردریکوندى


منبع: ماهنامه معرفت شماره 112، ویژه نامه روان شن
اسی


http://bashgah.net

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید