ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

الگوها و نظریه هاى عمده بهداشت روانى/۲

دیدگاه اسلام در باب بهداشت روانى
گرچه بحث «بهداشت روانى» از دیدگاه اسلام نیازمند کتاب و یا مقاله مستقلى است، ولى براى حسن ختام کلام، به اختصار، به دیدگاه دین مبین اسلام در این باره اشاره مى گردد:
به دلیل آنکه تأمین سلامت، حفظ و ارتقاى آن یک مقدّمه لازم براى حفظ حیات، شکوفایى عمر و بهره گیرى شایسته از زندگانى است، از این رو، در آیین حیات بخش اسلام، این موضوع از اهمیت خاصى برخوردار است و در بسیارى از احکام اسلامى، به شکل هاى گوناگون به آن توجه شده است. کلمه «سلامت» مفهومى وسیع تر از سالم بودن تن و فقدان بیمارى و ناتوانى دارد و جنبه هاى درستى و آسایش جسمى، روانى و اجتماعى و شایستگى هاى معنوى را دربر دارد. با نگاهى گذرا و سیرى کوتاه در منابع و معارف اسلامى، درمى یابیم که حکمت و هدف از خلقت و آفرینش، خلقت انسان، و هدف از خلقت انسان، کمال جویى و سعادت وى در سایه ستایش و پرستش خداوند حکیم و بى نیاز است. از دیدگاه اسلام، هم حیات انسان و هم سلامت او از اهمیت ویژه اى برخوردارند. تأمین سلامت و حفظ و ارتقاى آن، نیازمند برخوردارى مردم از آگاهى هاى ضرورى بهداشتى است و هر تلاشى که در زمینه بهداشت، با الهام از رهنمودهاى حیات بخش و مسئولیت آفرین اسلامى صورت گیرد، تلاش مقدّسى است که مى توان آن را مصداق روشنى از اعمال صالح و عبادات ثمربخش و مایه خشنودى پروردگار دانست. ۲۳
همان گونه که اسلام به بهداشت جسمانى اهمیت مى دهد و با صدها حکم بر آن تأکید مى کند، براى بهداشت روانى نیز اهمیت بسزایى قایل است. در مکتب اسلام، هم معیارهاى بیمارى روانى، هم حداقل سلامت روانى و هم معیارهاى ایده آل تعریف شده اند. معیارهاى بیمارى روانى مى توانند به تشخیص بیمارى کمک نمایند و از نظر حقوقى و جزایى مورد توجه قرار گیرند. معیار سلامت روانى در مکتب اسلام، تحت عنوان «رشد» به کار رفته است. لغت «رشد» به معناى قایم به خود بودن، هدایت، نجات، صلاح و کمال آمده است. ۲۴

معیار ایده آل سلامت روانى
در مکتب اسلام
دست یابى به حداکثر رشد، که به طور مترادف با «کمال و تکامل» به کار مى رود، در حقیقت، فلسفه زندگى از دیدگاه اسلام است. یقیناً هیچ عاقلى نمى تواند ادعا کند که به حداکثر رشد و تکامل دست یافته و امکان دست یابى به مراحل بالاتر و پیشرفته تر براى او غیر مقدور است. خداوند حکیم در آیه ۱۸۶ سوره بقره مى فرماید: (وَ إِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَهَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُواْ لِی وَلْیُؤْمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ)؛ چون بندگانم از تو درباره من بپرسند، بگو: من به آنها نزدیکم، دعوت خواننده اى که مرا بخواند اجابت مى کنم، پس باید آنها هم دعوت مرا اجابت کنند و به من ایمان آورند تا رشد یابند. چنان که مشاهده مى شود، نتیجه ایمان به خدا و اجابت دعوت او، رشد و تکامل است و در حقیقت، مقصود از دعوت پیامبران الهى و پذیرش آن توسط مردم، دست یابى به تکامل روانى است. در حقیقت، وقتى جهان بینى اسلامى و فلسفه زندگى را از دیدگاه مکتب اسلام در حرکت تکاملى خلاصه نماییم، انسانى که در این مسیر حرکت مى نماید، از معیار ایده آل سلامت فکر برخوردار است و به هر مقدار که از این مسیر فاصله داشته باشد، از سلامت روانى دور است. ۲۵
علاوه بر مفهوم کلى «تکامل و رشد»، که به عنوان ایده آل سلامت روانى مى توان از متون اسلامى استخراج نمود، آموزه ها و آموزش هاى گسترده اى نیز درباره جنبه هاى گوناگون کمک کننده و یا بازدارنده حرکت تکاملى در این مکتب وجود دارند که داراى ارزش و جنبه علمى فراوان هستند و در ضمن، از سادگى و قابل فهم بودن در حدّ گروه هاى اجتماعى برخوردارند. نمونه هایى از این آموزه ها عبارتند از:
ـ قدرت تحمّل نسبت به دیدگاه هاى دیگران و گزینش ایمان به خدا و احساس تعهّد و تکلیف نسبت به خداوند و دورى از قدرت هاى ضد خدا؛ در آیه ۱۷ و ۱۸ سوره مبارکه زمر آمده است: (وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَن یَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُوْلَئِکَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ)؛ افرادى که از پرستش طاغوت سر باز زنند و به درگاه خداوند روى آورند، آنان را بشارتى است و تو آنها را بشارت ده. آنهایى که سخن را بشنوند و
بهترین آن را پیروى نمایند کسانى هستند که خداوند هدایتشان نموده و آنان خردمندانند.
ـ احساس امنیت دیگران نسبت به گفتار و رفتار شخص؛ پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله) مى فرمایند: مسلمان کسى است که دیگر مسلمانان از دست و زبانش در امان باشند. ۲۶
ـ انجام به موقع هر کار با توجه به شرایط زمان و مکان؛ حضرت على (علیه السلام) مى فرمایند: عاقل کسى است که هر چیزى را در جاى خود مى گذارد و جاهل برعکس است. ۲۷
ـ برنامه ریزى و کوشش در امور مفید و دورى از هر کار بى فایده؛ حضرت على (علیه السلام) مى فرمایند: براى خردمند صحیح نیست که در پى کارى رود، مگر آنکه در سه چیز باشد: نصیب و بهره اى درباره معاد، یا مرمتى براى معاش و ترمیم زندگانى، یا لذت در غیر حرام. ۲۸
ـ قدرت تحمّل نسبت به مردم و مداراى با آنها؛ حضرت على (علیه السلام) مى فرمایند: نشانه عقل مدارا با مردم است. ۲۹
ـ حسن خلق؛ امام صادق (علیه السلام) مى فرمایند: کسى که حسن خلق بیشترى داشته باشد عقلش کامل تر است. ۳۰
ـ کوشش در دست یابى به علم و حکمت، حتى با از دست دادن رفاه خود؛ در حدیث از معصوم (علیه السلام) آمده است: عاقل به کم و کاست دنیا با دریافت حکمت خشنود است و با کم و کاست حکمت و رسیدن به دنیا خشنود نیست و از این رو، تجارتش سودمند است. ۳۱
ـ رازدارى و کنترل گفتار؛ در گفتار معصوم (علیه السلام) است: سینه خردمند مخزن راز اوست. ۳۲ و نیز مى فرماید: زبان خردمند پشت دل اوست و دل احمق پشت زبان او. ۳۳
ـ دورى از غرور و خودپسندى؛ در سخن معصوم (علیه السلام) است: خودپسندى نشانه ضعف عقل است. ۳۴
ـ برداشت واقع بینانه از جهان، توجه به آیات و نشانه هاى خداوند و پند گرفتن از تاریخ و تجارب خود و دیگران؛ آیه ۳۷ سوره ق مى فرماید: (إِنَّ فِی ذَلِکَ لَذِکْرَى لِمَن کَانَ لَهُ قَلْبٌ)؛ قطعاً در این یادآورى است براى هر که قلبى دارد. امام صادق (علیه السلام) مى فرماید: منظور از «قلب» در این آیه شریفه، «عقل» است. ۳۵ در این آیه نیز توجه به نشانه هاى خداوند و پند گرفتن از تاریخ، معیار عقل و سلامت آن شناخته شده است.
ـ آرامش و اطمینان قلبى؛ خداوند مى فرماید: (أَلاَ بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ) (رعد: ۲۸)؛ یاد خدا مایه آرامش و اطمینان دل هاست.
آنچه به صورت کلى و اجمالى مى توان گفت: این ا
ست که از دیدگاه اسلام انسان سالم و ارزشمند کسى است که دست کم داراى سه ویژگى اساسى و برجسته باشد: ۱. تعقّل و تفکّر؛ ۲. ایمان، تقوا، تدیّن و تعهّد؛ ۳. هدفمند بودن و به دنبال آن، تلاش و فعالیت در جهت رسیدن به اهداف انسانى و معنوى (چه فردى، چه اجتماعى).
به تعبیر دیگر، مى توان گفت: انسان سالم و ارزشمند از چشم انداز اسلام، انسانى است که در زندگى خود، سه جایگاه را به خوبى بشناسد و به آنها توجه و عنایت خاص داشته باشد:
۱. جایگاه جهانى خود: به این معنا که از خالق و خلقت و هدف خلقت آگاه بوده و همواره به آنها توجه داشته باشد. او باید بداند که در عالم هستى چه کاره است و چه نقشى به عهده دارد. انسان سالم کسى است که از حیث اعتقادى و فلسفى بداند کیست، از کجا آمده است و به کجا مى رود. حضرت على (علیه السلام) مى فرماید: اگر ندانى از کجا آمده اى، نمى دانى به کجا مى روى. ۳۶ اگر انسان بداند که از کجا آمده است و به کجا مى رود (توجه به مبدأ و معاد) به طور طبیعى و منطقى، رفتار مناسب و سازنده اى خواهد داشت و به همین دلیل، گفته مى شود: یکى از معیارها و نشانه هاى سعادت و سلامت روان، توکّل بر قدرت مطلق و لایزال است که در سایه اعتقاد به توحید و مبدأ حاصل مى گردد. بدون تردید، فقط در پرتو توحید و ایمان است که آرامش و سلامت روان به نحو احسن و اکمل به دست مى آید.
۲. جایگاه فردى خود: انسان باید به نوع رابطه اش با خودش و رابطه اش با خداى خودش توجه داشته باشد؛ به این معنا که بداند در دنیا چگونه رفتار کند تا هم در دنیا و هم در آخرت به سلامت و سعادت برسد. حالات و اعمالى مثل خودباورى، خلّاقیت، شناخت نقاط ضعف و قوّت خود، داشتن صداقت با خود و خداى خویش و نیز تلاش و کوششى که تا حدّى مرتبط با جایگاه فردى هستند، از دیگر معیارها و نشانگان سلامت روان محسوب مى گردند.
۳. جایگاه اجتماعى خود: توجه به رابطه با همنوع نیز از دیگر ویژگى هاى انسان سالم است؛ به این صورت که توجه کند چگونه مى تواند در اجتماع و در کنار همنوع خود زندگى کند، در حالى که ضمن رعایت حقوق خود و دیگران و عدم تجاوز به حریم آنان، به تأمین سلامت و سعادت خود و همنوعانش کمک نماید. به همین دلیل است که دوست داشتن خود و دیگران و نیز داشتن ارتباطى سالم و صمیمى با آنان براى تعامل، تعاون و همکارى، از معیارها و نشانگان دیگر سلامت روان و شخصیت به شمار مى آ
یند.
در پایان، توجه به این سؤال و ارائه پاسخ آن مى تواند به توضیح و تکمیل نتیجه بحث کمک رساند:
سؤال: آیا روان شناسى به عنوان یک علم رسمى، مستقل و تخصصى، مى تواند به تنهایى (بدون کمک گرفتن از دین، فلسفه، اخلاق و عرفان) تأمین کننده سلامت روان افراد و جوامع بشرى باشد؟
جواب: روان شناسى زمانى تحت عنوان علم النفس (معرفت النفس) جزئى از فلسفه به حساب مى آمد. به دنبال تحولات عصر نوزایى و شیوع تفکر اثبات گرایانه، تجربه گرایانه و عینیت گرایانه، که دامن بیشتر علوم انسانى ـ اجتماعى را گرفت، در سال ۱۸۷۹ دانشمندى آلمانى به نام ویلهلم وونت (۱۸۳۲ـ۱۹۲۰
Wilhelm Wundt؛) اولین آزمایشگاه تجربى روان شناسى را در شهر «لایبزیک» تأسیس نمود و به قول خودش، حساب روان شناسى را از فلسفه جدا ساخت.
اکنون و در دنیاى امروز، روان شناسى به عنوان یک علم، مطرح است که با سرعت تمام در حال پیشرفت، تکامل و گسترش است. روان شناسى در حال حاضر، یک تخصص است و هر تخصصى علاوه بر اینکه مى تواند مفید و مؤثر باشد، مى تواند مضر و خطرناک هم باشد!
اگر روان شناسى به غرورِ استقلال و آفت سکولاریسم دچار گردد و بخواهد همچنان خود را از دین و فلسفه و اخلاق و عرفان جدا نگه دارد، باید گفت: چنین علمى نه تنها تأمین کننده سلامت روان افراد جامعه نیست، بلکه حتى قادر به تأمین سلامت روان خود هم نخواهد بود. ۳۷ و در این صورت، معلوم نیست چه سرنوشتى در انتظارش خواهد بود.
اما اگر روان شناسى با دین، فلسفه، اخلاق، عرفان و معنویت مخلوط و ممزوج گردد و از آنها کمک بگیرد، مى تواند در جهت سلامت و ارزشمند بودن، به انسان و جامعه کمک نماید. فقط در این وضعیت است که روان شناسى به یک علم مفید، سالم و سالم ساز تبدیل مى گردد. و این همان چیزى است که انتظار و آرزوى تحقق آن را داریم و نامش ر
ا «روان شناسى دینى» (روان شناسى اسلامى) مى گذاریم.
ضمناً با تشکر و سپاس فراوان از کلیه استادان و محققانى که تاکنون در زمینه استخراج، تبیین، تنظیم و تدوین اصول و کلیات روان شناسى اسلامى قدم برداشته و قلم زده اند و در این مسیر زحمات، مشقات و مخالفت هایى را تحمل کرده اند، امید آن روزى را داریم که روان شناسى اسلامى به صورت مدون، علمى، منطقى، سنجیده، کامل و مبیّن به مراکز علمى سراسر دنیا و جوامع بشرى که تشنه و محتاج معارف خالص و بلند انسانى ـ اسلامى هستند عرضه و ارائه گردد.
الگوى تام و نهایى سلامت روان و کمال شخصیت به وضوح، در وجود مبارک و نورانى پیامبر عظیم الشان (صلى الله علیه وآله)، فاطمه زهرا (علیها السلام) و ائمّه اطهار (علیهم السلام) یافت مى شود. الگوى ما در سلامت روان، شخصیت مظلومى است که هنگام ضربت خوردن و شهادت، جمله «فزتُ و ربِّ الکعبه» را به زبان آورد. این نشانه اوج و نهایت سلامت روان و کمال شخصیت است. کسى قادر به گفتن این جمله است که از گذشته و حال خود رضایت کامل دارد و به آینده خویش نیز مثل روز روشن امیدوار است. و در یک کلمه، باید گفت: انسان سالم کسى است که خوب زندگى کند، خوب بمیرد و خوب جاودانه شود!

پى نوشت ها
۱ـ سید ابوالقاسم حسینى، اصول بهداشت روانى، چ چهارم، مشهد، دانشگاه علوم پزشکى، ۱۳۷۷، ج ۱، ص ۴۵.
۲ـ شهریار شهیدى و مصطفى حمدیه، اصول و مبانى بهداشت روانى، تهران، سمت، ۱۳۸۱، ص ۷.
۳.
World Health Organization (WHO).
4 و ۵ـ احمدعلى نوربالا و همکاران، نگاهى بر سیماى سلامت روان در ایران، تهران، مؤلّف، ۱۳۸۰، ص ۱ـ۵ / ص ۵ـ۶.
۶ـ سید ابوالقاسم حسینى، پیشین، ص ۵.
۷.
Primary Prevention.
8.
Secondary Prevention.
9.
Tertiary Prevention.
10ـ بررسى و نقد همه الگوها از متن انگلیسى درس «بهداشت روان» دکتر جلالى تهرانى در دوره دکترى روان شناسى تربیتى استخراج و تدوین گردیده است.
۱۱.
Medical Model.
12ـ شهریار شهیدى و مصطفى حمدیه، پیشین، ص ۱۸و ۱۹.
۱۳ـ حمزه گنجى، بهداشت روانى، تهران، ارسباران، ۱۳۸۰، ص ۱۴و۱۵.
۱۴.
Freudian Model.
15.
Ego.
16.
Id.
17ـ حمزه گنجى، پیشین، ص ۱۵ـ۱۶.
۱۸.

Id.
19.
Ego.
20.
Super Ego.
21.
Behavioral Model.
22.
Humanistic Model.
23ـ محمّدمهدى اصفهانى، آیین تندرستى، قم، دانشگاه علوم پزشکى و خدمات بهداشتى درمانى، ۱۳۸۴، ص ۱ـ۳.
۲۴۲۴و۲۵ـ سید ابوالقاسم حسینى، پیشین، ص ۳۳ـ ۳۷ / ص ۴۰.
۲۶ـ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۱۰، ج ۴، ص ۲۶۲.
۲۷ـ عبدالواحد آمدى تمیمى، غررالحکم و دررالکلم، بیروت، مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، ۱۴۰۷، ج ۱، ص ۹۸، ش ۱۹۳۳.
۲۸ و ۲۹ـ همان، ج ۲، ص ۱۳۷، ش ۷۳ / ج ۲، ص ۴۱، ش ۳۷.
۳۰ و ۳۱ـ محمّدبن یعقوب کلینى، اصول کافى، تهران، المطبعه الاسلامیه، ۱۳۸۱ ق، ج ۱، ص ۴۵/ ج ۱، ص ۲۶.
۳۲ و ۳۳ـ نهج البلاغه، ترجمه محمّد دشتى، قم، مشرقین، ۱۳۷۹، ح ۶ / ح ۴۰.
۳۴ و ۳۵ـ محمّدبن یعقوب کلینى، پیشین، ج۱، ص۵۱/ج۱، ص ۲۴.
۳۶ـ ابن ابى الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۲۰، ص ۲۹۲.
۳۷ـ توماس مور در کتاب خود تحت عنوان مراقبت از روح به صراحت مى نویسد: «روان شناسى یک علم سکولار است و در دنیاى مدرن امروز، ما روان شناسى را از دین جدا مى کنیم!»


نویسنده: رحیم میردریکوندى


منبع: ماهنامه معرفت شماره ۱۱۲، ویژه نامه روان شناسی


http://bashgah.net

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید