ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

انواع حفظ قرآن

انواع حفظ قرآن

حفظ قرآن به دو شکل ممکن است: ۱. حفظ ترتیبى ۲. حفظ موضوعى [حـفـظ ترتیبى] یعنى حفظ آیات از ابتداى قرآن تا پایان آن. [حفظ موضوعى] به معناى حفظ آیات دسـتـه بـنـدى شـده در مـوضـوع هـاى مـتـفـاوت است کسانى که از حافظه ى متوسط و وقت بـیـش تـربرخوردارند, شایسته است در مسیر حفظ ترتیبى گام بردارند.
براى آنان که از حافظه ى مـتـوسـط یـا فرصت کافى بى بهره اند, حفظموضوعى یا حفظ بعضى از سورهاى کوچک و داراى فضیلت سودمندتر است.
کسانى که به هیچ وجه توان حفظ آیات قرآن راندارند, باید بسیار سجده به جـاى آورنـد.
یـکـى از یـاران پـیـامـبراسلام (ص)
نزد حضرت آمد و گفت: قرآن از ذهنم رمیده ونگهدارى اش برایم دشوار شده است. حضرت فرمود: [لا تحمل علیک ما لا تطیق و علیک
بالسجود](۱۱۲) کارى که توان انجامش را ندارى, انجام مده, و بر تو بادسجده کردن. مراحل حفظ قرآن حفظ قرآن مراحلى دارد. که رعایت آن ها بسیار سودمند است. این مراحل عبارت است از:

 

1 – نقطه ى شروع

 

حـفـظ جـزء اول قرآن از حفظ جزء دوم مشکل تر است, و حفظ جزء دوم از جزء سوم دشوارتر.
بدین سبب, یکى ازدانشمندان مى گوید: هرکه پنج جزء قرآن را حفظ کند, باید به حفظ کل قرآن امیدوار باشد. حـفـظ قـرآن در آغاز کار دشوارتر است و هر چه پیش تر رویم,دشوارى ها کم تر مى شود.
از این رو, شـایـسـته است براى جلوگیرى ازدلسردى حفظ رااز آسان ترین مکان آغاز کنیم.
موارد زیر براى شروع حفظ مناسب ترین آیات شمرده مى شود: الف) فهرست سوره هاى قرآن ب) جزء سى ام ج) داستان هاى قرآن در بسیارى از کشورها, جزء سى ام قرآن – که سوره هایش کوچک و یادگیرى اش تا اندازه یى آسان تر است – با عنوان عم جزء جداگانه چاپ مى شود و متن درسى
قرار مى گیرد.

 

2 – کیفیت حفظ

 

نـخـست باید سوره یا جزءمورد نظر را تقسیم بندى کردو سپس به حفظ آن پرداخت.
با این روش, حجم آیات سوره یا جزء کم تر و کارحافظ آسان تر مى نماید پس از تقسیم بندى سوره یا جزء, نوبت به حفظ مى رسد.
براى حفظ دو راه وجود دارد: الف) حفظ آیات بر اساس صفحه ب) حفظ آیات بر اساس شماره در راه اول, به طور متوسط سهمیه ى هر روز یک صفحه است.
اگر کسى این شیوه را انتخاب کرد, بـایـد تا آخر قرآن بدان پاى بند ماندو بر اساس صفحه پیش رود. در شیوه ى دوم, مناسب ترین راه این است که آیات پنج تا پنج تا به خاطر سپرده شود, زیرا کسى که شماره هاى ۱ و ۵ و ۱۰ و…
را حفظ کـنـد, شـماره هاى بین آن ها را ناخودآگاه به خاطر مى سپارد و براى این کار به تمرکز شدید فکر نـیـاز نـدارد. بـاایـن روش, خـوانـدن قرآن از آخر به اول نیز دشوارنیست و با اندکى تمرین امکان پذیراست.
بـایـد تـنـها پس از به خاطر سپردن دقیق یک آیه سراغ آیه ى دیگررفت, وقتى آیه ى دوم به خاطر سـپـرده شـد, باید دو آیه با هم تکرارشود و پس از اطمینان کامل, حفظ آیه ى سوم آغاز گردد.
بر ایـن اسـاس, وقـتـى پـنـج آیه به خاطر سپرده شد, باید آن قدر به تکرار شان ادامه داد که در ذهن اسـتقرار یابد.
پس از این مرحله, بای
د آیات پنج گانه هر روز دست کم پنج بار با فاصله تکرار شود تا در ذهن اثر عمیق نهد.
یک روان شناس مى گوید: به خاطر داشته باش که نیمى از آنچه امروز مى خوانى پس ازنیم ساعت فراموش خواهى کرد, و ۲۳ آن را پـس از ۹ سـاعـت و ۳۴ آن رادر مـدت ۶ روز و ۴۵ آن را نـیـز در عـرض یـک مـاه از یـاد خواهى برد.

بنابر این, راه تثبیت آیات در ذهن تکرار روزانه ى آن ها درفاصله هاى مختلف و منظم است.
در روز بـعد, باید ابتدا پنج آیه ى روز پیش را چندین بار از حفظ خواند و سپس به حفظ پنج آیه ى بعدروى آورد. به کارگیرى دقیق این شیوه, حفظ قرآن کریم را آسان مى سازد.
در پـایـان ایـن بخش, باید یاد آور شد که براى حفظ آیه ى طولانى مى توان آن را به دو یا سه بخش تقسیم کرد و در مدت دو یا سه روز به خاطر سپرد.

 

[کمیت یا کیفیت]

 

آنچه به حفظ قرآن کمک مى کند و محفوظات قرآنى را متقن ومستحکم مى سازد, کیفیت است نه کـمـیـت. خوب به خاطر سپردن,بیش از حجم محفوظات اهمیت دارد.
پس باید به تکرار – حتى اگر به طولانى شدن بسیار زمان حفظ قرآن بینجامد – ارج نهاد, زیرا تکرارپیوسته ى محفوظات بر دوام و استحکام آن ها مى افزاید.

 

3 – تثبیت محفوظات

 

نـگهدارى هر پدیده یى از ایجاد آن دشوارتر است. این قانون در[حفظ قرآن [ نیز جارى است.
پس از مـرحـلـه ى دشـوار حـفظ, باید دراندیشه ى مرحله ى دشوارتر تثبیت محفوظات بود.
تثبیت آیات درذهن به چند شکل زیر انجام مى پذیرد: ۱- تکرار ۲- گوش سپردن به نوارهاى قرآنى ۳- نوشتن آیات در این میان, نیرومندترین و مؤثرترین ابزار تکرار است که در بحث آینده از آن, سخن گفته خواهد شد. شیوه ى تکرار تکرار خود به شکل هاى گوناگونى نیز تحقق مى یابد, براى مثال مى توان به سه شیوه ى زیر اشاره کرد:

 

1 – قرائت در نماز

 

قـرائت قـرآن در نمازهاى واجب و مستحب, نوعى تکرار شمرده مى شود.
در نماز واجب باید بعد از سـوره ى حـمـد یـک سـوره ى کـامل قرائت شود, ولى در نماز مستحبى بعد از حمد هر مقدار آیه خوانده شود, کافى است و نماز صحیح است.
بااجراى این روش, مى توان به تکرار محفوظات قرآنى پرداخت و آن هارا در ذهن متقن و مستحکم ساخت.

 

2 – تکرار انفرادى

 

حافظ قرآن باید روزانه بخشى از وقت خویش رابه تکرارمحفوظات اختصاص دهد. هرکس با توجه بـه حـافظه و موقعیت خویش مى تواند زمان مورد نیاز براى تکرار خود را در یابد, ولى تجربه نشان مى دهد که باید هر ۱۰ روز یا حداکثر ۳۰ روز به تدریج همه ى محفوظات قرآنى تکرار شود.
از آن جا که قرائت هر جزء به طورمتوسط نیم ساعت وقت مى خواهد, مى توان جدول زیر را, به عنوان روش مطمئن استقرار محفوظات در ذهن, به عاشقان قرآن ارائه داد: نوع حافظزمان لازم براى تکرار در روز کل قرآن یک ساعت و نیم ۲۰ جزء یک ساعت ۱۰ جزء نیم ساعت ۵ جزء یک ربع نـاگـفـته نماند, مهم تلاوت قرآن است نه مرور آن در ذهن.
افزون براین, باید زمان تکرار در تمام روز تـقـس
ـیـم شود, براى مثال بهتر است حافظ کل قرآن زمان یک ساعت و نیم تکرار را به ۳ نیم سـاعـت تـقـسـیـم کند: نیم ساعت صبح, نیم ساعت ظهر و نیم ساعت پیش از خواب شبانه.
البته مطلوب
آن است که حافظ به زمان هاى یاد شده بسنده نکند و از هر فرصتى براى تکرار و استحکام محفوظاتش بهره گیرد. خداوند مى فرماید: [فاقرؤا ما تیسر من القرآن].
(۱۱۶) هر قدر ممکن است قرآن تلاوت کنید. در پـایـان ایـن بخش, ذکر روش استاد طبلاوى در تکرار آیات, به عنوان یک الگو, سودمند به نظر مـى رسـد.
او روز جـمعه تکرار رامى آغازد و سوره هاى بقره, آل عمران و نساء را به پایان مى رساند.
روزیـکشنبه از ابتداى سوره ى یونس تا آخر نحل مى خواند و بر اساس تقسیم بندى خویش, تا پایان هفته یک بار قرآن راختم مى کند. اومى گوید: اختصاص داده ام و آن را به سرعتى بیش من براى مرور قرآن هر روز دو ساعت و نیم وقت از ترتیل تلاوت مى کنم, چرا که تلاوت با تجوید زمان بیش ترى مى طلبد.
سهم هر روز من این است که در هرنیم ساعت یک جزء بخوانم و این دو ساعت ونیم را به این طریق در روز تقسیم کرده ام که صـبح یک ساعت یعنى دو جزء, عصر یک ساعت یعنى دو جزء و هنگام خوابیدن نیز نیم ساعت یعنى یک جزء که روى هم رفته پنج جزء را قرائت مى کنم.

 

3 – عرضه بر دیگران

 

یـکـى از راه هاى تکرار محفوظات قرآنى, عرضه بر دیگران است.
حافظ قرآن هنگام عرضه به نقاط ابـهـام و ضـعـف خـود پـى مـى برد ومحفوظاتش متقن ومستحکم مى گردد. پیامبر اسلام (ص) کـه فـصـیـح تـریـن مـردم اسـت و قـرآن را از جـبـرئیل دریافت مى کرد – در ماه رمضان هر سال محفوظاتش رابر جبرئیل عرضه مى داشت.
صحابه نیز محفوظات خویش را بر پیامبر عرضه مى کردند تا بردرستى اندوخته هاى قرآنى شان مهر تایید زنند و اطمینان یابند.
حافظ قرآن مى تواند با شرکت در محافل حفظ یا گزینش دوست به تکرار آیات بپردازد یا دست کم محفوظات خود را بر یکى از بستگان و آشنایانش عرضه کند.

 

شیوه ى حفظ آیات همانند

 

در حـفظ قرآن, به ویژه دراثناى آن, با مسئله یى به نام حفظ [آیات همانند] روبه رو مى شویم.
براى حـفـظ ایـن آیـات, باید آن ها را چندبرابر آیات دیگر تکرار کرد تا از دوام بیش ترى برخوردار شوند, آیات همانند به شکل هاى مختلف دیده مى شوند.
گاه دو یا چند آیه,جز دریک یا دو حرف یا کلمه, باهم شبیه اند, مانند آیات ۸۴ آل عمران و۱۳
۶ بقره: [قـل امنا باللّه و ما انزل علینا و ما انزل على ابرهیم و اسمعیل واسحق و یعقوب والاسباط و ما اوتى موسى و عیسى و النبیون من ربهم لانفرق بین احدمنهم و نحن له مسلمون].
[قـولوا امناباللّه و ما انزل الینا و ما انزل الى ابراهیم و اسمعیل واسحق و یعقوب والاسباط و ما اوتى موسى و عیسى و ما اوتى النبیون من ربهم لا نفرق بین احدمنهم و نحن لهمسلمون
ایـن دو آیـه در کـلمات:[قل و قولوا], [علینا و الینا] و [على ابراهیم و الى ابراهیم] با یکدیگر تفاوت دارند. افزون براین, در آیه ى دوم واژه ى [و ما اوتى] دوبار تکرار شده است.
این همانندى به شکلى دیگر در سوره ى انشراح دیده مى شود: [فان مع العسر یسرا.
 ان مع العسر یسرا.]
 این دو آیه تنها در فاى آغازین تفاوت دارند. گاه این شباهت تنها در پایان آیات است, مانند آیات ۱ احزاب و۳۰ دهر: [یا ایها النبى اتق اللّه و لا تطع الکافرین و المنافقین ان اللّه کان علیما حکیما.] و ما تشاؤن الا ان یشاء اللّه ان اللّه کان علیما حکیما]
زمانى نیز این تشابه تنها در صدر آیات است, مانند آیات ۱۰ و۱۱۶ آل عمران: [ان الذین کفروا لن تغنى عنهم اموالهم و لا اءولادهم من اللّه شیئا و اولئک هم وقود النار].
[ان الـذیـن کـفـروا لـن تـغـنـى عـنـهـم امـوالـهـم و لا اءولادهـم مـن اللّه شـیـئاو اولئک اءصحاب النارهم فیهاخالدون] گـاه دو آیه با یکدیگر همانند است, ولى کلمات متفاوت نیزدرآن ها به چشم مى خورد, مانند آیات ۱۰۰ و ۱۴۹ آل عمران:] یا ایها الذین آمنوا ان تطیعوا فریقا من الذین اوتوا الکتاب یردوکم بعد ایمانکم کافرین.]
[یا ایها الذین آمنوا ان تطیعوا الذین کفروا یردوکم على اعقابکم فتنقلبوا خاسرین].
 بـرخـى اوقـات تـنـها عبارت میانى دو آیه با یکدیگر شبیه است ودر صدر و پایان شان تفاوت دیده مى شود, مانند آیات اول صف وجمعه: [سبح للّه ما فى السموات و ما فى الارض و هو العزیز الحکیم ].
[یسبح للّه ما فى السموات و ما فى الارض الملک القدوس العزیز الحکیم.]
 بـى تـردیـد شـکل هاى همانندى ب
سیار است و بررسى همه ى آن هاما رااز هدف اصلى باز مى دارد. آنـچـه بـدیـن مـجـمـوعه مرتبط است,شیوه ى به خاطر سپردن آن هاست.
دراین باره, روش هاى متعددى وجود دارد که عبارت است از:

 

1 – تکرار

 

براى حفظ و استقرار آیات همانند, باید آن ها را چند برابرآیه هاى معمولى تکرار کرد.

 

2 – روش مقایسه

 

[ مـقـایـسـه] یعنى کنار هم قرار دادن آیات همانند و به حافظه سپردن دقیق موارد اختلاف آن ها, بـراى مـثـال وقـتـى آیـه هـاى ۱۳۶ بقره و ۸۴ آل عمران را کنار هم مى نهیم و دقت مى کنیم, در مـى یـابـیـم که آیه ى ۱۳۶ بقره کلمه ى [قولوا] دارد و آیه ى ۸۴ آل عمران [قل] دراولى [الى] و در دیـگرى [على] دیده مى شود. افزون براین, در اولى [اوتى] دوبار تکرار شده است. پس این دوآیه در سه مورد با یکدیگراختلاف دارند.
وقتى آیات همانند را یک جا قرار دهیم و بایکدیگرمقایسه کنیم, در حافظه بهتر جاى مى گیرند و از دوام بیش ترى برخوردار مى شوند.

 

3 – روش تناسب

 

یـکى از بهترین و سودمندترین راه هاى حفظ آیات همانند, روش [تناسب صدر و ذیل] است که در فـن بدیع [تمکین ] (۱۲۱) خوانده مى شود.
تمکین یعنى آن که ذیل آیه با صدر آن در معنا تناسب دارد,براى مثال درآیه ۱۰۳ انعام مى خوانیم: لاتدرکه الابصار و هو یدرک الابصار و اللطیف الخبیر.
] او خدا] را هیچ چشمى در نمى
یابد و او بینندگان رامشاهده مى کند, و او نامرئى وآگاه است. بـى تـردیـد وقـتـى چـیـزى لطیف باشد چشم ها از دیدنش ناتوانند. بنابراین, کلمه ى [اللطیف] با جـمـلـه ى [لاتدرکه الابصار] مناسبت دارد.
افزون براین, هرکس از حقیقت اشیا آگاه باشد, خبیر خوانده مى شود. پس کلمه ى [الخبیر] با جمله ى [و هو یدرک الابصار] متناسب است.

در آیه ى۱۶ نساء نیز مى خوانیم: [و الذان یاءتیانها منکم فاذوهما فان تابا و اصلحا فاعرضواعنهما ان اللّه کان توبا رحیما.[
 هـرکـس از مـسـلـمانان کردار ناشایست مرتکب شود چه زن چه مرد, آن ها را با سرزنش بیازارید.
چنانچه توبه کردند, متعرض آنها نشوید, زیراخداوند توبه ى خلق رامى پذیرد و مهربان است.
در صدر این آیه, جمله ى [فان تابا و اصلحا] و در پایان آن صفات [توابا] و[رحیما] ذکر شده است که با [تابا] و [اصلحا] تناسب دارد. البته گاه میان کلمات و عبارات صدر و ذیل آیه به ظاهر تناسبى مشاهده نمى شود, ولى با دقت و تامل بیش تر مى توان رگه هاى تناسب راشناسایى کرد.

 

4 – روش قرداد

 

[قرداد] یعنى رمزى که حافظ قرآن براى به خاطر سپردن دقیق آیات همانند درست مى کند.
البته ایـن رمز گاه معنا و مفهوم
روشنى ندارد و تنهاحافظ را در تداعى الفاظ آیات یارى مى دهد, براى مثال در آیات ۱۷۶ و ۱۷۷ و ۱۷۸ سوره ى آل عمران به ترتیب مى خوانیم: [ولایحزنک الذین…
و لهم عذاب عظیم.
[ ان الذین اشترو…
و لهم عذاب الیم.
[ و لایحسبن الذین…
و لهم عذاب مهین.
خ بـراى حـفظ آخر این آیات – که با یکدیگر همانند است – قرارداد[عام] سودمند مى نماید.
سه حرف [ع], [الف] و [م] به ترتیب حروف آغازین کلمات [عظیم], [الیم] و [مهین] است و نشان مى دهد که ایـن کـلـمـات بـه تـرتیب [عظیم, الیم و مهین] دراین سه آیه آمده است
در آیه ى۱۵۴ آل عمران مى خوانیم: ثم انزل علیکم…
و لیبتلى اللّه ما فى صدورکم و لیمحص ما فى قلوبکم…
درایـن آیـه, کـلمه هاى [صدورکم] و [قلوبکم] به طور معمول اشتباه مى شود.
در این جا,
مى توان مـقـدم بـودن حـرف [ص] بـر [ق] درحـروف الفبا را رمز قرار داد و در زمان تردید با توجه به این رمزدریافت که [صدورکم] پیش از [قلوبکم] قرار دارد.
این قراردادهابیش ترشخصى و مبهم است, ولى رمزهاى غیرمبهم و قابل استفاده براى همگان نیز وجود دارد که چند نمونه از آن عبارت است از: ۱ – در قرآن همواره کلمه ى [ولى] بر [نصیر] مقدم است, مانندآیات زیر: و اللّه اعلم باعدائکم و کفى باللّه ولیا وکفى باللّه نصیرا.
(۱۲۴) واجعل لنا من لدنک ولیا واجعل لنا من لدنک نصیرا.
(۱۲۵) ومالکم من دون اللّه من ولی و لا نصیر.

۲-در قرآن همیشه [سمیع] پیش از [علیم] آمده است, مانندآیات زیر: ربنا تقبل منا انک انت السمیع العلیم.
(۱۲۷) فسیکفیکهم اللّه و هو السمیع العلیم.
(۱۲۸) ان اللّه سمیع علیم.
(۱۲۹)

 

http://quran.al-shia.org

صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه

کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor

 

انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن. انواع حفظ قرآن.
به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید