اهداف تربيتي صحيفه سجاديه

1. اهداف تربيتي در رابطه انسان با خدا

الف) معرفت به خدا

سپاس و ستايش خدايي را سزاست که ديده هاي بينندگان از ديدنش ناتوانند و انديشه هاي وصف‌کنندگان از عهده وصفش برنيايند. به قدرت و توانايي خود، آفريدگان را آفريد و آنان را به اراده و خواست خويش پديد آورد، بي‌آنكه از روي نمونه اي باشد.[3]
ب) دست يابي به ايمان کامل
بارخدايا! ايمانم را به پايه کامل ترين ايمان برسان، و باورم را بهترين يقين ها قرار ده، و نيت مرا به نيکوترين نيت ها پايان ده، و کردارم را به بهترين کردارها برسان.[4]
ج) تقوا
و دلم را از پرهيزکاري خودت مالامال کن.[5]
بارخدايا! براي ما توشه اي از پرهيزکاري قرار ده.[6]
يک- آثار تقوا
و مرا از کساني قرار ده که با بازداري و نگه داري
تو، از گناهان و لغزش ها و خطا بسته و محفوظ مانده اند.[7]
و ما را براي مقابله در برابر گمراهي شيطان از پرهيزکاري، توشه ده و خلاف راه او که راه تباهي است، ما را به راه پرهيزکاري ببر.[8]
دو- صفات پرهيزکاران
و زيور پرهيزکاران را به من بپوشان در گستردن عدل و داد، و فرو نشاندن خشم، و خاموش کردن آتش دشمني، و گردآوردن و الفت دادن پراکندگان، و اصلاح فساد بين مردم، و فاش کردن خير و نيکي، و پنهان کردن عيب و زشتي، و نرم خويي و فروتني و خوش‌رفتاري و آرام‌طبعي و سنگيني و خوش خويي و پيش دستي به کمال اخلاقي، و برگزيدن احسان، بي‌آنکه جزاي احساني باشد، و ترک عيب گويي و به غير مستحق نيکي نکردن، و گفتن حق اگر‌چه سخت باشد و کم شمردن نيکي در گفتار و کردارم اگرچه بسيار باشد، و بسيار شمردن بدي در گفتار و کردارم اگرچه کم باشد.[9]
د) پرورش روح عبادت و نماز
و شبم را آباد و با برکت گردان، به بيدار کردنم آن براي بندگ
ي ات، و تنها بودنم به شب خيزي براي مناجات با تو.[10]
و مناجات و راز و نياز با خودت را در تنهايي و در شب و روز برايم آراسته و خوشايند گردان.[11]
ه) شکرگزاري
پس سپاس‌گزارنده ترين بندگانت از سپاس تو ناتوان هستند.[12]
يک- فرهنگ شکرگزاري
– شکرگزاري، تفضل الهي
بارخدايا! کسي به پايان شکر سپاس تو نمي رسد، مگر اينکه از احسان و نيکي تو چيزي براي او فراهم مي آيد که او را به شکري ديگر وادار مي گرداند.[13]
– فراواني نعمت به سبب شکر
و فرمودي: «هرآينه اگر (مرا بر نعمتي که به شما داده ام) سپاس گزاريد، شما را فزوني دهم و اگر ناسپاسي کنيد، همانا کيفر من سخت است».[14]
– قرار گرفتن در موضع آزمايش
و نهي کرده تا شکر و سپاس گزاري مان را آزمايش کند.[15]
– حق‌شناسي، مرز تفکيک انسان از حيوان
سپاس خداي را که اگر بندگانش را از شناختن سپاس گزاري خود بر نعمت هاي پي‌درپي که به ايشان داده و بخشش هاي پيوسته که براي آنها تمام گردانيده است، بازمي داشت، هرآينه، نعمت هايش را مصرف مي کردند و او را سپاس نمي گزاردند…. اگر چنين مي بود و شکر نمي کردند، از
حدود انسانيت به مرز حيوانيت روي مي آوردند.[16]
دو- آثار تربيتي شکر؛ رسيدن به مقام رضا
پس نمي دانم اي خداي من! کدام يک از اين دو حالت به سپاس گزاري تو واجب تر و کدام يک از اين دو هنگام، براي ستايش تو سزاوارتر است؛ هنگام تندرستي يا بيماري؟ بارخدايا! بر محمد و آل او درود فرست و آنچه را برايم پسنديده اي، محبوب من گردان.[17]
و) توبه
بارخدايا! به سوي تو بازمي گردم و توبه مي کنم؛ توبه کسي که رجوع به گناهي را در دل نمي گذارد و پس از توبه در گناهي بازنمي گردد. توبه خالصي که از شک و دودلي پاکيزه باشد. پس آن را از ما قبول فرما و از ما خشنود شو و ما را بر آن پابرجا گردان.[18]

2. اهداف تربيتي در رابطه انسان با خود
الف) پرورش حس خداجويي
به قدرت و توانايي خود، آفريده ها را نيکو و زيبا آفريد و آنان را به خواست خويش به وجود آورد، بي‌آنکه از روي مثال و نمونه اي باشد. سپس آنان را در راه اراده خويشتن روان گردانيد و در راه محبت و دوستي خود برانگيخت.[19]

ب) پرورش حس فضيلت جويي
بارخدايا، عزيز و گرامي ام دار و به کبر و خودپسندي و خودبيني دچارم مکن، و مرا به بندگي خودت توفيق ده، و عبادتم را به خودپسندي تباه مگردان، و خير و نيکي براي مردم را به دست من روان ساز، و آن را به منت نهادن باطل مفرما، و خوهاي پسنديده را به من ببخش، و مرا از به خود نازيدن نگاه‌درا.[20]
ج) پرورش غرايز و خواست هاي طبيعي آدمي
يک- روزي به اندازه
و از تو مي خواهم براي روزي ام، راهي آسان فراهم کني. پس بر محمد و آل او درود فرست و روزي‌ام را بر من آسان گردان و مرا به اندازه اي که برايم تعيين فرموده اي، قانع و خشنود ساز و به بهره ام در آنچه بهره من گردانيده اي، خشنودم فرما و آنچه از تن و عمرم سپري شده و رفته است، در راه فرمانبرداري ات قرار ده؛ زيرا تو بهترين روزي دهندگاني.[21]
دو- شکر گزاري و سرکشي نکردن
و در رزق و روزي عطا فرموده، فراخي مي يافتند و شکرش را به جا نمي‌آوردند و اگر چنين مي بودند و شکر نمي کردند، از حدود انسانيت به مرز حيوانيت روي مي آوردند.[22]
سه- شرکت دادن ديگران در نعمت هاي الهي
و ما را در اين روز و اين شب و همه روزهاي‌مان توفيق عطا فرما براي انجام نيکي و کمک کردن به ناتوان.[23]
چهار- هدايت ميل جنسي
و شهوت و خواهشم را از هر حرام و منع شده اي بشکن.[24]

3. اهداف تربيتي در رابطه انسان با ديگران
الف) اهداف تربيتي در روابط خانوادگي
يک- وظايف فرزند در برابر والدين
و پدر و مادر مرا به بهترين پاداش که به آن، پدران و مادران بندگان باايمانت را اختصاص داده-اي، امتياز ده.[25]
بارخدايا! صدايم را در برابر ايشان پايين تر و سخنم را خوشايند و خويم را نرم ساز، و دلم را براي آنها مهربان کن و مرا به ايشان مهربان و دل سوز گردان.[26]
و مرا به وسيله دعا براي ايشان و ايشان را به سبب مهرباني شان به من بيامرز؛ آمرزشي پابرجا.[27]
دو- وظايف والدين در برابر فرزند
بارخدايا! روزي هايشان را براي من و به دست من فراوان گردان، و مرا در پرورش ايشان ياري فرما.[28]
و کيش ها و خوهايشان را براي من سالم بدار و مرا در تربيت ايشان ياري فرما.[29]

4. اهداف تربيتي در
روابط اجتماعي، سياسي و اقتصادي
الف) فراهم کردن زمينه ايجاد برادري
و آنان را توفيق ده براي برپاداشتن طريقه و روش حفظ احكام و فراگرفتن اخلاق نيک خود که بندگان را به آن امر فرموده اي.[30]
ب) عمل به وظايف و مسئوليت ها در قبال يکديگر
و آنان را توفيق ده در فراگرفتن زيبايي هاي فرهنگ خودت در مهرورزي، و کمک به ناتوانانشان، و بستن شکاف فقر و نيازمند ي‌شان، و رفتن نزد بيمارشان، و راهنمايي کردن راه جو و اندرز دادن مشورت کننده شان، و ديدار از سفر آمده‌شان، و پنهان کردن رازهاشان، و پوشاندن عيب هاشان، و ياري کردن ستم ديده شان، و سود رساندنشان به بخشش فراوان، و دادن آنچه ايشان را واجب و لازم است پيش از درخواست.[31]
ج) امر به معروف و نهي از منکر
بارخدايا! ما را در اين روز و اين شب و همه روزهامان توفيق عطا فرما براي انجام امر به معروف و نهي از منکر، و حفظ و نگه داري اسلام، و نکوهش باطل و نادرستي، و خوار شمردن آن، و ياري حق و گرامي داشتن آن.[32]
د) انفاق و صدقه
بارخدايا! بر محمد و آل او درود فرست و روزي هاي مرا از وسايل حلال روان گردان و انفاق و خرج کردنم را در راه هاي خير و نيکي بگردان.[33]
ه) فرهنگ بهينه مصرف
و مرا از اسراف و زياده روي بازدار و به بخشيدن و ميان
ه روي در زندگي، مستقيم ساز و روش نيکو در زندگي را به من بياموز و مرا به لطف خود از بي جا خرج کردن باز دار.[34]

پی نوشت
[1]. حاج سيد علي فيض الاسلام، ترجمه و شرح صحيفه کامله سجاديه، انتشارات فيض الاسلام، زمستان 1368.
[2]. نک: علي اصغر ابراهيمي‌فر، بررسي نظام تربيتي صحيفه سجاديه، قم، مرکز پژوهش-هاي اسلامي صدا و سيما، 1385، چ1، صص 128 – 172.
[3]. صحيفه سجاديه، دعاي 1، بند 2 و 3.
[4]. همان، دعاي 20، بند 1.
[5]. دعاي 21، بند 9.
[6]. دعاي 17، بند 5.
[7]. دعاي 25، بند 10 و 11.
[8]. دعاي 17، بند 5.
[9]. دعاي 20، بند 10.
[10]. دعاي 47، بند 123.
[11]. دعاي 47، بند 110.
[12]. دعاي 37، بند 3.
[13]. دعاي 37، بند 1.
[14]. دعاي 45، بند 14.
[15]. دعاي 1، بند 21.
[16]. دعاي 1، بند 8 و 9.
[17]. دعاي 15، 2، 3، 4، و 6.
[18]. دعاي 45، بند 52.
[19]. دعاي 1، بند 3 و 4.
[20]. دعاي 20، بند 3.
[21]. دعاي 32، بند 28.
[22]. دعاي 1، بند 8 و 9.
[23]. دعاي 6، بند 18.
[24]. دعاي 39، بند 1.
[25]. دعاي 24، بند 12.
[26]. دعاي 24، بند 6.
[27]. همان، بند 14.
[28]. دعاي 25، بند 2 و 5.
[29]. همان.
[30]. دعاي 26، بند 3.
[31]. همان، بند 2.
[32]. دعاي 6، بند 18.
[33]. دعاي 30، بند 3.
[34]. همان.

گلبرگ شماره 105

 http://muhammadi.org