تعریف بداء نزد شیعیان!

خداوند در آیه 39 سوره مبارکه رعد می فرماید: (یمحوا الله ما یشاء و یثبت و عنده امّ الکتاب) خداوند هر چه را بخواه
د محو و هر چه را بخواهد اثبات می کند و امّ الکتاب نزد اوست. شیعیان براساس این آیه، عقیده به جهل خدا داشته و می گویند: گاهی خداوند مطلبی را نمی داند، بعد از آنکه برای او حقیقت مطلب آشکار شد، مطلب قبلی را از صفحه تقدیر پاک کرده و مطلب جدید را می نویسد! این را در اصطلاح علم کلام و اعتقادات شیعه، بداء می گویند.

قبل از بیان حقیقت مطلب از نگاه علمای شیعه، باید عرض کنیم؛ متأسفانه بعضی از مخالفین شیعه بدون این که کوچک ترین تحقیقی درباره مسئله «بداء» در کتاب های بزرگان شیعه داشته باشند، تنها به همین کلمه چسبیده و قلمفرسایی و تفسیرهایی که اصلاً ارتباط به عقاید شیعه ندارد، برای آن کرده اند و مطالب موهوم و بی اساسی را به شیعیان نسبت داده اند. خلاصه اینکه: (چون ندیدند حقیقت، ره افسانه زدند). ما در اینجا، در مورد بداء از منظر علمای شیعه، به تفصیل سخن خواهیم گفت تا حقیقت مطلب آشکار شود.

 بداء در لغت

بداء در لغت به معنای «ظاهر شدن چیزی پس از آنکه مخفی بوده است» می باشد. خداوند متعال به همین معنا در آیه 48 سوره مبارکه زمر می فرماید: (و بدا لهم سیئات ما عملوا) ظالمان و ستمگران در روز قیامت اعمال بدشان برای آن ها آشکار می شود (و نتیجه کردار سوء خود را می بینند). بنابر این، بداء در لغت عرب، به معنای آشکار شدن شیء مخفی می باشد.

 بداء در اصطلاح علمای شیعه

در اصطلاح علمای شیعه، بداء یعنی آشکار کردن خداوند چیزی را که بر بندگان مخفی بوده و ظهورش برای آنان تازگی دارد. در حقیقت، علمای شیعه کلمه بداء را در معنای مجازی آن یعنی «آشکار کردن» استعمال می کنند، نه در معنای حقیقی اش که «آشکار شدن» باشد. بنابراین، مراد شیعیان از بداء آشکار شدن امری برای خداوند متعال نیست تا آن ها را به خاطر این حرف به کفر متّهم کنیم.

سوال: چرا شیعیان لفظ بداء را در معنای مجازی اش (یعنی آشکار کردن) استعمال می کنند و نه معنای حقیقی آن (آشکار شدن)؟ آیا این، خلاف استعمالات عرب نیست؟

جواب: استعمال مجازی در لسان عرب و حتّی در دیگر زبان ها شایع است. در قرآن کریم نیز از این گونه استعمال ها زیاد دیده می شودة مثلاً در آیه 64 سوره مبارکه مائده می فرماید: (بل یداء مبسوطتان) بلکه دست های خدا باز است، در حالی که خداوند دستی مانند دست ما ندارد، چرا که دست داشتن از لوازم جسم است و خداوند جسم نیست تا دست داشته باشد ولی با حمل کلمه (ید) بر معنای مجازی آن، مشکل حلّ می شود، به این بیان که بگوییم مراد از دست، تسلّط و احاطه کامل او بر همه عالم است، به طوری که هیچ چیز و هیچ کس نمی تواند مانع او از انجام اراده اش شود.

مساله بداء و ارتباطش با آیه شریفه

بر اساس آیه 39 سوره مبارکه رعد، حوادث مختلف جهان دو مرحله دارد: یکی مرحله قطعیت که هیچ گونه دگرگونی در آن راه ندارد (که در آیه از آن تعبیر به امّ الکتاب شده است) و دیگری مرحله غیرقطعی یا مشروط که در این مرحله دگرگونی در آن راه دارد (که در آیه از آن تعبیر به مرحله محو و اثبات شده است)[1]

گوئی در یکی از این دو مرحله، آنچه نوشته شده است، به هیچ وجه دگرگونی در آن راه ندارد و کاملاً محفوظ است و امّا در مرحله دیگر، ممکن است چیزی در آن نوشته شود و سپس محو گردد و به جای آن چیز دیگری نوشته شود.

توضیح با مثال: همه ما می دانیم که خوردن سمّ باعث کشته شدن انسان می شود و همه ما می دانیم که بعد از خوردن سمّ، خوردن داروی ضد سمّ، باعث نجات از مرگ می شود.

فرض می کنیم فردی سمّ خورده است. همه ما فکر می کنیم که به زودی مرگ به سراغ این فرد می آید، امّا ناگهان کسی داروی ضدّ سمّ را می آورد و به او می خوراند و او را از مرگ نجات می دهد. در این مثال، مرگ به خاطر خوردن سمّ، جنبه قطعی ندارد، چرا که او با خوردن داروی ضد سمّ خود را از مرگ نجات می دهد. و به تعبیر آیه، حکم مرگ او در لوح محو و اثبات است که تغییر و دگرگونی، با توجه به حادثه دیگر یعنی خوردن داروی ضدّ سمّ، در آن راه دارد. این امر ناگهانی (یعنی رسیدن داروی ضدّ سم و نجات آن فرد) از مصادیق بداء هست.& lt;/P>

این بداء و آشکار شدن برای ما انسان هاست، چرا که ما فکر می کردیم آن فردی که سمّ خورده به زودی از دنیا می رود در حالی که بعداً خلافش برای ما آشکار شد و دیدیم که فردی با داروی ضدّ سمّ او را نجات داد در حالی که خداوند از همان اول به همه چیز علم داشت. هم علم داشت به خوردن سمّ و در بستر مرگ افتادن آن فرد (که در اصطلاح می گویند: خداوند علم به علّت ناقصه مرگ داشت) و هم علم داشت به اینکه بعد از خوردن سمّ، فرد دیگر او را به واسطه داروی ضدّ سمّ نجات می دهد و مانع مرگش می شود.

از طرف دیگر، اگر فرض کنیم آن فرد سمّ خورده است و تهیه داروی ضدّ سمّ برای او وجود ندارد، در اینجا دیگر حادثه قطعی است و قطعاً مرگ به سراغ او می آید و حکم مرگ این طور فردی در لوح محفوظ و امّ الکتاب است که هیچ گونه دگرگونی در آن راه ندارد (به اصطلاح، در اینجا علّت مرگ تامّه است و مانعی مانند داروی ضد سمّ وجود ندارد تا از مرگ او جلوگیری کند. خداوند به علّت تامّه هم علم دارد که امورات قطعی است و قابل تغییر نیست.)

با توجه به مثال و توضیحاتی که گفته شد، عرض می کنیم: علم خداوند بر دو نوع است 1- علم به علل ناقصه (که در لوح محو و اثبات موجود است که در مباحث اعتقادات از آن به قضاء غیر محتوم تعبیر می کنند.) 2- علم به علل تامّه (که در لوح امّ الکتاب یا همان لوح محفوظ موجود است که در مباحث اعتقادات از آن به قضاء محتوم تعبیر می کنند).

بنابراین، این طور نیست که لوحی در گوشه آسمان گذارده باشند تا چیزی روی آن بنویسند و بعد بخواهند محو کنند و چیز دیگری در آن ثبت نمایند! به عبارت دیگر (با توجه به مثالی که گفته شد، عرض می کنیم: ) این طور نیست که به محض اینکه فردی سمّ خورده است، خداوند روی آن لوح نوشته باشد که فلانی باید همین الان بمیرد و بعد که دید فرد دیگری دا
روی ضدّ سمّ به او خورانده، چنین برای خدا آشکار شده باشد که مرگ او به تأخیر افتاده و باید حکم ادامه زندگی را برای او بنویسد! متأسفانه این همانی است که بسیاری از متعصبان لجوج به ما نسبت داده و گفته اند: عقیده بداء در نزد شیعیان، به همین معنا است! (پناه بر خدا)

این عدّه افراد یا نفهمیده اند و یا نخواسته اند بفهمند که بداء شیعیان به معنی آشکار شدن حقیقت نزد خداوند نیست بلکه آشکار کردن خداوند برای ما انسان هاست که به حقائق جاهلیم و تنها به ظواهر امر نگاه می کنیم. متأسفانه این نسبت ناروا به شیعیان آنقدر زیاد بود که امام معصوم در مقام روشن ساختن عقیده شیعه در این مسئله فرمودند: (من زعم ان الله عزّ و جل یبدو له فی شیء لم یعلمه امس فابرئوا منه)[2] کسی که گمان کند برای خدا چیزی امروز آشکار می شود که دیروز نمی دانست از او تنفر و بیزاری بجویید. این روایت به صراحت نشان می دهد که بداء در نزد شیعیان، به معنای ندانستن و جهل خداوند و سپس آشکار شدن مطلب برای خداوند نیست.

پی نوشت:

[1] – تفسیر بیان دکتر محمّد علی انصاری ذیل تفسیر آیه 39 سوره مبارکه رعد

[2] – بحارالانوار بحار جلد4 ص 111 به نقل از اکمال الدین صدوق

منبع: پاسخ به شبهات اینترنتی، هادی کردان،ج 2