جوانان و انتخاب دوست
غلامرضا بهرامی
منبع: جوان، ص 68
یکی از ویژگی های طبیعت انسان، اجتماعی بودن اوست. بدین لحاظ آدمی هر چند به جهتِ برآوردن حوایج شخصی و انجام امور روزمرّه نیازی به دیگران نداشته باشد و شخصاً از همه امکانات لازم برای رفاه و آسایش در سطح عالی برخوردار باشد، باز همواره علاقه مند است که در کنار خانواده، مردم و جامعه زندگی کند. این ویژگی اختصاص به فرد یا گروه خاصی از انسانها ندارد بلکه ویژگی عام و مشترک تمام افراد بشر به عنوان یک خصلت طبیعی و روحی است.
بعضی از روانشناسان معتقدند در صورتی که این نیاز درونی تأمین نشود و فرد به مدت طولانی از مردم، جامعه و خانواده دور نگه داشته شود نهایتاً آثاری از جنون در او پیدا خواهد شد.
بدون شک عوامل مختلفی در ساختن شخصیت انسان مؤثر هستند که از مهمترین آنها مسئله همنشینی و دوستی و معاشرت است. این عامل از چنان اهمیتی برخوردار است که اسلام فرموده:
جوانان و انتخاب دوست
«المَرْءُ عَلی دینِ خَلیلِهِ فَلْیَنْظُرْ أَحدُکُمْ مَنْ یُخالِل»[1]
«آدمی بر دین و روش همنشینِ خود است پس باید ببینید که با چه کسی دوست میشوید.»
روشن است که انسان خواه ناخواه از دیگران تأثیر میپذیرد و بخش مهمی از افکار و صفات اخلاقی خود را از طریق دوستانش کسب میکند.
این مطلب هم از نظر عقل و هم از طریق تجربه به اثبات رسیده است. ما به وسیله مشاهدات حسّی خود و نیز با نگرش به تاریخ، در مییابیم چه بسیار افرادی که از راه دوست به سعادت ابدی و یا شقاوت ابدی رسیدهاند. نقش دوست در زندگی به قدری زیاد و برجسته است که حضرت علی علیه السلام میفرماید:
جوانان و انتخاب دوست
«مَنْ إِشْتَبَهَ عَلَیْکُمْ أَمرُهُ وَلَمْ تَعْرِفُوا دینَهُ فَانْظُرُوا إلی خُلَطائِهِ فَإِنْ کانُوا أَهْلَ دینِ اللَّهِ فَهُوَ عَلی دینِ اللَّهِ وَإِنْ کانُوا عَلی غَیْرِ دینِ اللَّهِ فَلا حَظَّ لَهُ مِنْ دینِ اللَّه»[2]
«هرگاه وضع کسی برای شما نامعلوم بود و دین او را نشناختید، به دوستانش نظر کنید؛ پس اگر آنها اهل دین و آیین خدا باشند، او نیز پیرو آیین خداست و اگر بر آیین خدا نباشند، او نیز بهرهای از آیین حق ندارد.»
تو اول بگو با کیان زیستی پس آنگه بگویم که تو کیستی
ابن مسکویه دانشمند مشهور اسلامی و استاد بوعلی سینا گوید:
جوانان و انتخاب دوست
«تمام سعادت انسان نزد دیگران و دوستان یافت میشود. سعادتمند کسی است که دوستان واقعی برای خود به دست آورد و در دوستی با آنان از هیچ فداکاری و از خود گذشتگی دریغ ننماید تا هم او از آنان فضایل اخلاقی کسب کند و هم آنان از وی بهره اخلاقی بر گیرند.»
یک روانشناس معروف میگوید: «این جمله را در ذهنتان، به خود تلقین کنید: نیکبختی من، شادی من، عواید من بستگی به هیچ چیز ندارد مگر به مهارتی که در شیوه معاشرت با مردمان به کار میبرم.»
آری انسان در سایه دوستان وفادار و صمیمی است که میتواند پلکان ترقی و تعالی را یکی پس از دیگری طی کند و این دوست است که گاه تا اوج افتخار و عظمتْ بشر را رهنمون میشود و منشأ خیرات و برکات اجتماعی میگردد. همچنین در سایه همزیستی و همدلی است که استعدادها شکوفا شده و بشر میتواند اختراعات و اکتشافات و آثار ماندگار از خود بر جای بگذارد که جامعه از آنها سود ببرد.
جوانان و انتخاب دوست
از سوی دیگر دوستان ناشایست و شرور هستند که بشر را به منجلاب فساد انداخته و او را تا سر حدّ فنا و نیستی پیش میبرند. سقراط گوید: هر یک از مردم آرزویی دارد، یکی مال میخواهد، یکی جمال و دیگری افتخار، ولی به عقیده من یک دوست خوب از همه مهمتر است.
رسول گرامی اسلام، نقش دوست و اهمیت دوستی را چنین یادآور شده است:
«المُؤْمِنُ أَلِفٌ مَأْلُوفٌ وَلا خَیْرَ فی مَنْ لا یَأْلَفُ وَلا یُؤْلَفُ»[3]
«مؤمن چنان است که با دیگران انس و الفت گرفته و دیگران با او انس دارند و کسی که نه الفتپذیر است و نه الفت میگیرد در او خیری نیست.»
اگر تاریخ را ورق بزنید، خواهید دید که نه تنها بیشتر اختراعات و اکتشافات، حاصل همکاری و همیاری بشر با دیگران بوده، بلکه اکثر موفقیتهای اجتماعی و پژوهشها و تحقیقات علمی نیز در سایه همفکری و همیاری و روابط دوستانه صحیح انجام گرفته است؛ دوستانی که با تلاش جمعی و با کمک فکر و اندیشه دیگران توانستهاند دستاوردهای بزرگ علمی را برای تاریخ به ارمغان آورند.
جوانان و انتخاب دوست
در هیچ مکتبی به اندازه اسلام به دوستی و محبت و صلح و صفا در زندگی و داشتن جامعهای همراه با مودّت و برادری سفارش نشده است. این تنها مکتب انسانساز اسلام است که پایه و استوانه دین و دینداری را محبت و مودّت قرار داده[4] و دوستی و ارادت را ضرورت اجتماعی دانسته به گونهای که در حدیث شریف آمده است: «غریب کسی است که دوستان شایستهای نداشته باشد»[5] و در روایات فراوانی دوستی را بر خویشاوندی با همه اهمیّتش مقدّم دانسته است. در این قبیل احادیث، نه تنها ضرورت و اهمیت دوستی گوشزد میشود بلکه با ایجاد انگیزههای جذاب دنیوی و اخروی، مسلمانان به داشتن رفیقان لایق و شایسته تشویق و ترغیب میشوند. از میان احادیث و روایات فراوانی که در این خصوص داریم، به دلیل اهمیت موضوع و به عنوان تبر
ّک و کسب فیض از آستان عترت شریف علیهم السلام دو روایت را ذکر میکنیم.
جوانان و انتخاب دوست
امام علی علیه السلام میفرماید:
«أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ مِن اکْتِسابِ الْإِخْوانِ وَأَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ»[6]
«عاجزترین مردم کسی است که از به دست آوردن دوستْ عاجز باشد و از او عاجزتر کسی است که دوستانِ به دست آورده را از دست بدهد.»
جوانان و انتخاب دوست
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز فرمود: هر که با برادر مؤمن دوستی نماید، در روز قیامت در زیر سایه رحمت الهی مستقر و ساکن خواهد بود و منادی ندا دهد که این جمع، همسایگان الهی هستند؛ برخیزند و بی حساب وارد بهشت شوند. چون ایشان متوجه بهشت شوند، فرشتگان سؤال کنند که شما چه جمعی هستید؟ و چه شد که این مرتبه را یافتید؟ گویند که ما در دنیا محبت و دوستی با یکدیگر مینمودیم از برای رضای خداوند متعال.
فرشتگان گویند: گوارا باد بهشت و نعمتهایش بر شما.[7]
شب صحبت غنیمت دان که بعد از روزگار ما بسی گردش کند گردون، بسی لیل و نهار آرد
بهار عمر خواه ای دل و گرنه این چمن هر سال چو نسرین صد گل آرد بار و چون بلبل هزار آرد
جوانان و انتخاب دوست
بنابراین در ایام جوانی که میل به دوستیابی در درون انسان بیش از هر زمان دیگری احساس میشود و بیشترین تأثیرپذیری را در شاکله وجودی انسان دارد، باید با هوشیاری کامل و با در نظر گرفتن شرایط انتخاب، دوستان خود را برگزینید.
پی نوشت ها:
[1]. بحار الانوار، ج 74، ص 192.
[2]. بحار الانوار، ج 74، ص 197.
[3]. المحجّة البیضاء، ج 3، ص 291.
[4]. بحار الانوار، ج 68، ص 63: هَل الدّینُ إلّاالحُبُّ وَالْبُغْضُ.
[5]. نهج البلاغه، حکمت 65: فَقْدُ الأَحِبَّةِ غُرْبَةٌ.
[6]. نهج البلاغه، حکمت 12.
[7]. منهاج الشارعین، ص 157.
