ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم

حج در نهج البلاغه/بخش 4چهارم

حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم: جایگاه انبیای الهی

 

«بَیْتِهِ الحَرَامِ … وَاخْتَارَ… وَوَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِیَائِهِ».(خطبه ۱)

 

«خداوندبرگزیدگانی را به حج دعوت نمودکه… برجایگاه انبیای الهی قرار گیرند.»

حج در نهج البلاغه/بخش 4چهارم
حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم

 

شاید کعبه تنها جایگاهی است که همه انبیای الهی از آدم علیه السلام تا خاتم صلی الله علیه و آله در آن حضور یافته و به فرمان الهی حجّ بیت اللّه را انجام داده اند.

 

جایگاه کعبه در اسلام

 

«جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی لِلاْءِسْلاَمِ عَلَماً».(خطبه ۱)

 

«خداوند سبحان، کعبه را نشانه ای گویا برای اسلام قرار داد.»

 

جایگاه و ارزش کعبه در اسلام، موقعیت پرچم و درفش هر قدرت و هر مکتبی است. لذا این علم همواره باید بر پا و برافراشته بماند تا نشان از بر پایی و قدرت و شکوه اسلام باشد.

 

جهاد ناتوانان

 

«… وَالْحَجُّ جِهَادُ کُلِّ ضَعِیفٍ».(حکمت ۱۳۶)

 

«حج جهاد هر ناتوان است.»

 

علی علیه السلام با این بیان، حج را مرتبه ای از جهاد فی سبیل اللّه قرار می دهند که مفهوم انجام حج را پیروزی بر سپاه دشمنِ در کمین می توان شمرد. بیانی که هم اهمّیت و ارزش حج را بیان می کند و هم افراد ناتوان را از ناامیدی و دوری از مسؤولیت شرکت در جنگ، بر حذر می دارد.

 

حجّ آدم

 

«… ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ عَلَیْهِ السَّلاَم وَوَلَدَهُ أَنْ یَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ».(خطبه ۱۹۲)

 

«سپس آدم علیه السلام و فرزندانش را فرمان داد که به سوی کعبه بیایند.»

 

حضرت آدم علیه السلام و فرزندانش نیز به فرمان خداوند به این امتحان الهی تن دادند و به سوی آن روی آوردند، حج گزاردند و مورد احترام و تبریک فرشتگان قرار گرفتند و در پی آدم علیه السلام سایر پیامبران الهی، این فرمان خداوند را لبیک گفتند.

 

حج، اعتراف به عزّت خداوند

 

«حَجَّ بَیْتِهِ الحَرَامِ … وَجَعَلَهُ… وَإذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ».(خطبه ۱)

 

«حجّ بیت الحرام… که خداوند نشانه اعتراف مردم به عزّت و بزرگی خویش قرار داد.»

 

اذعان و اعتراف به عزّت و بزرگی خداوند و کوچکی و ذلّت انسان در برابر حضرت باری تعالی، بیان بندگی خالص مخلوق است در برابر خالق و سرتاسر حج، مشق توحید و درس عبودیت مسلمان مؤمن است.

 

حجّ انبیا علیهم السلام

 

«بَیْتِهِ الحَرَامِ … وَاخْتَارَ… وَوَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِیَائِهِ».(خطبه ۱)

 

«دعوت شوندگان به حجّ بیت الحرام… کسانی هستند که… در جایگاه وقوف انبیای الهی وقوف می کنند.»

 

حضرت در این خطبه، فریضه حج را پیروی انبیای الهی شمرده و وقوف آنان را در این سرزمین و انجام حج بیان می فرمایند. در روایتی دیگر در کتاب فروع کافی، جلد ۴، ص۲۱۴ آمده است که: نوح علیه السلام هنگامی که کشتی اش دچار طوفان سهمگین بود، مراسم حج را به جای آورد.

 

موسی علیه السلام با هفتاد پیامبر برای حج احرام بست.

 

یونس علیه السلام در آغاز حج «لَبَّیْکَ کَشّافَ الْکُرَبِ اْلعِظامِ لَبَّیْک» گفت.

 

عیسی بن مریم علیه السلام حجّش را با «لَبَّیْکَ یا ذَا الْمَعارِجِ لَبَّیْک» آغاز نمود.

 

داوود علیه السلام وقتی بر بالای کوه، موجِ جمیعت طواف کننده را دید، دست به دعا بلند کرد.

 

سلیمان علیه السلام با حضور انس و جنّ، مناسک حج را به جا آورد.

 

حج، بازار بندگی خداوند

 

«یُحْرِزُونَ الاْءَرْبَاحَ فِی مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ ».(خطبه ۱)

 

«دعوت شوندگان حج بیت الحرام… سودهای فراوان در این بازار عبادت خداوند به دست می آورند.»

 

امام خمینی قدس سره : «مراتب معنوی حج، که سرمایه حیات جاودانه است و انسان را به افق توحید و تنزیه نزدیک می کند، حاصل نخواهد شد مگر آنکه دستورات عبادی حج به طور صحیح و شایسته و مو به مو عمل شود.»(۹)

 

حج، بهای بهشت

 

«جَعَلَهُ اللّهُ… وُصْلَهً إِلَی جَنَّتِهِ».(خطبه ۱۹۲)

 

«خداوند حج را وسیله ای… برای رسیدن (بندگان) به
بهشت خویش قرار داد.»

 

برای وصال و راهیابی به جنّت و بهشت، قیمت و بهایی لازم است که حجّ مقبول به فرموده حضرت، یکی از آنهاست و این جنّت، جنّت اوست. جنّت خاصّ اوست.

 

حج، بهترین وسیله تقرّب به خداوند

 

«إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَی اللّهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی… وَحَجُّ الْبَیْتِ وَاعْتِمَارُهُ».(خطبه ۱۱۰)

 

«همانا بهترین وسیله تقرّب به خداوند سبحان (ده چیز است؛ از جمله)… حج وعمره بیت اللّه الحرام.»

 

در این خطبه حضرت، حج و عمره را از جمله راه های ده گانه، و بهت
رین وسیله تقرب به خداوند می خوانند. حجّی که سرتاسر اعمالش با نیّت قربه الی اللّه برگزار شود به یقین تأثیری این چنین خواهد داشت.

 

حج، بی توجهی به زیبایی های ظاهری

 

«وَشَوَّهُوا بِإِعْفَاءِ الشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلْقِهمْ».(خطبه ۱۹۲)

 

«عاشقان بیت اللّه … بر اثر اصلاح نکردن موهای سر، قیافه زیبای خود را زشت گردانیده اند.»

 

حجّاج بیت اللّه الحرام پس از طیّ مسافت های طولانی و سخت، در حالی به بیت خدا می رسند که موهای سرشان بلند و در اثر این پریشانی مو، قیافه هایشان نا مرتّب است و بی توجّه به آشفتگی ظاهری، به محض رسیدن به خانه محبوب، با همان وضع درهم به زیارت و طواف بیت اللّه می شتابند.

 

حج، بی توجّهی به زیبایی های دنیوی

 

«وَیَرْمُلُونَ عَلَی أَقْدَامِهِمْ ، شُعْثاً غُبْراً لَهُ».(خطبه ۱۹۲)

 

«عاشقان بیت الحرام… بر پاهای خود هروله می کنند در حالی که (بی توجّه به مظاهر دنیوی) موهایشان آشفته و بدنهای پرگرد و غبار دارند.»

 

در حج، حاجیان زیبایی های ظاهری را به دور می ریزند و بی توجّه به مظاهر پوچ دنیوی، جلوه های زیبای خدایی را برگزیده اند.

 

حج گزاران، این حالت آشفته و غبار گرفته را در طیّ سفر حج و برای کسب رضای خداوند گرفته و زیبایی های شخصی خود را در این راه الهی از دست داده اند.

 

حج، دعوت برگزیدگان

 

«حَجَّ بَیْتِهِ الحَرَامِ… وَاخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إِلَیْهِ دَعْوَتَهُ».(خطبه ۱)

 

«خداوندازانسان ها شنوندگانی را برگزید (تاباانجام حج) سخن اوراتصدیق کنند.»

 

در روایات آمده است که حج در شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان که شب قدر است، مقدر می شود، و در روایتی آمده است: اینگونه نیست که برخی از مردم تصوّر می کنند که اگر مال داشته باشند می توانند به حج بروند، چه بسا ثروتمندانی که بیش از مخارج سفر حج مال دارند، امّا تا زمانی که خداوند به آنها اجازه ندهد، توفیق حج را به دست نمی آورند.

 

در هر حال، در این بیانِ حضرت، حج گزاران واقعی کسانی هستند که خداوند متعال آنان را برگزیده و دعوت به حج نموده است.

&l t;DIV align=justify>

 

چند گویی کعبه را کاینک به خدمت می رسم

چون نخواهندت هنوز از دور خدمت می رسان

 

(نظامی)

 

حج، زایل کننده شخصیت های کاذب

 

«قَدْ نَبَذُوا السّرَابِیلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ».(خطبه ۱۹۲)

 

«عاشقان بیت الحرام… لباس های خود را که نشانه شخصیت آنها است، درآورند و پشت سراندازند.»

 

حج گزاران با ورود به احرام، شخصیت های دنیوی را پشت سر می اندازند و در مقابل، جز خداوند چیزی را نمی یابند. شخصیت های قومی، شخصیت های سیاسی، شخصیت های جغرافیایی، شخصیت های طبقه ای، شخصیت های مالی و اقتصادی، شخصیت های نظامی و حتّی شخصیت های علمی که هر کدام با لباس های گوناگون و متحد الشکل (یونیفرم) و درجه، نمود برتری و بزرگی و تفاخر هستند، از تن بیرون می شوند و لباس یکرنگ و ساده و سفید و بی آرایش و هماهنگ برتن پوشیده می گردد. که دیگر هیچ شخصیتی جز تقوا، خریدار ندارد.

 

حج، پیروی انبیای الهی

 

«حَجَّ بَیْتِهِ الحَرَامِ… وَاخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ… وَوَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِیَائِهِ».(خطبه ۱)

 

«دعوت شوندگان به حجّ بیت اللّه الحرام، کسانی هستند که… در جایگاه انبیا وقوف می نمایند.»

 

از آنجا که بنای دین همه پیامبران الهی، بر مبانی توحید و یگانه پرستی بوده است و از آنجا که همه انبیا به کعبه روی آورده و حج گزارده اند و از آنجا که قدوم همه رسولان باری تعالی در این مکان مقدّس جایگاهی را ایجاد نموده است، در واقع حج گزار در خانه خدا پای بر جای پای آن بزرگان گزارده و با حرکت در مسیر آنان پیروی انبیای الهی از آدم علیه السلام تا خاتم صلی الله علیه و آله را می نماید.

 

حج، جایگاه ترویج علوم دینی

 

«… فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ،… فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِیَ، وَعَلَّمِ الْجَاهِلَ».(نامه ۶۷)

 

«پس حج را برای مردم بپادار… و فتاوای صادره را به پرسش کنندگان ابلاغ کن و نا آگاهان را آموزش بده.»

 

ازجمله منافع بسیارارزشمند حج، آثار علمی وفرهنگی این فریضه باشکوه الهی است ونقش آن در نشر معارف اهل بیت علیهم السلام و تفقّه در دین در برخی از روایات بیان شده است.

 

حج، جهاد ناتوانان

 

«… وَالْحَجُّ جِهَادُ کُلِّ
ضَعِیفٍ».(حکمت ۱۳۶)

 

«حج جهاد هر ناتوان است.»

 

به فرمایش حضرت، حج مرتبه ای از جهاد است. همانند رزمایشی است نیرومند و قدرت نمایی بی نظیر. عظمت و وحدت مسلمین را در چشم دشمنان می نمایاند و آنان را پیش از هرگونه توطئه و هجمه، از این خیال شوم و پلید بر حذر می دارد.

 

حج، سبب رحمت الهی

 

«جَعَلَهُ اللّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ».(خطبه ۱۹۲)

 

«خداوند حج را سببی برای رحمت خویش قرار داد.»

 

از جمله اسباب و عللی که رحمت خداوند را به دنبال دارد، حجّ خانه اوست. فلسفه حج ورود در میهمانی خدای بزرگ و طلب رحمت افزون تر و خروج از معاصی و گناهان و توبه از گذشته اعمال و انتخاب راه و روش صحیح برای آینده است.

 

حج و عمره، شستشو دهنده گناهان

 

«وَحَجُّ الْبَیْتِ وَاعْتِمَارُهُ،… وَیَرْحَضَانِ الذَّنْبَ».(خطبه ۱۱۰)

 

«حج و عمره بیت الحرام .. شستشو دهنده گناهانند.»

 

حج، تصدیق کلام خداوند

 

«حَجَّ بَیْتِهِ الحَرَامِ… وَاخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً…وَصَدَّقُوا کَلِمَتَهُ».(خطبه ۱)

 

«خداوند در میان انسان ها، شنوندگانی را برگزید (تا با انجام حج) سخن او را تصدیق نمایند.»

 

زائران خانه خدا با اجابت دعوت حق، در واقع این کلام خداوند را تصدیق نموده لبیّک می گویند که فرمود:

 

وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالاً وَعَلَی کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ .

 

«ای ابراهیم در میان مردم به حجّ خانه خدا بانگ برآور تا به سوی تو آیند، در حالی که پیاده و سوار بر هر اشتری لاغر، از هر راه دور می آیند.»(۱۰)

 

حج، عامل تقویت دین

 

«فَرَضَ اللّهُ… وَالْحَجَّ تَقْویَهً لِلدِّین».(حکمت ۲۴۴ فیض الاسلام)

 

«خداوند حج را برای تقویت دین واجب گردانید.»

 

حکمت ۲۴۴، در ترجمه و شرح نهج البلاغه مرحوم فیض الاسلام به صورت «تَقْوِیَهً لِلدِّینِ» آمده است که به هر صورت با توجّه به احادیث و روایات مشابه؛ از جمله این فرمایش حضرت زهرا علیهاالسلام «اَلْحَجّ تَشْییدا لِلدِّین»؛ «حج پشتوانه استواری برای تحکیم دین است»، مفهومی مشابه داشته و این فرمایش نه تنها اهمّیت حج را می رساند بلکه تکلیف عملی مسلمین را در حفظ و تقویت دین از راه حج نیز بیان می دارد.(۱۱)

 

حج، عامل همبستگی دینی

 

«فَرَضَ اللّهُ… وَالْحَجَّ تَقْربَهً لِلدِّین».(حکمت ۲۵۲)

 

«خداوند حج را وسیله نزدیکی و همبستگی مسلمانان قرار داد.»

 

حج، تبلور شکوه وحدت اسلامی و تجلّی قدرت امّت مسلمان و نمایشگاه حضور همدلان وهمراهانی است که ناهمگونی «سیما» را با همگونی «سیرت» پیوند می زنند، تا شعار اتحاد اسلامی را فراتر از شکل ها، رنگ ها و معیارهای جغرافیایی و نژادی تحقّق بخشند و تعالیم آیین وحدت آفرین اسلام را عرضه نمایند.

 

حج، عامل رونق اقتصادی

 

«وَحَجُّ الْبَیْتِ وَاعْتِمَارُهُ، فَإِنَّهُمَا یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ».(خطبه ۱۱۰)

 

«حج و عمره خانه خدا.. نابود کننده فقر هستند.»

 

حج، جدا از تأثیرات معنوی و اخروی، دارای منفعت دنیوی و رونق اقتصادی است و نتیجه آن از میان رفتن فقر در جوامع اسلامی است.

 

حج، محلّ گفتگوی دانشمندان

 

«… فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ،… وَذَاکِرِ الْعَالِمَ».(نامه ۶۷)

 

«حج را بپای دار… و با دانشمندان به گفتگو بپرداز.»

 

بسیاری از دانشمندان از سرزمین های دور، در وقت معیّن حج، در این مکان موعود گرد می آیند. توجّه به آنان و گفتگوی با علما و در مقیاس وسیع تر ایجاد زمینه های مباحثه عام دانشمندان و برگزاری جلسات و سمینارهای علمی می تواند آثار بسیار ارزشمندی را برای جوامع اسلامی و نشر و گسترش علوم در سراسر بلاد مسلمان در پی داشته باشد.

 

حج و حکومت اسلامی

 

«فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ».(نامه ۶۷)

 

«پس برای مردم حج را بپای دار.»

 

در این نامه که حضرت آن را در فرمانی به قثم بن عباس، فرماندار مکّه نوشته اند، لزوم برپایی حج را توسّط دستگاه حکومتی بیان کرده اند.

 

حج و رفع نیاز محتاجان

 

«وَلاَ تَحْجُبَنِّ ذَا حَاجَهٍ عَنْ لِقَائِکَ بِهَا».(نامه ۶۷)

 

«و (در حج) هیچ نیازمندی را از دیدار خود محروم مگردان.»

 

ابو احمد از صحابه خاص امام صادق علیه السلام گوید: با امام صادق علیه السلام مشغول طواف بودم، دستش به دست من بود، مردی پیش آمد و از من حاجتی خواست، اشاره کردم آنجا باش تا فارغ شوم.

 

فرمود: کیست؟

 

گفتم: مردی است، از من حاجتی خواست.&lt ;/o:p>

 

فرمود: مسلمان است؟

 

گفتم: بلی.

 

فرمود: برو نیازش را برآور.

 

گفتم: طواف را قطع کنم؟

 

فرمود: بلی.

 

گفتم: گرچه واجب باشد؟

 

فرمود: بلی، گرچه واجب باشد. هرکه در پی نیاز مسلمان رفت، خداوند برایش هزار هزارحسنه بنویسد و از او هزار هزار سیّئه وگناه بزداید وبرایش هزار هزاردرجه بالا ببرد.(۱۲)

 

حج، وسیله امتحان مردمان

 

«فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ… ابْتِلاَءً عَظِیماً، وَامْتِحَاناً شَدِیداًوَاخْتِبَاراً مُبِیناً».(خطبه ۱۹۲)

 

«پس آن را بیت محترم خویش قرار داد… (و حج آن را) آزمونی بزرگ و امتحانی سخت و آزمایشی آشکار.»

 

حج وسیله امتحان ایمان مردمان از حضرت آدم علیه السلام تا پایان انسان ها است؛ امتحانی که به فرموده آن بزرگوار بسیار بزرگ و سخت خواهد بود.

 

و حضرت در این خطبه، سه نوع آزمون الهی را بیان می کند.

 

حج، وسیله خلوص

 

«فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ… وَتَمْحِیصاً بَلِیغاً».(خطبه ۱۹۲)

 

«پس آن را خانه محترم خویش قرار داد (و حج آن را)… برای پاکسازی و خالص شدن.»

 

زائر بیت اللّه الحرام با تحمّل سختی های سفر و طیّ راه های پر مشقت و اقدام به این عبادت الهی، تأثیرات ارزشمندی را در پاکسازی دل، از هر آنچه غیر خداست، به دست می آورد و با حجّی مقبول بر خلوص دل می افزاید و صفای باطن را تحصیل و به ارمغان می برد.

 

حج، وعده گاه آمرزش الهی

 

«وَفَرَضَ عَلیْکُمْ حَجَّ بَیْتِهِ الحَرَامِ… وَیَتَبَادَرُونَ عِنْدَهُ مَوْعِدَ مَغْفِرَتِهِ» .(خطبه ۱)

 

«و خداوند حجّ خانه محترم خویش را بر شما واجب نمود… (و دعوت شوندگان)… به سوی وعدگاه آمرزش الهی می شتابند.»

 

به فرمایش حضرت، خانه خدا، وعدگاه آمرزش الهی است، وحضرت باری تعالی عفو و آمرزش خود را به حاجیان خانه اش وعده فرموده است.

 

حجّ معنوی

 

«فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ… تَهْوِی إِلَیْهِ ثِمَارُ الأَفْئِدَهِ».(خطبه ۱۹۲)

 

«خداوند آن (کعبه) را خانه محترم خویش قرار داد که… انسان ها به سوی آن با میوه دل ها [عشق] روی می آورند.»

 

حج، سرشار از جلوه های معنوی و درسهای بزرگ عرفانی و نمادهای پرشکوهی از رابطه عاشقانه بنده با معبود خویش است.

 

لذا به فرموده حضرت، عاشقان بیت اللّه ، با این خصوصیت رو سوی خانه دوست می نمایند.

 

سفر کعبه، نمودار ره آخرت است

گر چه رمز رهش از صورت دنیا شنوند

 

(خاقانی)

 

حِــرا

 

«وَلَقَدْکَانَ [رَسُولُ اللّه ِ] یُجَاوِرُ فِی کُلِّ سَنَهٍ بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ، وَلاَیَرَاهُ غَیْرِی».(خطبه ۱۹۲)

 

«همانا پیامبر صلی الله علیه و آله چند ماه از سال را در غار حِرا می گذراند و تنها من او را مشاهده می کردم و کسی جز من او را نمی دید.»

 

حِرا نام غاری است در جبل النور یا کوه حِرا، در فاصله ۶ کیلومتری مکّه. این غار خلوتگاه پیامبر صلی الله علیه و آله در سال های قبل از بعثت بوده و آیات نخست قرآن در آنجا بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است.

 

حفظ اموال کعبه:

 

وکَانَ حَلْیُ الْکَعْبَهِ فِیها یَوْمَئِذٍ، فَتَرکَهُ اللّه عَلَی حالِهِ… فَأقَرَّهُ حَیْثُ أَقَرَّهُ اللّه وَرَسُولُهُ».(حکمت ۲۷۰)</P&g t;

«وامّا زیورهای کعبه از اموالی بودند که خداوند آن را به حال خود گذاشت تو نیز آن را به حال خود واگذار، همانطور که خداوند و پیامبرش آن را به حال خود گذاشتند.»

 

در این بیان، حضرت بر حفظ زیورهای کعبه و عدم مصرف آن در امورِ دیگر تأکید می کند. چه بسا با تعمیم آن، حفظ استقلال مالی کعبه و مصرف وجوهات آن را در راه توسعه و گسترش خود حرم و اماکن وابسته به آن بتوان نتیجه گرفت.

 

حکومت اسلامی و خانه خدا

 

«وَاللّهَ اللّهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ، لاَ تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ».(نامه ۴۷)

 

«خدا را، خدا را، درباره خانه خدا، که تا زنده هستید آن را خالی
مگذارید.»

 

این بیان قسمتی از وصیت آن حضرت در واپسین لحظات زندگی است به فرزندانش که در این نامه، حضرت لزوم اهمّیت برپایی هر چه باشکوهتر حج و وظیفه حکومت اسلامی را در تقویت این عبادت مهم الهی، بیان می کند، امّا با همه تشویق، اگر مردم به حج راغب نگشتند، بر امام مسلمین و حکومت اسلامی است که با اعزام آنان به حج، مخارج سفر آنان را تأمین کند.

 

پی نوشتها:

 

1 . میزان الحکمه، ج۲، ص۲۶۶

 

2 . وافی، ج۲، کتاب الحجّ.

 

3 . آل عمران: ۹۷

 

4 . مائده: ۹۶

 

5 . ابراهیم: ۳۶

 

6 . کافی، ج۴، ص۲۵۲

 

7 . احیاء العلوم، ج۱، ص۲۴۰

 

8 . فصلنامه «میقات حج»، ش۷

 

9 . فصلنامه «میقات حج»، شماره ۱

 

10 . حج: ۲۷

 

11 . بحار، ج۴۳، ص۱۵۸

 

12 . کافی، ج۴، ص۴۱۵

 

www.hawzah.net

کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor

صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه -آموزش مجازی قران ونهج البلاغه

حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم .حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم .حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم.
حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم .حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم. حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم .حج در نهج البلاغه/بخش ۴چهارم
به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید