ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

راه تحصیل ایمان

راه تحصیل ایمان

دانستیم سعادت جاودان بر پایه ایمان و عمل صالح استوار است و از این رو، ایمان اصل و عمل صالح (تقوا) فرع به شمار مى‏رود، و حتى مى‏توان یکى را (ایمان) علت دیگرى (عمل صالح) دانست.

ایمان چونان چشمه‏اى است که از دل مى‏جوشد و در جوارح جارى مى‏گردد و به شکل اعمال نیک ظاهر مى‏شود. از این رو، مى‏توان گفت میوه تقوا را باید از شاخه ایمان بر گرفت.
ایمان که یک عمل اختیارى قلب است، مراتبى دارد و شدت و ضعف مى‏پذیرد. از این رو، باید عوامل پیدایش، تضعیف و تقویت آن را بشناسیم، تا ایمان را در خود پدید آوریم و از آفات آن بپرهیزیم و در تقویت آن بکوشیم.

گام نخست، غفلت زدایى
نخستین آفت ایمان، غفلت است؛ زیرا ایمان یک فعل اختیارى است و آدمى در فعل اختیارى باید دست به انتخاب زند و از میان اطراف گوناگون، یکى را برگزیند، و این مشروط به توجه به همه اطراف موضوع است.

غفلت همین جا سر بر مى‏آورد و آدمى را از توجه به اطراف باز مى‏دارد و راه انتخاب صحیح را بر وى مى‏بندد. غرایز بر بسیارى انسان‏ها حاکم مطلق است و توجه آنان را به راه‏ها و اهداف متعالى گنگ مى‏کند از این رو، قرآن کریم با لحن بسیار تندى از غافلان یاد کرده است:


و لقد ذرءنا لجهنم کثیرا من الجن و الإنس لهم قلوب لا یفقهون بها و لهم اعین لا یبصرون بها و لهم اذان لا یسمعون بها أولئک کالانعام بل هم اضل اولئک هم الغافلون ۱ ؛ «بسیارى از افراد جن و انس، دل‏هایى دارند که با آن حقایق را نمى‏فهمند، چشم‏هایى دارند که با آنها نمى‏بینند و گوش‏هایى دارند که با آنها نمى‏شنوند. این افراد مانند چهارپایان و بلکه از ایشان پایین‏تر و پست‏ترند واینان همان غفلت زدگانند».


آرى غفلت راه‏هاى شناخت و فهم حقایق را بر انسان مى‏بندد و استعدادهاى او را از کار مى‏اندازد و به همین خاطر انسان غافل از حیوان پست‏تر مى‏شود؛ زیرا اگر حیوان بر درک و فهم قادر نیست، معذور است. اما انسان با داشتن ابزارهاى معرفتى، عذرى براى توجیه غفلت خود ندارد.

براى فراهم ساختن ایمان، نخست باید غفلت زدایى کرد؛ یعنى توجه کنیم که غیر از ارضاى غرایز مادى و کسب لذت‏هاى ناپایدار، حقایق دیگرى نیز هست یا مى‏تواند باشد. پیامبران الهى با یادآور شدن پاره‏اى حقایق روشن که مورد غفلت قرار گرفته‏اند، سعى در بیدار ساختن آدمیان داشتند و از این رو، قرآن کریم کار آنان را ذکر و خود ایشان را مذکر مى‏خواند. 


البته غفلت مراتب دارد و برخى مراتب آن با برخى مراتب ایمان که آن هم امرى داراى مراتب است جمع مى‏شود.

گام دوم، علم آموزى


پس از زدودن غفلت و حصول توجه، این شک براى آدمى رخ مى‏نماید که آیا آنچه پیامبران مى‏گویند حقیقت دارد. چاره این تردید در تحصیل علم است، امابسیارى در این مرحله، به ظن و گمان بسنده مى‏کنند، «حال آن که گمان، ذره‏اى از حق بى‏نیاز نمى‏سازد». 

آرى، بسیارند کسانى که «جز گمان را دنبال نمى‏کنند و جز تخمین نمى‏زنند».
قرآن کریم، تأکید دارد که پس از حصول شک، آدمى جز علم را دنبال نکند و از آنچه بدان یقین ندارد پیروى ننماید.


پس انسان سعادت جو باید در باب امور مهمى چون توحید، نبوت و معاد، دامان دلیل و برهان را گیرد تا به علم و یقین دست یابد.
علم زمینه‏ساز ایمان و شرط لازم براى آن است؛ از همین رو است که «از میان بندگان خدا، تنها عالمانند که خشیت خدا دارند». 


و مى‏دانیم که خشیت از آثار ایمان است. علم با همه اهمیتى که در گسترش ایمان دارد، علت تامه آن نیست، زیرا همیشه علم به ایمان نمى‏انجامد، بلکه پس از علم یافتن به وجود خدا، معاد و حقانیت پیامبر، انسان مختار است که ایمان بیاورد یا نیاورد. چنین نیست که پس از علم، حصول ایمان به قهر و جبر، حتمى باشد، اگر ایمان را پذیرش و التزام عملى به یک حقیقت بدانی م، از مقوله فهمیدن و دانستن نیست؛ هر چند فهم و دانش، زمینه گستر ایمان است.


گام سوم، تعلق ستیزى
دل سپردن به غیر، مانع تأثیر علم است. علت این که گاهى آدمى به چیزى علم دارد، اما بدان ایمان نمى‏آورد آن است که پیش از آن، دل در گرو چیز دیگرى نهاده است. علم به ذهن مربوط است و ایمان کار دل است. ایمان دل دادن و دل سپردن است و این زمانى میسور است که تمام توجه دل به چیزى دیگر معطوف نباشد، که در این صورت دلى براى آدمى باقى نمانده که به حقیقت بسپارد. به همین دلیل است که تذکر، یادآورى و پندپذیرى از حوادث درس آموز نیز ویژه کسانى است که دلى داشته باشند.
نیز از همین رو است که فرعونیان وقتى با آیات روشن الهى روبه‏رو شدند، «آنها را انکار کردند، در حالى که به آن یقین داشتند». 


بنابراین، ایمان و تحصیل آن، فرآورده ضرورت‏هاى زیر است: زدودن غفلت؛به دست آوردن شناخت و معرفت درباره مبدأ و معاد؛فراهم ساختن شرایط روانى براى پذیرش حق، و به دیگر سخن، انگیزش میل فطرى خویش به ایمان. 

 

پى‏نوشت‏ها:
۱. سوره اعراف، آیه ۱۷۹.
۲
. بهترین واژه‏اى که مى‏توان در برابر غفلت نهاد، واژه ذکر، به معناى یادآورى و هوشیارى است. واژه ذکر گاهى در برابر نسیان قرار مى‏گیرد که به معناى فراموش نکردن و ادامه توجه است و گاهى به معناى یادآورى، یعنى توجهى که پس از فراموشى بر انسان عارض مى‏شود، به کار مى‏رود و هر دو معنا در برابر غفلت است؛ زیرا غفلت بر دو نوع است: غفلت بدوى و غفلت عارضى.
نکته دیگر آن که، توجه و تذکر با علم تفاوت دارد. بسیار مى‏شود که چیزهایى را مى‏دانیم اما توجهى به دانسته‏هاى خود نداریم. علم ممکن است براى نفس یک حالت انفعالى باشد، اما توجه همواره یک فعل است که از نفس سر مى‏زند البته این فعل ممکن است تحت تأثیر عوامل بیرونى و به طور جبرى سر زند که در این صورت از قلمرو ارزش‏هاى اخلاقى بیرون خواهد بود و ممکن است به صورت آگاهانه و اختیارى صورت پذیرد. البته تمرکز حواس و توجه اختیارى شدت و ضعف را بر مى‏تابد. آدمى مى‏تواند با تمرین و تلاش، گام‏هاى مؤثرى در به دست گرفتن زمام توجه بردارد.
۳
. و ما یتبع اکثرهم الا ظنا ان الظن لا یغنى من الحق شیئا . (سوره یونس، آیه ۳۶).
۴
. ان یتبعون الا الظن و ان هم الا یخرصون . (سوره انعام، آیه ۱۱۶).
۵
. و لا تقف ما لیس لک به علم . (سوره اسراء، آیه ۳۶).
۶
. انما یخشى الله من عباده العلماء . (سوره فاطر، آیه ۲۸).
۷
. ان فى ذلک لذکرى لمن کان له قلب . (سوره ق، آیه ۳۷).
۸
. و جحدوا بها و استیقنتها أنفسهم . (سوره نمل، آیه ۱۴).
۹
. این که حکیمان گفته‏اند علم، علت میل و شوق است، مقصودشان علت تامه نیست زیرا شوق از مقوله دیگرى است و منشأ مستقلى در نفس دارد بلکه مرادشان آن است که آدمى تا چیزى را نشناسد نمى‏تواند بدان مایل و مشتاق گردد. در واقع، علم میل‏هایى را که به صورت فطرى در نهاد آدمى است، با تعیین متعلق آنها، شکوفا مى‏سازد، مانند میل فطرى به جلب منفعت و رسیدن به سعادت و کمال. این نکته مبتنى بر این حقیقت است که اعمال اختیارى انسان در واقع از دو مایه سرچشمه مى‏گیرد: یکى شناخت و بینش و دیگرى میل و گرایش.
اخلاق اسلامى ومبانى نظرى أن

www.akhlagh.net

کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor
صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه -آموزش مجازی قران ونهج البلاغه
راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان. راه تحصیل ایمان
به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید