ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

زیبایی سخن

از جمله نعمت‏هاى پرارج و گران‏قدرى كه آفريدگار جهان به انسان عطا كرده و مايه اصلى آن را با سرشت بشر درآميخته، قدرت بيان است.

 

نعمت سخن‏ گفتن، عامل مهمّى در تكامل انسان‏هاست. در پرتو اين نعمت، علوم نظرى و تجارب عملى انسان‏ها به يكديگر منتقل مى‏شود.

 

خداى حكيم، بعد از مسأله آفرينش انسان از نعمت بيان سخن گفته و مى‏فرمايد:

 

« الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ» « الرّحمن( 55)، آيات 1- 4.»

 

خداوند رحمان، قرآن را تعليم داد، انسان را آفريد، و به او «بيان» آموخت.

 

انسان با قدرت بيان و به وسيله سخن، معلوماتى را كه در باطن اندوخته، ظاهر مى‏سازد و نهفته‏هاى درونى خود را آشكار مى‏كند و آنچه را كه خود ادراك كرده، به ديگران منتقل مى‏سازد. از اين رو، مى‏توان گفت: سخن به منزله پلى است كه مغزهاى جدا از هم را به يكديگر پيوند مى‏زند و كالاى ارزشمند علم را از اين راه به مغزها مى‏رساند و ديگران را نيز عالم و آگاه مى‏كند. از امام سجّاد عليه السلام پرسيدند: از سخن و سكوت كدام يك بر ديگرى برترى دارد؟ حضرت در پاسخ فرمود:

 

براى هر يك از اين دو آفت‏هايى است، ولى اگر از آفت مصون و سالم باشند، سخن افضل و برتر است، زيرا خداوند هيچ يك از پيامبرانش را به سكوت مبعوث نكرده است، بلكه آن‏ها مأموريّت داشتند با مردم سخن بگويند و با بيان خود آنان را به صلاح و رستگارى دعوت كنند و نيز هيچ كس با سكوت مستحقّ بهشت و لايق ولايت الهى نمى‏شود و از عذاب دوزخ مصون نمى‏ماند، نيل به رحمت الهى و نجات از عذاب او در پرتو سخن‏گفتن است. من هرگز ماه را نظير آفتاب قرار نمى‏دهم …. شما خود فضل سكوت را با سخن توصيف مى‏كنى، در حالى كه هرگز فضل سخن را با سكوت نمى‏توان توصيف كرد. « بحارالانوار، ج 71، ص 274، اسلاميّه.»

 

روشن است كه اين نعمت ارزشمند به همان ميزان كه در ترقّى و كمال آدمى مؤثّر است، در صورت عدم كنترل نيز، موجب سقوط و تباهى او مى‏شود. از على عليه السلام پرسيدند، زيباترين مخلوقات خدا كدام است؟

 

فرمود: «سخن». گفتند: «زشت‏ترين آن‏ها كدام است؟» باز هم فرمود:

 

« سخن»، سپس فرمود:

 

« بِالْكَلامِ ابْيَضَّتِ الْوُجُوهُ وَ بِالْكَلامِ اسْوَدَّتِ الْوُجُوهُ» « همان، ج 78، ص 55.»

 

چهره‏ها با سخن سفيد مى‏شوند و با سخن سياه مى‏گردند.

 

كنايه از اين كه عدّه‏اى به‏خاطر سخن سنجيده و وزين خود، روسفيد مى‏شوند و عدّه‏اى به دليل بيهوده‏گويى، پرگويى، غيبت، دروغ و … روسياه و سرافكنده مى‏گردند. پس بايد توجّه داشت كه قدرت بيان با آن كه از نعمت‏هاى گرانقدر خداوند و از خصايص انسان است و فوايد بسيارى در راه تعالى و تكامل آدمى از نظر نشر معارف دينى، گسترش علوم، اندرزهاى حكيمانه، تذكّرات دوستانه و نيازهاى زندگى دربردارد، ليكن مى‏تواند من
شأ بسيارى از زيان‏هاى مادّى و معنوى باشد و بدبختى‏هاى غيرقابل جبران به بار آورد.

 

شخصى از رسول اكرم صلى الله عليه و آله درخواست نصيحت كرد. حضرت به او فرمود: «زبانت را حفظ كن.» دوباره عرض كرد: «اى رسول خدا به من توصيه‏اى بفرما» باز هم فرمود: «زبانت را حفظ كن.» بار سوّم درخواست خود را تكرار كرد. حضرت فرمود:

 

« وَيْحَكْ! وَ هَلْ يُكِبُّ النَّاسَ عَلى‏ مَناخِرِهِمْ فِى النَّارِ إِلَّا حَصائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ» « بحارالانوار، ج 71، ص 303.»

 

واى بر تو! آيا در قيامت مردم را چيزى جز محصول زبانشان به رو در آتش مى‏افكند؟

 

جايگاه سخن زيبا در منابع اسلامى‏

 

زيبايى در همه ابعاد خود از ديدگاه اسلام محبوب و مطلوب است.

 

هم ذات اقدس الهى به اين صفت توصيف گشته «« اللَّهُمَ انّى‏ اسْئَلُكَ مِنْ جَمالِكَ بِاجْمَلِهِ وَ كُلُّ جَمالِكَ جَميلٌ» خدا يا از زيباترين زيبايى‏هايت مسألت دارم وهمه زيبايى‏هاى تو زيباست.( مفاتيح الجنان، دعاى سحرهاى ماه مبارك رمضان)» و هم جهان هستى كه‏ جلوه‏اى از صفات الهى است، جميل قلم‏داد شده است. « ر. ك: صافّات( 37)، آيه 6- تين( 95)، آيه 4- نحل( 16)، آيه 6- حجّ( 22)، آيه 5.» زيبايى‏هاى جهان آفرينش، چه از قبيل زيبايى آسمان با ستارگانش، زيبايى تركيب انسان و چهره‏اش، زيبايى ساير جانداران، زيبايى منظره‏هاى طبيعى و …

 

و چه زيبايى‏هايى كه محصول فكر و ذوق بشرى است، همگى مورد ستايش واقع شده و مستندّ به اراده و مشيّت خدا هستند.

 

در ميان همه اين زيبايى‏ها، سخن زيبا از جايگاه ويژه‏اى برخوردار است؛ شايد يك علّتش اين باشد كه هم خود مى‏تواند به لحاظ خصوصيّات لفظى و ادبى و تركيب كلمات و جايگاه مناسب آن‏ها در جمله، زيبا باشد و هم ساير زيبايى‏هاى عالم به وسيله سخن بيان مى‏شود.

 

پس سخنى كه مى‏خواهد بيان‏كننده زيبايى‏ها باشد اگر خودش نيز زيبا ادا شود، اهمّيّت و ارزش بيش‏ترى مى‏يابد. قرآن كريم براى سخن زيبا و نيكو ارزش زيادى قائل شده و با بيانى سرشار از عطوفت و صميميّت از بندگان خدا خواسته است، تا سخن خود را به برترين صورت بر زبان آورند.

 

« قُلْ لِعِبادى‏ يَقُولُوا الَّتى‏ هِىَ أَحْسَنُ» « اسراء( 17)، آيه 53.»

 

به بندگانم بگو برترين سخن را بگويند.

 

يعنى سخن خوش و پسنديده‏اى كه موجب خشنودى شنونده گردد، آن گونه كه انسان دوست دارد ديگران با او سخن بگويند.

 

بديهى است كه قرآن خود نيز در اين جهت، گوى سبقت را از همگان ربوده و دانشمندان سخن‏شناس را در شرق و غرب عالَم به تحسين و اعجاب واداشته است. از گذشته‏هاى دور، نمونه‏هايى از سخن زيبا و شيوا در ميان بشر وجود داشته و با گذشت زمان بر كمّ و كيف آن‏ها افزوده شده است، امّا هيچ يك را ياراى عرض اندام در برابر قرآن نبوده و نيست.

 

از قرآن كه بگذريم، سخنان پيشوايان معصوم علي
هم السلام نيز ويژگى‏هاى بالا را در افقى محدودتر داراست، يعنى هم خود آن بزرگواران به‏گونه‏اى زيبا سخن گفته‏اند و هم ديگران را به زيباگويى فراخوانده‏اند.

 

نهج البلاغه على عليه السلام مصداق بارز و نمونه روشنى از سخن زيباست. او كه در عالى‏ترين مرتبه سخن قرار دارد، مراتب سلطه و حاكميّت خود را بر سخن در قالب عبارتى كوتاه و تشبيهى جالب بيان كرده است:

 

« وَ إِنَّا لَأُمَراءُ الْكَلامِ وَ فينا تَنَشَّبَتْ عُرُوقُهُ وَ عَلَيْنا تَهَدَّلَتْ غُصُونُهُ» « نهج البلاغه، خطبه 224.»

 

ما (اهل بيت رسول خدا صلى الله عليه و آله) فرمانروايان سخن هستيم، درخت سخن در وجود ما ريشه دوانيده و شاخ و برگش بر ما آويخته است.

 

سليمان بن مهران مى‏گويد: روزى حضرت صادق عليه السلام به تعدادى از پيروان خود كه نزد ايشان حاضر بودند، چنين فرمود:

 

« مَعاشِرَ الشّيعَةِ، كُونُوا لَنا زَيْناً وَ لا تَكُونُوا عَلَيْنا شَيْناً، قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً، وَاحْفَظُوا أَلْسِنَتَكُمْ عَنِ الْفُضُولِ وَ قَبيحِ الْقَوْلِ» « بحارالانوار، ج 71، ص 310.»

 

اى گروه شيعه! (بكوشيد تا) زينت ما باشيد، و (مايه) عيب و عار ما نباشيد، با مردم نيكو سخن بگوييد، زبان‏هاتان را نگه‏داريد و آن را از پرگويى و سخن زشت باز داريد.

 

ويژگى ‏هاى سخن زيبا

 

اكنون به بيان پاره‏اى از ويژگى‏هاى سخن زيبا مى‏پردازيم. باشد كه آن‏ها را در معاشرت‏هاى اجتماعى، مورد توجّه قرار دهيم، تا از آثار و بركات آن در زندگى بهره‏مند شويم. سخن زيبا، سخنى است با اين ويژگى‏ها:

 

الف- برخاسته از فكر و انديشه باشد. قدرت تفكّر و انديشه يكى از گران‏بهاترين نعمت‏هاى الهى بوده و شايسته است كه انسان قبل از هر كارى درباره پيامدهاى آن به خوبى بينديشد و جوانب نيك و بد آن را درست ارزيابى كند و چنانچه انجام آن را مصلحت ديد، اقدام نمايد وگرنه از انجام آن چشم بپوشد. روشن است كه سخن‏گفتن نيز از اين قاعده مستثنا نيست.

 

نسنجيده سخن گفتن، علاوه بر زشتى ظاهرى چه‏بسا موجب بى‏آبرويى و رسوايى گوينده شده، نشانه حماقت و نادانى او به حساب آيد و خطراتى را برايش به بار آورد، يا ضررى را متوجّه او سازد. از اين رو على عليه السلام فرمود:

 

« فَكِّرْثُمَّ تَكَلَّمْ تَسْلَمْ مِنَ الزَّلَلِ» « شرح غررالحكم، ج 4، ص 506.»

 

بينديش، سپس سخن بگو تا از لغزش‏ها در امان باشى.

 

در سخنى ديگر انديشه پيش از سخن را نشانه خردمندى و ناپخته سخن‏گفتن را علامت بى‏خردى دانسته، مى‏فرمايد:

 

« لِسانُ الْعاقِلِ وَراءَ قَلْبِهِ وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَراءَ لِسانِهِ» « نهج البلاغه، حكمت 39.»

 

زبان خردمند در آن سوى قلب اوست، ولى قلب ابله در آن سوى زبان او.

 

آورده‏اند كه مردى پارچه‏اى زربفت و گران‏بها بافته بود. با خود انديشيد كه خوب است اين طاقه زربفت را به سلطان هديه كنم و جايزه‏اى بگيرم. از اين رو، به دربار سلطان شتافت، اجازه ورود خواست و طاقه زربفت را تقديم كرد. سلطان كه از آن اثر هنرى زيبا، خوشحال و شگفت‏زده شده بود، از اطرافيان خود براى چگونگى استفاده از آن نظر خواست. يكى از آنان گفت: «اين پارچه براى انداختن روى مركب شما مناسب است.» ديگرى آن را براى پوشش تخت سلطنت مناسب‏تر دانست. سومى گفت: «براى پرده درب كاخ سلطنتى شايسته‏تر است.» سلطان گفت: «خوب است نظر بافنده هنرمند را نيز جويا شويم، شايد نظر برترى داشته باشد.» آن‏گاه رو به مرد پارچه‏باف كرد و پرسيد: «اين پارچه زربفت براى چه مصرفى مناسب‏تر است؟» مرد بيچاره! بدون آن كه عاقبت كار خويش و موقعيّت مجلس را بسنجد، گفت: «قربان! به نظر حقير، اين پارچه فقط براى انداختن روى جنازه پادشاه مناسب است!» «نقش زبان در سرنوشت انسان‏ها، مهدى فقيه ايمانى، ص 384، تلخيص، چاپ اسماعيليان، قم.»

 

بدين ترتيب نه‏تنها خود را از گرفتن جايزه سلطان بى‏ب
هره ساخت كه خطرى بزرگ نيز براى جان خود آفريد.

 

به پاى شمع شنيدم ز قيچى پولاد             زبان سرخ سر سبز مى‏دهد بر باد

 

ب- همراه با ادب اسلامى باشد. ادب يعنى انجام عمل مشروع‏ اختيارى توأم با ظرافت و زيبايى. « ترجمه تفسير الميزان، ج 6، ص 366.»

 

شايسته است كه انسان در هنگام سخن‏گفتن، ادب اسلامى را رعايت كند، يعنى طورى حرف بزند كه در سخن او نه‏تنها به شخصيّت ديگران اهانتى شود، بلكه مقصود خود را در نهايت احترام و فروتنى ابراز كند. از عباس عموى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پرسيدند: شما بزرگ‏تريد يا رسول خدا صلى الله عليه و آله؟ عبّاس كه سنّش از پيامبر صلى الله عليه و آله بيش‏تر بود، در پاسخ گفت:

 

«رسول خدا بزرگ‏تر است، ولى من پيش از ايشان متولّد شده‏ام.» « عِقدُ الفريد، ابن عبد ربه، ج 2، ص 262، دار الكتب العلميه، بيروت، لبنان.»

 

گاهى لازم مى‏شود كه انسان سخن حقّى را بگويد كه ذهن شنونده آمادگى شنيدن آن را ندارد و يا زمينه برداشت منفى در سخن او هست. در اين صورت نيز انسان بايد سخن را به گونه‏اى ادا كند و الفاظ را در قالبى بريزد كه ميزان بازتاب منفى و تنش ايجادشده به حدّاقل برسد.

 

نقل شده كه يكى از خلفاى عبّاسى، خواب وحشتناكى ديد. معبّرى را احضار كرد و خواب خود را براى او بازگفت تا آن را تعبير كند. معبّر گفت:

 

« تعبير اين خواب آن است كه قبل از فرارسيدن
زمان مرگ خليفه، همه خويشاوندانش خواهند مُرد و و مرگ خليفه بعد از مرگ آنان واقع خواهد شد.» خليفه از اين سخن برآشفت، او را از نزد خود راند و معبّر ديگرى را احضار كرد. معبّر دوم پس از شنيدن خواب خليفه گفت: «تعبير خواب شما اين است كه خداوند به شما عمرى طولانى عطا مى‏كند، به طورى كه عمر شما از همه خويشاوندانتان طولانى‏تر مى‏شود.» خليفه او را نوازش كرد و جايزه‏اى بدو بخشيد.

 

چنان كه ملاحظه شد، محتواى سخن هر دو يكى است، ليكن دوّمى چون در گفتار خود ادب را مراعات كرد سخنش مقبول واقع شد.

 

ج- راست و همراه با عمل باشد. ملاك زيبايى سخن، تنها زيبايى لفظ و ظاهر نيست، بلكه لازم است، عمل انسان نيز گفته‏اش را تصديق كند و اين زمانى است كه گوينده به وسيله سخن، ادّعايى را مطرح كند. مثلًا در قالب زيباترين الفاظ، دم از وفا و محبّت بزند. چنين سخنى را اگر عمل او تصديق نكند، سخنى از سر نفاق و تزوير خواهد بود و ديگر نمى‏توان آن را سخن زيبا ناميد. قرآن در اين باره مى‏فرمايد:

 

يا أَيُّهَا الَّذينَ أمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لاتَعْمَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ « صفّ( 61)، آيات 2- 3.»

 

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، چرا سخنانى مى‏گوييد كه انجام نمى‏دهيد.

 

اين گناه بزرگى‏است در نزد خدا، كه بگوييد آنچه را كه به جا نمى‏آوريد.

 

و نيز سخن بايد از روى صدق و راستى بوده و با واقع مطابقت داشته باشد و اين در جايى است كه گوينده در مقام ارائه خبر باشد. خبر دروغ را هر چند فصيح و زيبا بيان كنند، زشتى دروغ، زيبايى ظاهرى‏اش را تحت الشعاع قرار خواهد داد. امام على عليه السلام فرمود:

 

« شَرُّ الْقَوْلِ الْكِذْبُ» «نهج البلاغه، خطبه 83، ص 187.»

 

بدترين سخن، دروغ است.

 

و نيز سخن بايد مبتنى بر حق باشد. سخنى كه باطلى را ترويج مى‏كند، يا درصدد كتمان حقيقتى‏است، هراندازه هم زيبا بيان شود، چون دربردارنده پيام پليدى است، زيبا نخواهد بود.

 

در ماجراى جنگ صفّين وقتى خوارج گمراه، از غوغاى حكميّت، طرفى نبستند و حَكَم تحميلى آنان- ابوموسى‏ اشعرى- در مذاكره با عمرو عاص شكست خورد، شعار «لا حُكْمَ الَّا لِلَّه» « حكم و فرمان جز براى خدا نيست.»

 

 را سردادند. وقتى اين شعار خوارج به‏گوش اميرمؤمنان عليه السلام رسيد، فرمود:

 

« كَلِمَةُ حَقٍّ يُرادُ بِهَا الْباطِلُ» « نهج البلاغه، خطبه 40، ص 121.»

 

سخن حقّى است كه از آن، (هدف) باطلى اراده مى‏شود.

 

آثار خوش زبانى‏

 

سخن زيبا، آثار و بركات زيادى دارد و كسى كه زبان خود را به زيباگويى عادت دهد، از اين بركات، بهره‏مند خواهد شد.

 

امام زين العابدين عليه السلام به پنج نمونه از آن آثار اشاره فرموده است:

 

« الْقَوْلُ الْحَسَنُ يُثْرِى الْمالَ، وَ يُنْمِى الرِّزْقَ، وَ يُنْسى‏ فِى الْاجَلِ، وَ يُحَبِّبُ الَى الْاهْلِ‏وَ يُدْخِلُ الْجَنَّةَ» « بحارالانوار، ج 71، ص 310.»

 

سخن زيبا، مال و ثروت را زياد مى‏كند، روزى را افزايش مى‏دهد، مرگ را به تأخير مى‏اندازد، آدمى را محبوب خانواده‏اش مى‏سازد و او را وارد بهشت مى‏كند.

 

امام على عليه السلام نيز در دو روايت، خوش‏زبانى را موجب ازدياد دوستان، كم‏شدن دشمنان و ايمنى از سرزنش‏ها معرّفى مى‏كند:

 

«عَوِّد لِسانَكَ لينَ الْكَلامِ وَ بَذْلَ السَّلامِ، يَكْثُرْ مُحِبُّوكَ وَ يَقِلَّ مُبْغِضُوكَ» «شرح غرر الحكم، ج 4، ص 329.»

 

زبانت را به نرم‏گويى و سلام‏دادن عادت ده تا دوستان تو بسيار و دشمنانت اندك شود.

 

و نيز فرمود:

 

«عَوِّد لِسانَكَ حُسْنَ الْكَلامِ تَأْمَنِ الْمَلامَ» « بحارالانوار، ج 71، ص 304.»

 

زبانت را به زيباگويى عادت ده تا از سرزنش در امان بمانى.

 

بدزبانى و آثار آن‏

 

آفت‏ها و آسيب‏هاى زبان از مسائل مهمّى است كه بايد به طور جدّى به آن توجّه كرد و بدزبانى يكى از عمده‏ترين آن‏هاست و نشانه پستى و انحطاط اخلاقى است. در لابه‏لاى كلمات اولياى دين و آثار روانى، اجتماعى و عقوبت اخروى اين صفت نكوهيده تصريح شده است.

 

حضرت على عليه السلام در اين باره فرمود:

 

«إِيَّاكَ وَ ما يُسْتَهْجَنُ مِنَ الْكَلامِ، فَإِنَّهُ يَجْلِسُ عَلَيْكَ اللِّئامَ وَ يُنَفِّرُ عَنْكَ الْكِرامَ» « بحارالانوار، ج 76، ص 60.»

 

از سخن زشت و ركيك بپرهيز، زيرا زشت‏گويى، فرومايگان را در اطرافت نگاه مى‏دارد و عناصر شريف و بزرگوار را از گردت پراكنده مى‏كند.

 

بدبختانه بعضى از افراد بر اثر معاشرت با اشخاص بدزبان و فحّاش، چنان به بدزبانى و دشنام‏گويى خو مى‏گيرند، كه حتّى‏ در ملاقات‏هاى عادّى و در ضمن احوال‏پرسى، سخن خود را با لغات زشت مى‏آميزند. به اينان بايد توجّه داد كه تمام كلماتى كه مى‏گويند
در نامه عملشان ثبت مى‏شود و در قيامت مورد بازخواست قرار مى‏گيرند. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

 

«مَنْ لَمْ يَحْسَبْ كَلامَهُ مِنْ عَمَلِهِ كَثُرَتْ خَطاياهُ وَ حَضَرَ عَذابُهُ» « بحارالانوار، ج 71، ص 304.»

 

كسى كه سخن خود را جزو اعمالش به حساب نياورد (و بى‏پروا حرف بزند)، لغزش‏هايش بسيار و عذابش نزديك شده است.

 

www.fatehnet.ir

کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor

صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه

 

زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن. زیبایی سخن.
به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید