ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

چگونه قرآن بخوانیم؟۵- بخش پنجم: بیست و پنج نکته درباره روش صحیح خواندن قرآن

چگونه قرآن بخوانيم؟5

آیت الله محمد مهدی آصفی، ترجمه: سید حبیب الله طاهری

 

15. آگاهی از خطاب‌های خداوند

 

قرآن خطاب الهی برای بنده است. خداوند از میان همه موجودات فقط انسان را به این خطاب اختصاص داده است و اگر خداوند کو‌ه‌های سر به فلک کشیده و استوار را مخاطب می‌ساخت، از خوف او می‌شکافت و متلاشی می‌شد:

 

«لو انزلنا هذا القرآن علی جبل لرأیته خاشعا متصدعا من خشیه الله»(حشر/۲۱)

 

 اگر این قرآن را بر کوهی فرد می‌فرستادیم، یقیناً آن را از بیم خدا فروتن و از هم پاشیده می‌دیدی.

 

و اینکه خداوند انسان را اختصاص به خطاب داده است به دلیل بزرگداشت و تکریم وی است.

 

خداوند می‌فرماید:

 

«لَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَیْکُمْ کِتَاباً فِیهِ ذِکْرُکُمْ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ.» (انبیاء/۱۰)

 

در حقیقت ما کتابی به سوی شما فرو فرستادیم که یاد شما در آن است.

 

«وَ أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ.» (نحل/۴۴)

 

و این قرآن را به سوی تو نازل کردیم، تا برای مردم آنچه را به سوی ایشان فرو فرستاده شده است، توضیح دهی.

 

«وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزِلَ إِلَیْکُم مِن رَبِّکُم.» (زمر/۵۵)

 

نیکو‌ترین چیزی را که از جانب پروردگارتان به سوی شما نازل گردیده است پیروی کنید.

 

«هذَا بَصَائِرُ لِلنَّاسِ وَهُدی وَرَحْمَهٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ.»­ (جاثیه/۲۰)

 

این کتاب برای مردم بینش بخش و برای قومی که یقین دارند رهنمون و رحمتی است.

 

وقتی انسان به این انتخاب و تعیین الهی آگاه می‌گردد، برتر از لذّت قرآن لذّتی را نمی‌یابد.

 

از کلیدهای راهیابی به ساحت قرآن این است که قاری به خطاب‌های قرآن آگاهی داشته باشد و اینکه آنها در مواردی متوجه مؤمنان و در موارد متوجه کل مردم است. قرآن از سوی خداوند بزرگ بر پیامبر(ص) نازل شده برای دعوت و آگاهاندن مردم و اینکه تمام انسان‌ها هدایت شوند. همه مردم مقصود از دعوت، توجیه و یادآوری قرآن است.

 

احساس این تکریم و آگاهی به خطاب الهی به انسان و مؤمنان مانند: «یا ایها الذین آمنوا» و «یا ایها الناس» قلب وی را به سوی قرآن باز می‌کند و با تمام وجود به ندای الهی پاسخ می‌گوید. هرکه این انتخاب الهی را درک نکند و آگاهی به ژرفای این تکریم خداوند نداشته باشد، از معرفت و عرفان که در قرآن است محروم خواهد شد.

 

به این آیه
‌ی شریفه نگاه کنید که چگونه خداوند متعال ما را مخاطب ساخته است:

 

«یَا أَیُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن یَخْلُقُوا ذُبَاباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِن یَسْلُبْهُمْ الذُّبَابُ شَیْئاً لاَّ یَسْتَنقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ.» (حج/۷۳)

 

ای مردم مثلی زده شد. پس بدان گوش فرا دهید، کسانی را که جز خدا می‌خوانید هرگز حتی مگسی را نمی‌آفرینند، هرچند برای آفریدن آن اجتماع کنند و اگر آن مگس چیزی از آنان برباید نمی‌توانند آن را بازپس گیرند. طالب و مطلوب هر دو ناتوانند.

 

وقتی انسان آگاه می‌گردد که او مورد خطاب الهی است، وقتی می‌فرماید: «یا ایها الن
اس» «یا ایها الذین آمنوا» و اینکه وی انتخاب و تعیین شده است غرق در شادمانی می‌گردد و شادمانی فراوانی سراسر وجود او را فرا می‌گیرد.

 

در این حال است که بنده خطاب به خداوند می‌گوید: پروردگارا ما عاجز هستیم از ستایش و شکر تو بر این انتخاب، خطاب و تکریم و در عین حال که از شکر تو عاجزیم تو را شکر می‌گوییم و ستایش می‌کنیم.

 

کسانی که قرآن می‌خوانند سه دسته‌اند:

 

1. عده‌ای وقتی قرآن می‌خوانند خودشان را در پیشگاه پروردگار می‌بینند، حال آنا
ن همانند فردی است که در حال تضرع و ادب در مقابل بزگواری و جلالت خداوند می‌باشد.

 

2. عده‌ای وقتی قرآن می‌خوانند خود را در حالتی از شوق و خوف می‌بینند. اینان از یک سو سرشار از شادمانی‌اند چون مورد خطاب الهی قرار گرفته‌‌اند و از سویی خوف از هیبت خداوند دارند، و این گروه به فهم و درک کلام الهی توجه دارند.

 

3. عده‌ای که قرآن می‌خوانند در کلام الهی صفات، اسمای حسنا و جمال و جلال خداوند را می‌بینند و تمام عواطف، احساسات و قلب خود را در اختیار قرآن قرار می‌دهند. از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: «و الله لقد تجلی الله لخلقه فی کلامه و لکن لایبصرون.»(۱۳) قسم به خدا که خداوند در کلامش خود را به مخلوقاتش می‌نمایاند و لکن مردم نمی‌بینند.

 

عده‌ای اندکی هستند که به آن اندازه از بینش، آگاهی و بینایی می‌رسند که خداوند را با چشم دل می‌بینند. کسی که قرآن را با آگاهی بخواند و تکریم و انتخاب خداوند را درک کند، از خواندن قرن سیر نمی‌شود و آن را بالاترین لذّت برای خود می‌داند.

 

16. تکرار و تأکید

 

از شیوه‌های نفوذ قرآن در روح انسان تکرار است؛ زیرا برای هر نوبت از قرائت بوی دل انگیز جدید است و در هر نوبت لذ
ت جدیدی را می‌ یابد که در گذشته آن را ندیده بود و هر اندازه که قرآن تکرار شود انسان بیشتر از ژرفا و آفاق آن مطالب جدیدی را به دست می‌آورد که در گذشته به دست نیاورده بود.

 

قرآن کتاب شگفت‌انگیز است، هر اندازه انسان آن را تکرار کند شوق انسان به سوی او فراوان‌تر می‌شود و گنج‌های بیشتری به دست می‌آورد و در روح او تأثیر بیشتری می‌گذارد.

 

در روایتی آمده است که رسول خدا روزی «بسم الله الرحمن الرحیم» را بیست بار تکرار فرمود.

 

از ابوذر غفاری چنین نقل شده است: شبی رسول خدا با ما نماز گزارد و بعد بخشی از آیه یک صدو هیجدهم سوره‌ی مبارکه مائده را که می‌فرماید: «إنّ تعذّبهم فانّهم عبادک» بسیار تکرار کرده یکی از صالحان و پارسایان آیه مبارکه «و امتازو الیوم ایّها المجرمون» (یس/۵۹) را شبی بس
یار می‌خواند. این آیه خوف شدید را در دل انسان ایجاد می‌کند. آیه بیان می‌دارد که در روز قیامت مجرمان و گناهکاران از غیر شان که گناه کار نیستند در لحظه‌ی واحد از میان آن انبوهی جمعیت جدا می‌شوند و به سوی جهنّم ـ که در عاقبت بسیار بدی است ـ فرستاده می‌شوند.

 

هر اندازه که انسان بیشتر این آیه را تکرار کند، در روحش بیشتر از نوبت قبلی خوف و خشیت از عذاب الهی به وجود می‌آید و خشیت تمام وجودش را فرا می‌گیرد.

 

یکی از صالحان شبی در مقام حضرت ابراهیم کنار خانه‌ی خدا به نماز ایستاد وقتی به این آیه مبارکه:

 

«أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا  السَّیِّئَاتِ أَن نَّجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ  سَوَاءً مَحْیَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ.» (جاثیه/۲۱)

 

آیا کسانی که مرتکب کارهای بد شده‌اند پنداشته‌اند که آنان را مانند کسانی قرار دهیم که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند به گونه‌ای که زندگی آنان و مرگ‌شان یکسان باشد؟ چه بد داوری می‌کنند.

 

رسید آن را مکرراً می‌خواند و گریه و ناله می‌کرد تا اینکه صبح شد. فضیل بن عیاز هرگاه به این آیه شریفه می‌رسید آن را پیوسته می‌خواند و می‌گفت: کاش فضیل می‌دانست که وی از کدام یک از این دو گروه است.

 

یکی از پارسایان سوره‌ی هود را شش ماه می‌خواند و از آن جدا نمی‌‌شد و آن را فراوان تکرار می‌کرد، درباره‌ی مضمون آیات آن تأمل و تدبّر می‌نمود. این سوره است که رسول خدا فرمود: «سوره هود مرا پیر کرد» اگر انسان بخواهد در هر بخش این سوره دقت کند به آفاق و ژرفنای آن بیندیشد، نمی‌تواند از آن به راحتی جدا شود، زیرا می‌بیند که انبیا برای احیای دین چه اندازه تلاش نموده‌اند و در مقابل چه اندازه از دشمنانشا
ن آزار و اذیت دیده‌اند.

 

خواندن قرآن مانند نوشیدن آب برای ما لازم است، تا روح خود را از معارف گران سنگ آن سیراب نکرده‌ایم از آن جدا نشویم. انسان بر نفس خود آگاه است، باید به اندازه‌ای یک آیه و یا یک سوره را بخواند تا تشتنگی او از بین برود.

 

17. هماهنگی با قرآن

 

از کلیدهای قرآن هماهنگی با آن هنگام تلاوت است. هماهنگی و همسازی با قرآن بعد از آگاهی به آن است. وقتی قاری قرآن به این امر آگاه می‌شود که خداوند متعال او را مورد خطاب، توبیخ، ترغیب، ترس و بیدارباش قرار داده است، با قرآن در همه‌ی این زمینه‌ها هماهنگ می‌شود و دعوت پروردگار را لبیک می‌گوید و به ندای او پاسخ می‌دهد و از عواطف و احساسات در هر حالت که مناسب آن است استفاده می‌کند.

 

خذیفه می‌گوید: با رسول خدا(ص) نماز می‌خواندم، آن حضرت شروع کرد به خواندن سوره مبارک بقره، هرگاه به آیه‌ی عذاب می‌رسید با گفتن «اعوذ بالله» به خدا پناه می‌برد و هرگاه به آیه‌ی رحمت می‌رسید آن را از خداوند می‌‌خواست و هرگاه به آیه تنزیه می‌رسید تسبیح می‌گفت و آن حضرت هنگام ختم‌ قرآن می‌فرمود:

 

«اللهم ارحمنی بالقرآن و اجعله لی اماماً و نورا و هدی و رحمه اللهم ذکّرنی منه مانسیت و علّمنی منه ما جهلت و ارزقنی تلاوته آناء اللیل و النهار و جعله حجه لی یا رب العالمین.»(۱۳)

 

از امام صادق(ع) روایت شده که آن حضرت هرگاه به آیه «یا ایها الناس» می‌رسید می‌گفت: «لبیک ربنا» و هرگاه می‌خواند «الله خیر أما یشرکون» می‌گفت: «
الله خیر و الله اکبر» و هرگاه می‌خواند «ثمّ الذین کفروا بربّهم یعدلون» می‌گفت: «کذّب العادلون بالله» یعنی کسانی که معبودهای دیگر را همتای قرآن قرار دهند دروغ گفته‌اند و هرگاه در قرآن می‌خواند «الحمد لله الذی لم یتخذ ولدا و لم یکن له شریک فی الملک» سه بار تکبیر می‌گفت و هرگاه سوره‌ی مبارکه اخلاص را می‌خواند در اخیر می‌گفت: «کذلک الله ربّی».

 

مستحب است که قاری قرآن هنگام تلاوت آیه «فمن یأتیکم بماء معین» بگوید: «الله ربّنا»، وقتی به آیه «الیس ذلک بقادر علی أن یحیی الموتی» رسید بگوید «سبحانک بلی».

 

و هنگامی که آیه‌ی «أ أنتم تخلقون
ه ام نحن الخالقون
» را خواند بگوید: «بل أنت الله الخالق» و وقتی خواند: «أ أنتم تزرعونه ام نحن الزارعون» بگوید: «بل انت الله الزارع» و هنگام خواندن «فبأی ألاء ربّکما تکذّبان» بگوید: «لابشیء من ألائک رب أکذب.»(۱۴)

 

از رجا بن ضحاک نقل شده که:

 

«امام هشتم حضرت رضا(ع) شب‌ها در مسیر خراسان بسیار قرآن می‌خواند، هرگاه به آیه‌ای می‌رسید که در آن نامی از بهشت و دوزخ بود گریه‌ می‌کرد و از خداوند بهشت را می‌خواست و از آتش دوزخ به خدا پناه می‌برد.»(۱۵)

 

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: 

 

«اذا مررت بآیه فیها ذکر الجنه فقف عندها و اسأل الله تعالی الجنه و اذا مررت بآیه فیها ذکر أهل النار فقف عندها و تعوذ بالله من النار.»(۱۶)

 

هرگاه به آیه‌ای رسیدی که در آن سخن از بهشت است توقف کنی و از خداوند بهشت را بخواه و اگر به آیه‌ای رسیدی که در آن سخن از ساکنان جهنّم است توقف کنی و از آتش جهنّم به خداوند پناه ببر.

 

18. تعامل با قرآن

 

تعامل با قرآن بالاتر از تدبّر، حضور قلب و ژرف نگری است. تعامل حالت انفعالی در برابر قرآن است و اینکه انسان به شدت از قرآن متأثّر شود و تأثیر قرآن را در زندگی‌اش لمس کند.

 

و این مسأله است که خداوند در آیه‌ی دوم سوره‌ی انفال به آن اشاره کرده است:

 

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ  الَّذِینَ إِذَا ذُکِرَ اللّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِیَتْ  عَلَیْهِمْ آیَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِیمَاناً وَعَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ.»­ (انفال/۲)

 

مؤمنان همان کسانی‌اند که چون یاد خدا شود دل‌هایشا نبترسد و چون آیات او بر آنان خوانده شود بر ایمانشان بیفزاید و بر پروردگار خود توکّل می‌کنند.

 

این تأثر شدید از قرآن از ویژگی‌های مؤمنان و خائفان از خداوند است، آن هنگامی که خدا را یاد و کتاب او را تلاوت می‌کنند.

 

خداوند متعال می‌فرماید:

 

«اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتَاباً مُتَشَابِهاً مَثَانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ ذلِکَ هُدَی اللَّهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشاءُ.» (زمر/۲۳)

 

خدا زیباترین سخن را به صورت کتابی متشابه، متضمّن وعده و وعید نازل کرده است. آنان که از پروردگارشان می‌هراسند، پوست بدنشان از آن به لرزه می‌افتد، سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم می‌گردد. این است هدایت خدا هرکه را بخواهد راهنمایی نماید.

 

اینکه پوست‌ها و قلب‌ها می‌لرزد به خاطر ترس از کلام خدای عزیز جبّار و خطاب الهی است، سپس قلب‌ها تسکین می‌یابد و روح‌ها مطمئن می‌گردد و پوست‌ها به یاد خدا انعطاف پذیر می‌شود و این حالت انقیاد و تسلیم کامل در برابر قرآن است. از ویژگی‌های مؤمنان دگرگونی از خوف و ترس به سوی سکون و آرامش در مقابل کلام الهی است و قرآن به صورت حصر و با تعبیر «انما المؤمنون» بیان کرده است.

 

با این نوع قرائت است که گره‌ها از قلب‌ها گشوده می‌شود و قرآن به روح و جان انسان نفوذ می‌کند، و جسم و روح انسان از آن متأثر می‌شود.

 

در حدیثی از رسول خدا(ص) چنین نقل شده است:

 

«أقرأ و القرآن ما ائتلفت علیه قلوبکم و لانت علیه جلودکم فاذا اختلفتم فلستم تقر أونه.»(۱۷)

 

قرآن بخوانید تا قلب‌هایتان به آن انس بگیرد و هماهنگ شود و پوست‌هایتان انعطاف پذیر گردد. وقتی این هماهنگی صورت نگیرد مثل آنست که قرآن نخوانده‌اید.

 

«ائتلاف قلوب» حالت سکون نفس است و این بالاتر از حالت انقیاد و تسلیم است و  «لین جلود» حالت سازش پذیری و همنوایی است و اینکه گفت «اذا ختلفتم» یعنی ظاهر
و باطن هم یکی نباشد، در این صورت مثل این است که قرآن قرائت نکرده‌اید.

 

امیرالمؤمنین علی(ع) در خطبه‌ی متقیان در مورد تعامل پارسایان با قرآن و تعهد آنان در مقابل قرآن می‌فرماید:

 

«امّا اللیل فصافّون أقدامهم تالین ل‍أجزاء القرآن یرتلونها ترتیلا، یجزّنون به أنفسهم و یستثیرون به دواء دائهم. فاذا مرّوا بآیه فیها تشویق رکنوا الیها طمعا و تطلّعت نفوسهم الیها شوقاً و ظنوا أنّها نصب اعینهم. و اذا مروّا بآیت فیها تخویف أضغوا إلیها مسامع قلوبهم و ظنّوا أن زفیر جهنّم و شهقیها فی أصول آذانم، فهم حانون علی أوساطهم مفترشون لجباههم و أکفّهم و رکبهم و اطراف اقدامهم یطلبون إلی الله تعالی فی فکاک رقابهم.»(۱۸)

 

پرهیزگاران در شب برپا ایستاد
ه مشغول نمازند. قرآن را جزء جزء و با تفکر و اندیشه می‌خوانند؛ با قرآن جان خود را محزون و داروی درد خود را می‌یابند.

 

وقتی به آیه‌ای برسند که تشویقی در آن است با شوق و طمع بهشت به آن روی آورند و با جان پرشوق در آن خیره شوند و گمان می‌برند که نعمت‌های بهشت برابر دیدگانشان قرار دارد و هرگاه به آیه‌ای می‌رسند که ترس از خدا در آن باشد گوش دل به آن می‌سپارند و گویا صدای برهم خوردن شعله‌های آتش در گوششان طنین افکن است، پس قامت به شکل رکوع خم کرده پیشانی و دست و پا برخاک مالیده و از خدا آزادی خود را از آتش جهنّم می‌طلبند.

 

در این حالت انسان در دایره‌ی نفوذ قرآن و تحت اداره‌ی آن قرار می‌گیرد و روحش در فضاهای قرآن از این فضا به فضای دیگر وارد می‌گردد، مثلاً از فضای انذار به فضای تبشیر. همان گونه که انسان از فصلی از سال به فصل دیگر و یا از شب به روز وارد می‌گردد. این گونه تحوّل در انسان به دلیل تأثیرپذیری از قرآن است.

 

خداوند متعال می‌فرماید: &l t;/o:p>

 

«اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتَاباً مُتَشَابِهاً مَثَانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ .»(زمر/۲۳)

 

خداوند بهترین سخن را نازل کرده، کتابی که آیاتش (در لطف و زیبایی و عمق و محتوا) همانند یکدیگر است. آیاتی مکرر دارد (با تکرار شوق انگیز) که از شنیدن آیاتش لرزه بر اندام کسانی که از پروردگارشان می‌ترسند می‌افتد؛ سپس برون و درونشان نرم و متوجه ذکر خدا می‌شود.

 

در وقت قرائت قرآن دو حالت برای انسان رخ می‌دهد. حالت اوّلی انتظار، خوف و خشیت از امر خداوند است. وقتی انسان، با کلام خداوند بزرگ مواجه می‌شود او را خوف فرا می‌گیرد و پوست او سفت و سخ
ت می‌گردد و حالت دیگر وقتی است که با خواندن قرآن، به رحمت واسعه‌ی الهی، لطف خداوند به بندگانش، خطاب و عنایت خداوند به آنان پی می‌برد، در این حالت انسان نرم و انعطاف پذیر شده و متوجه یاد خدا می‌گردد و با سخن و خطاب الهی آرامش می‌یابد.

 

این تحوّل از ترس به اطمینان و آرامش از ویژگی‌های کتاب خداوند است و این گونه قرآن در قلب‌های سلیم تأثیر می‌گذارد و این نوع تعامل نشانه سلامت قلب است. همانگونه که انعطاف‌ناپذیری قلب و جوارح انسان به هنگام قرائت علامت بسته بودن و قساوت قلب و روح انسان است.

 

جوارح و ظاهر انسان در هنگام قرائت قرآن وابسته به قلب و روح اوست. از این روست که ظاهر انسان گاهی انعطاف پذیر و گاهی انعطاف ناپذیر است.

 

قلب‌های سالم هرگاه به آیات انذار و تخویف برسد خوف و ترس آنها را فرا می‌گیرد و هرگاه به آیات رحمت برسد آرامش  واطمینان پیدا می‌‌کند و هرگاه به آیات توبه برسد در پیشگاه پروردگار توبه و انابه می‌کند و این گونه است تأثیر قرآن ب
ر حواس ظاهر، هرگاه قلب سالم باشد.

 

ادامه دارد…

 

 

 

پی نوشت:

 

12. المحجه البیضاء، ۲/۲۴۷.

 

13. همان، ۲/۲۲۷.

 

14. همان، ۲/۲۲۹.

 

15. عیون الاخبار، ۲/۱۸۳.

 

16. الکافی، ۲/۶۱۷.

 

17. مستدرک الوسائل، ۴/۲۳۹.

 

18. نهج البلاغه، خطبه ۱۸۸، شرح محمد عبده.

 

www.faslnamekothar.com

صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه

کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor

 

چگونه قرآن بخوانیم؟۵ چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. ر. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵ چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. ر. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵. چگونه قرآن بخوانیم؟۵
به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید