ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

نهج البلاغه و سید رضی(ره)

سید رضی(ره)

حدیث اندیشه ـ پیش شماره ۲ ، زمستان۷۹

 

نهج البلاغه و سید رضی

 

فرشته شیخی

 

این مجموعه نفیس و زیبا به نام نهج البلاغه که اکنون در دست ماست و روزگاذر از کهنه کردن آن ناتوان است و گذشت زمان و ظهور افکار و اندیشه های نو و روشن مرتبا بر ارزش آن افزوده است منتخبی از خطبه ها و دعاها و وصایای مولای متقیان علی(ع) است که در طول زندگی و خصوصا ایام خلافت و زمامداری آن حضرت در مجامع گوناگون سیاسی و نظامی خطاب به افراد و گروههای مختلف ایراد گردیده است که بوسیله سید شریف بزرگوار رضی در حدود هزار سال پیش گردآوری شده است .

انگیزه سید رضی

 

درآغاز جوانی و طراوت زندگی دست به تألیف کتابی در خصایص و ویژگىهای ائمه(ع) زدم که مشتمل بر خبرهای جالب و سخنان برجسته آنها بود .

 

انگیزه این عمل را در آغاز آن کتاب یادآور شدم و آن را آغاز شخن قرار داده ام پس از گردآوردن خصایص امیرمومنان(ع) مشکلات و حوادث روزگار از اتمام بقیه کتاب ، همه را بازداشت .

 

من آن کتاب را مبوب نموده و به فصلهای مختلفی تقسیم کرده بودم ، در پایان آن ، فصلی که متضمن سخنان جالب امام(ع) از سخنان کوتاه در مواعظ حکم ، امثال و آداب (( نه خطبه های طولانی و نه نامه های گسترده )) بود آورده شد .

برخی از دوستان آن را جالب و شگفت انگیز ، از جنبه های گوناگون دانسته و از من خواستند کتابی تالفی کنم که سخنان برگزیده امیرمومنان(ع) در جمیع فنون و بخشهایی مختلف ، از خطبه ها ، نامه ها ، مواعظ ـ ادب در آن گردآید ، زیرا می دانستند این کتاب متضمن شگفتیهای بلاغت و نمونه های ارزنده فصاحت و جواهر سخنان عرب ، و نکات درخشان از سخنان دینی و دنیوی خواهد بود که هیچ کتابی جمع آوری نشد و در هیچ نوشته ای تمام جوانب آن گردآوری نگردیده است.

از این روخواسته دوستان را اجابت کردم و این کار را شروع کرده در حالی که یقنی داشتم سود و نفع معنوی آن بسیار است ، و بزودی همه جا را تحت سیطره خود قرار خواهد داد .

منظورم این بود که علاوه بر فضائل بیشمار دیگر ، بزرگی قدر ، و شخصیت امیرمومنان را از این نظر روشن سازم که :

امام علی(ع): تنها فردی است که از میان تمام نوشتگان که سخنی از آنها به جا مانده به آخرین مرحله فصاحت و بلاغت رسیده و گفتار او اقیانوس بیکرانه که سخن هیچ بلیغی به پایه آن نخواهد رسید .

روش سید رضی :
تصمیم گرفتم ابتدا خطبه ها ، پس از آن نامه ها ، و سپس کلمات حکمت آمیز جالب آن حضرت را جمع کنم ؛ و به هرکدام از آنها بابی را اختصاص دادم و صفحاتی ویژه آن گردانیدم تا مقدمه ای باشد برای بدست آوردن ، آنچه که به آن دسترسی ندارم و ممکن است در آینده به آن برسم

و هرگاه ، سخنی از آن حضرت در مورد بحث و مناظره یا پاسخ سوال و یا منظور دیگری بود که به آن دست یافتم ولی جزء هیچ یک از سه بخش نبود آن را در مناسبترین و نزدیکترین بخش قرار دادم اگر در میان آنچه برگزیده ام فصول غیر منظم و سخنان غیر مرتبی آمده به خاطر آن است که من نکته ها و جملات درخشان آن حضرت را جمع می کنم و منظورم حف
ظ تمام پیوندها وارتباطات کلامی نیست
.

نام نهج البلاغه
بعد از تمام شدن کتاب چنین دیدم که نامش را نهج البلاغه بگذارم زیرا این کتاب درهای بلاغت را بر روی بیننده می گشاید و خواسته هایش را به او نزدیک می سازد . این کتاب را هم مورد نیاز دانشمند و عام است و هم دانشجو و متعلم و هم خواسته شخص بلیغ و زاهد در آن یافت می شود و در اثناء کلمات امام(ع) سخنان شگفت انگیزی در مورد توحید ، عدل و تنزیه خداوند از اشتباهات به خلق می بینیم که تشنگان را سراب کرده و پرده ها را از روی تاریکی شبهات برمى گیرد .
منبع : ترجمه مقدمه سید رضی ، معجم المفهرس لالفاظ نهج البلاغه
&l t;BR>مقدمه بر آشنائی با نهج البلاغه
این مجموعه نفیس و زیبا به نام نهج البلاغه که اکنون در دست ماست و روزگار از کهنه کردن آن ناتوان است و گذشت زمان وظهور افکار و اندیشه های نوتر و روشنتر مرتبا بر ارزش آن افزوده است منتخبی از خطبه ها و دعاها و وصایای مولای متقیان علی(ع) است که در طول زندگی و خصوصا ایام خلافت وزمامداریآن حضرت در مجامع گوناگون سیاسی و نظامی خطاب به افراد وگروههای مختلف ایراد گردیده است که بوسیله سید شریف بزرگوار رضی در حدود هزار سال پیش گردآوری شده است (۱)

انگیزه سید رضی از جمع آوری نهج البلاغه
سید رضی در مقدمه کتاب شریف نهج البلاغه درباره انگیزه خود می گوید : در آغاز جوانی طراوت زندگی دست به تالیف کتابی در خصائص و ویژگیهای ائمه(ع) زدم که مشتمل بر خبرهای جالب و سخنان برجسته آن بود. انگیزه این عمل را در آغاز کتاب یادآور شدم وآن را
آغاز سخن قرار دادم ضس از گردآوری خصائص امیرمومنان(ع) مشکلات و حوادث روزگار ا ز اتمام بقیه کتاب ، مرا باز داشت
.

من ، کتاب رامبوب نموده به فصلهای مختلفی تقسیم کردم . در پایان آن را فصلی که تضمن سخنان جالب امام(ع) از سخنان کوتاه در مواعظ ، حکم ، امثال و آداب را سخنان و خطبه های طولانی ونامه های گسترده بود آورده شد برخی از دوستان آن را جالب و شگفت انگیز از جنبه های گوناگون دانستند و از من خواستند کتابی تالیف کنم که سخنان برگزیده امیرمومنان علیه السلام در جمیع فنون و بخشهای مختلف از خطبه ها ، نامه ها، مواعظ، و ادب در آن گردآید . چه می دانستند چنین کاری طراز فصاحت خواهدبود . و من پذیرفتم . که این کار را آغاز کنم چه می دانستم سودی بزرگ در بردارد . و نامی بلند براثر ، وکوشیدم چند که بتوانم بهای این سخنان را در بازار فصاحت آشکار و نشان دهم که علی(ع) در این میدان یکه تاز است واز دیگران ممتاز (۲)

روش سید رضی در نهج البلاغه
سیدرضی خود درمقدمه کتاب نهج البلاغه می گوید : ((دیدم که سخنان امام بر سه محور مضمون است . خطبه ها ، نامه ها و فرمانها، حکمت و اندرز ، نخست خطبه های اعجاب انگیز ، سپس نامه های دلاویز سپس سخنان کوتاه وحکمت انگیز را فراهم نمودم و برای هر کدام بابی گشودم و در هرباب برگهایی افزودم تا آنچه تاکنون در نظرم نیاید و در آینده بدست آید ، در آن جای دهم و اگر سخنی از او یا خواهشی یا حسب حالی است که از آن باب نیست و از قاعده برون است، در بابی جای دادم که باآن مناسب و موزون است و بسا که در این گزینش فصلها باشد که موزون نیست چه خواست من از گردآوری معنیهای بلند و نکته هایی ارجمند بود ، نه رعایت نظم و پیوند (۳)

نام نهج البلاغه
در باب نام نهج البلاغه می توان گفت که این نام توسط خود سید رضی گذاشته شده است وی در مقدمه نهج البلاغه می گوید (( کتاب را نهج البلاغه نامیدم چه درهای بلاغت را برای بیننده باز میکند و طالبان را بدان فرا می خواند . هرچه دانشمند و دانش آموز بخواهد در آن است و مطلوب بلیغ و زاهد در آن موجود و نمایان و در اثنای آن سخنان شیوا است که در توحید وعدل خداست و پاک دانستن او از همانندی به آفریدگان که نشاننده سوزش تشنگی‌هااست . و داروی بیماران و زداینده هر شبهه ای از دلهای آنان (۴)شیخ محمد عبده درمقدمه ای که بر شرح خود بر نهج البلاغه نوشته درباره این عنوان می نویسد : این کتاب جلیل مجموعه ای از سخنان سید و مولای ما امیرمومنان(ع) است که سید رضی از سخنان متفرق آن حضرت گزینش و گردآوری کرده ونام آن را نهج البلاغه نهاده و من نامی شایسته تر و مناسبتر از این نام که دلالت بر معنای آن کند سراغ ندارم و بیشتر از آنچه این اسم برآن دلالت داردنمى توانم آنرا توصیف کنم (۵)

کمیت نهج البلاغه
</SPAN& gt;
نهج البلاغه شامل ۲۴۱ خطبه و ۷۹ نامه و ۴۸۰ کلمه کوتاه و آموزنده است (۶)که سید رضی در قرن ۴ آن را نگاشته ودر ماه رجب سال ۴۰۰ هجری تالیف آن را به پایان رسیده است . این خطب ونامه ها و کلمات قصار در زمینه های مختلف سیاسی – اجتماعی – اخلاقی – کلام – عقاید – مواعظ واحتجاجات صادر شده است و اکثر آنها به دوران خلافت علی(ع) وبیانی از حوادث صدر اسلام است (۷)

نهج البلاغه شامل کلیه سخنان امام(ع) که در عصر سید رضی مندرج بوده نیست چنانکه سید رضی خوداشاره دارد که آنچه در این مجموعه گردآوری شده است منتخب وگزیده ای از سخنان امیرمومنان است نه همه آنچه از آن حضرت در کتابها موجود بوده است.))
وی در این باره می نویسد: ادعا نمى کنم که من به همه جوانب سخنان امام(ع) احاطه پیدا کرده به طوری که هیچ یک از سخنان آن حضرت را از دست نداده باشم بلکه بعید نمى دانم که آنچه نیافته ام بیش از آن چیزی باشد که یافته ام و انچه در اختیار دارم کمتر از آن چیزی باشد که به دستم نیامده است (۸)

مسعودی که تقریبا صد سال پیش از
سید رضی می زیسته است در جلد دوم مروج الذهب تحت عنوان ((فی ذکر لمع من کلامه و اخباره و زهده)) می گوید : آنچه مردم از خطبه های آن حضرت به خاطر سپرده اند ۴۸ واندی خطبه است که بالبدیهه ایراد می کردند و مردم آن را حفظ می کردند و می نوشتند و از هم می گرفتند(۹)

سید رضی در کتاب نهج البلاغه تنها۲۴۱ خطبه از امام(ع) نقل کرده در حالی که مسعودی ۴۸۰ واندی آمار می دهد .

جذابیت و بلاغت سخنان امام(ع) باعث شده بود که از همان ابتدا قبل از سید رضی افرادی به جمع آوری بخشهایی از خطبه ها و نامه ها و سخنان امیر(ع) بپردازند که ما نیز در ادامه به تعدادی از آنها اشاره می کنیم(۱۰)

نام عنوان تا
لیفاتی که پیش از سید رضی انجام شده:

از کسانی که در فاصله قرن اول تا قبل از تالیف نهج البلاغه توسط سید رضی معروف به جمع آوری بخشهایی از سخنان امام علی(ع) بوده اند می توان از افراد زیر یاد کرد.

کتاب خطب امیرالمومنین، نوشته زید بن وهب (متوفی ۹۶ هجری کتاب خطب امیرالمومنین نوشته ابومنذر بن الکلبی) متوفی ۲۰۵ هجری)
کتاب خطب علی(ع) نوشته اسماعیل بن مهران ابی نصر ( متوفی ۲۰۰ هجری )
کتاب خطب علی(ع) نوشته ابو عبدالله محمد بن عمربن واقدالمدنی ( متوفی ۲۰۶ هجری )
کتاب خطب علی(ع) و کتبه الی عماله نوشته المدائنی ( متوفی ۲۲۵ هجری)

علاوه بر کتب فوق که شخصا با عنوان کتاب خطب امیرالمومنین(ع) یا کتب خطب علی(ع) پرداخته شد در همین قرون تالیفات زیادی از سوی دانشمندان شیعه و سنی پدیدآمد که حاوی بخشهایی ازسخنان وفرموده های علی(ع) بود . و شمار این کتب بسیار زیاد بوده و طبق پاره ای از تحقیقات افزون بر یکصد ماخذ از مصادر معتبر شیعه وسنی و اهل سنت می باشد (۱۱)

نیاوردن اسناد :
سید رضی در تالیف گرانقدر خود کلمات امیر المومین را بدون ذکر اسناد آورده است منقولات خود را جز در ۱۷ مورد آن هم به طور کلی ، مستقیما از امیر المومنین نقل کرده است و سلسله راویان حدیث را حذف کرده است (۱۲)

سید رضی در پی خواهش وتقاضای علاقمندان به کلام بلیغ مولای متقیان به این کارد دست زد (۱۳)و چون در مقام جمع آوری سخنان فصیح وبلیغ و وحی گونه امام بود به دیگر جنبه های کار نپرداخته است و راویان را به صورت مستند درج ننموده است و به ذکر ماخذ اشاره نکرده است . به عبارتی دیگر سید رضی روش و سیره معمول محدثان را در پیش نگرفته است (۱۴) و همین امر باعث شده که در انتساب این سخنان به امیرالمومنین تردید شود . که در بخشهای دیگر به این شبهه پاسخ می دهیم . اما شک و تردید در این زمینه یعنی انتساب نهج البلاغه به امیرالمومنین با هر نیتی که صورت گرفته خود امری برکت زا بوده و موجب شده تا در زمینه شناسایی اسناد و مدارک نهج البلاغه تحقیقات ارزشمندی صورت گیرد و در نتیجه تا کنون برای ۱۴۰ خطبه از ۲۲۹ خطبه و ۶۲ نامه از ۷۹ نامه و ۳۴۰ حکمت از ۴۸۹ حکمت آن سند و ماخذی از مصادر شیعه و سنی قبل یا همزمان یا بعد از تالیف بدست آمده است (۱۵)از کتابهایی که در این زمینه تالیف شده است می توان به کتب زیر اشاره کرد :

۱) مصادر نهج البلاغه واسانیده از عبدالزهرا حسینی خطبیب
۲) مدارک نهج البلاغه از هادی کاشف الغطاء
۳) پژوهشی در اسناد و مدارک نهج البلاغه از سید محمد مهدی جعفری اشاره کرد .

برای آشنایی بیشتر با این کتابها در این بخش به بررسی کتاب مصادر نهج البلاغه و اسانیده که ازمهمترین کتاب در زمینه بررسی اسناد مدارک است ، می پردازیم

مصادر نهج البلاغه و اسانیده از عبدالزهرا حسینی خطیب :

نویسنده در این کتاب از منابع روایی چه شیعه و چه سنی استفاده کرده است و روش انتخاب مدارک را به دوران قبل از سال ۴۰۰ هجری ( سال تالیف نهج البلاغه ) محدود نکرده است . ابتدا مدارک کلی ۱ خطبه را می آورد و سپس هریک از
فرازها ی آن که داری مدرک ممتاز و مخصوص بخود نمى باشد را جداگانه نوشته و جایگاه دقیق خطبه ها و جایگاه فرازهای مختلف آن را با ذکر مدارک مربوط به آن مشخص کرده‌اند (۱۶)

نویسنده در این کتاب بیشتر مدارک نهج البلاغه را ذکر کرده و تنها برای تعداد کمی از خطبه ها ((خطبه ۹۵ – ۹۶ – ۱۱۷ – ۱۵۹ – ۱۶۱ – ۲۱۲ – ۱۱۳ )) و بعضی از نامه ها (( نامه ۵۸ )) و تعدادی از حکمت ها (( حکمت شماره ۲ – ۳ – ۴ – ۵ – ۶ – ۶۱ – ۲۴۷ – ۳۲۹ – ۳۵۵ – ۴۲۸ – ۴۳۶ – ۴۳۷ – ۴۶۴ – ۴۷۴ &lt ;SPAN dir=rtl>)) نتوانسته مدارک لازمی استخراج کند (۱۷)

روش نویسنده به این صورت است که ابتدا خطبه را بیان نموده و در زیر خطبه به ذکر مصادر یا مصدر آن خطبه پرداخته و بعد از بیان مصادر و ماخذ سند خطبه را بیان نموده است . برای مثال نویسنده مصادر واسناد خطبه ها را بدینصورت بیان نموده :

ابتدا خطبه

ذکر مصادر : از مصادر این خطبه مروج الذهب مسعودی ؛ ج س – ص ۱۴۹ و آن را مستند ذکرکرده اند

سند : قال حدثنا المنقوی ـ فال حدثنا عبدالعزیزبن الخطاب الکوفی به ثال حدثنا فضیل بن مرزوق ابن العباس (۱۸)
و بعد از ذکرسند راویان دیگر را نیز بیان نموده واز دیگر راویان این خطبه ابن عسکر در تاریخ دمشق است که آن را به دو صورت روایت کرده است :

۱) در جز اول ص ۳۰۵ با سندس از عمروبن مره گفت سمعت عبدالله بن حارث عن زهیر بن الارحم قال خطبنا علی بن ابیطالب
۲) در جزء دهم ، ص ۲۲۵ در ترجمه بکاربن هلال العاصری ، با ؟ عن الحسن بن محمدبن بکابن هلال قال حدثنا ابی عن ابیر ، قال حدثنی ابوعمر والانصاری عن علی قال لاهل العراق (۱۹)

مصادر شریف رضی
گفتیم سید رضی روایات را بصورت مستند ( جز در ۱۷ مورد ) درج ننموده است . این سخن به این معناست که سید رضی در ذکر روایات و خطبه ها و نامه ها و حکمت ها آنها را مستقیما از امام علی(ع) نقل می کند مثلا می گوید قال علیه السلام بدون اینکه راوی یا راویان را ذکر کند . اما در ۱۷ مورد سید رضی راویان را ذکر کرده در عین حال در همه این موارد نیز سند را به طور کامل بیان نکرده است .

در برخی موارد فقط به ذکر ۱ یا ۲ راوی بسنده کرده و آنرا از امام نقل می کند برای نمونه در آغاز خطبه ۱۸۲ آمده است . روی عن نوف البکالی قال خطب هذه الخطبه امیرالمومنین(ع) بالکوفه در موارد دیگر نام کتابی را که آن خطبه – یا نامه – یا حکمت در آن ذکر شده و سید رضی خودش از آن استفاده کرده را به همراه نویسنده نقل می کند . مثلا سید رضی در نامه ۷۵ سند را چنین آورده است که ذکره الواقدی فی کتاب الجمل (۲۰)

در یک مورد از این ۱۷ مورد نیز سند را کامل آمده و آن خطبه ۲۳۴ است که سید رضی سند آنرا چنین آورده است . که : روی ذعلب الیمامی عن احمد بن قبیبه عن عبدالله بن یزید عن مالک بن دحیه قال کنا عند امیرالمومنین(ع) و قد ذکر عنده اختلاف الناس فقال (۲۱)

نتیجه گیری :
دریک نتیجه گیری کلی می توان گفت اسناد نهج البلاغه در چه خطبه هایی که سید رضی سند آنها را نیاورده و چه این ۱۷مورد که سند آنها به طور کلی بیان شده مسند و متصل است زیرا همانطور که گفتیم سند این ۱۷ مورد هم کامل بیان نشده است که درا ینجا از آنها یادمى کنیم (۲۲)

۱) خطبه امام(ع) درباره روزگار و مردمان که شریف رضی یادآوری کرده است این خطبه را جاحظ در البیان و التبیین آورده است .( خطبه ۳۲ نهج البلاغه .)
۲) روایت نوف بکالی از امیر مومنان(ع)<SPAN dir=ltr&gt ; ،( خطبه ۱۸۲ نهج البلاغه )
۳) روایت سعد بن صدقه از امام صادق ، ( خطبه ۹۱ نهج البلاغه معروف به خطبه اشباع
خطبه امام(ع) به نقل از دغلب یمانی از احمدبن قتیب از عبدالله بن یزید از مالک بن دحیه ، کلام ۲۳۴ نهج البلاغه
خطبه امام(ع) در ذی قار پیش از جنگ جمل به نقل از الجمل واقدی ( خطبه ۲۳۱ نهج البلاغه )
نامه امام(ع) به طلحه و زبیر به نقل از ابوجعفر اسکامی در کتاب المقامات فی مناقب امیر المومنین ،( نامه ۵۴ نهج البلاغه )
عهد نامه ای که امام(ع) برای قبایل ربیعه یمن تنظیم فرموده و از خط هشام بن کلبی نقل شده است ( نامه ۷۴ نهج البلاغه )
نامه امام(ع) به معاویه که در آغاز بیعت مردم با آن حضرت نوشته شده و واقدی آن را در کتاب الجمل آورده است .( نامه ۷۵ نهج البلاغه )
نامه امام به ابوموسی در پاسخ نامه او در
باره حکمین این نامه را سعید بن یحیی اموی در کتاب المغازی آورده است . ( نامه ۷۸ نهج البلاغه)

خبر ضرار بن صخره در توصیف امام(ع) نزد معاویه و بیان کلمات آن حضرت در نیمه شب ( حکمت ۷۷ نهج البلاغه)
حکایت ابوجعفر محمدبن علی باقر(ع) از امیرمومنان ،( حکمت ۸۸ نهج البلاغه)
روایت نوف بکالی از امیرالمومنین(ع) ،( حکمت ۱۰۴ نهج البلاغه)
روایت کمیل بن زیاد نخعی در همراهی امام(ع) در صحرا و نقل حکمتی بلند از آن حضرت . ( حکمت ۱۴۷ نهج البلاغه)
آنچه ابوعیبد قاسم بن سلام هروی از غریب الحدیث در کتاب خود ذکر کرده ( غریب الکلام۴
سخنی که ابن جریر طبری در تاریخ خود عبدالرحمن پسر ابن لیلی فقیه روایت کرده ( حکمت ۳۷۳ نهج البلاغه )
روایت ابوحنیفه از امام(ع) درباره امر به معروف و نهی از منکر .( حکمت ۳۷۵ نهج البلاغه )
روایت ثعلب از ابی اعرابی از امام(ع) درباره آزمایش مردم .( حکمت ۳۴۳ نهج البلاغه )

مصادر و مدارک نهج البلاغه
مصادر و مدارک نهج البلاغه راکه می توان به آنها اعتماد کرد و آنچه را که در نهج البلاغه آمده است براساس آنها از امام دانست عبارتند از (۲۳)

۱) کتابهایی که در بیش از ت
دوین نهج البلاغه تدوین گردیده اند و با واسطه از آنها نقل مطب شده است
.
۲) کتابهایی که بیش سال ۴۰۰ هجری تالیف شده اند و تا کنون باقی مانده و موجودند
۳) کتابهایی که پیش از زمان شریف رضی نوشته شده است و کلام امام(ع) با اسنادی غیر از طریقی که سید رضی آورده است و براساس مدارکی دیگرنقل کرده اند .
۴) کتابهایی که پس از زمان شریف رضی نوشته شده است و کلام علی(ع) را به صورتهای مختلف از آنچه در نهج البلاغه است آورده اند .

بررسی مسئله اسناد نهج البلاغه به امام علی(ع)
بیش از این گفتیم که نهج البلاغه مسند نیست . این امر باعث شده تا در انتساب نهج البلاغه به امام علی(ع) تردید شود

از نظر علمای شیعه در صحت انتساب نهج البلاغه به اما م علی(ع) آن هم به طور کلی و فی الجمله تردید وجود ندارد و بالطبع اثبات این امر که الفاظ نهج البلاغه خصوصا خطبه های آن بدون استثنا و از زبان علی(ع) صادر شده کاری دشوار است . اما قرائن صحت انتساب کلی این کتاب به علی(ع) بسیار بوده (۲۴)که عبارتند از (۲۵)

محتوای اکثر خطب ، رسائل ، کلمات قصار نهج البلاغه با تصویری که از علی(ع) در ذهن وجود دارد مطابقت می کند .
نسبت به تقوی و ثاقت شخص رضی کمال اطمینان وجود دارد .
بسیار از خطب و رسائل نهج البلاغه در منابع قبل از سید رضی با سندمتصل تا علی(ع) قابل شناسائی است
تاریخ صحیح حوادث نیمه نخست قرن اول هجری گواه دیگری بر اصالت بسیاری از مطالب نهج البلاغه است
بلاغت نهج البلاغه و فصاحت بی نظیر آن عامل دیگری در صدور آن از شخص امام می باشد
دانشمندان اهل سنت نیز کمابیش اصل صحت انتساب نهج البلاغه را به علی(ع) پذیرفته و بعضی از آنان در زمینه شرح تصحیح متن و طبع آن کارها و خدماتی انجام داده اند همانند ابن ابی الحدید که درشرح خود به رد بعضی تشکیکات مربوطه به انتساب این کتاب به امام علی(ع) پرداخته است (۲۶)

در این میان گروهی از بزرگان اهل سنت صحت انتساب نهج البلاغه به علی(ع) را مورد تردید قرار داده‌اند و اولین کسی که در این زمینه به تشکیک پرداخت ابن خلکان است او تنها در انتساب نهج البلاغه به امیر(ع) تردید داشت بلکه در شرح حال سید مرتضی برادر سید رضی می نویسد مردم درباره نهج البلاغه اختلاف پیدا کردند که آیا او مولف آن کتاب است یا برادرش سید رضی . اما کسی که مسئله سند برای او امر مهمی به شمار رود نباید چنین غیر مستند سخن بگوید واظهار بدارد مردم درباره مولف نهج البلاغه تردید کرده اند . چون در صحت انتساب نهج البلاغه به سید رضی از نقطه نظر جمع آوری وتالیف تردیدی وجود ندارد و در این باره قرائن روشنی وجود دارد که علامه امینی

در کتاب الغدیر و سید عبدالزهرا حسینی در کتاب مصادر نهج البلاغه و اسانیده به بخشی از آن اشاره کرده اند .

پاسخ به شبهه عدم صحت انتساب نهج البلاغه به امام علی(ع)

تا اینجا بیان کردیم که نبودن سند متصل در صدر خطب ، رسائل و کلمات قصار نهج البلاغه و یا لااقل عدم ذکر ماخذ باعث تردید افرادی مثل ابن خلکان در زمنه انتساب آن به حضرت علی(ع) شده است . اما با اشاره به نکات عدم سندمتصل را نمی‌توان گواه قاطع بر عدم انتساب نهج البلاغه به علی(ع) به شمار آورد .

۱) فقها ومحدثان در درجه اول اهتمام خود را در یافتن روایات مستند و صحیح در حوزه احکام وتکالیف متمرکز کرده اند و برعکس در رشته های فضائل واخلاق و آداب ، حساسیت کمتری از خود نشان داده اند در این میان نهج البلاغه نیز که از نظر محتوی مجموعه ای اخلاقی و سیاسی و اجتماعی است با تاثیر از این رویه به گونه غیر مستند جمع آوری گردیده است (۲۷)

۲) نکته دوم در ارتباط با شخصیت سیدرضی است اواساسا شخصیت فقهی و حدیثی نداشته است و به عبارتی این ابعاد در شخصیت او تحت الشعاع جنیه ادبی قرار دارد . در جمع آوری نهج البلاغه نیز وجود همین بعد است که او را وادار می کند تنها به انتخاب مواضع بلیغ سخن امام علی(ع) بپردازد و در پایان آن را نهج البلاغه نام نهد . منطق سید رضی در عدم اشاره به ماخذ وسند احتمالا آن بوده که نهج البلاغه از نظر ویژگی ممتازی که دارد خود حجت خویش

است . و هیچ سندی گویاتر از
الفاظ و معانی نهج البلاغه ، نمىتواند بهتر بر صحت انتساب آن به علی(ع) دلالت نماید . (۲۸
)

اقسام تالیف درباره نهج البلاغه
از زمانی که نهج البلاغه توسط سید رضی گردآوری شده تالیفاتی پیرامون آن صورت گرفته که می توان تحت عنوان های زیر قرارداد (۲۹)

کتابهای لغت نهج البلاغه
ترجمه نهج البلاغه یا بخشی از آن
شرح نهج البلاغه یا بخشی از آن
منتخب نهج البلاغه
مستدرک نهج البلاغه
مدارک و اسناد نهج البلاغه
فهرست و معجم نهج البلاغه
موضوعات نهج البلاغه
آشنائی با نهج البلاغه
۱۰) متفرقات نهج البلاغه

در ادامه راجع به این عناوین توضیحاتی از نظر می گذرد :

کتاب لغت نهج البلاغه

سهل ممتنع الفاظ نهج البلاغه سبب شده است که شارحان نهج البلاغه در ابتدا به شرح لغات و مشکلات الفاظ و تبیین این کتاب بپردازند والبته کتابهای لغت خاص نهج البلاغه کمتر تدوین شده است ولی در هر صورت این کاری ضروری بوده و از جمله آنها کتابهای زیر است (۳۰)

قاموس نهج البلاغه از محمد علی شرقی – ۴ جلد
سیری در فرهنگ لغات نهج البلاغه تالیف کریم زمانی جعفری
حل لغات نهج البلاغه تالیف موسی اعجاز حسین هندی
ترجمه نهج البلاغه یا بخشی از آن

دکتر سید جعفر شهیدی در این باره می گوید سالها بلکه قرنها از تالیف کتاب نهج البلاغه گذشت تا فارسی زبانان عرب دان برآن شدند تا این اثر را به فارسی برگردانند . تاریخ دقیق ترجمه فارسی این کتاب معلوم نیست بسیاری از پژوهشگران برآن بودند که نخستین ترجمه فارسی نهج البلاغه در سده دهم هجرت ودر حکومت صفویان صورت گرفته است و دیرینه ترین ترجمه ای که آنرا در اختیار داشتند ترجمه جلال الدین حسین بن شرف الدین اردبیلی معاصر اسماعیل صفوی است . و پس از آن ترجمه ملافتح الله کاشانی متوفی به سال ۹۸۸ که آنرا (( تنبیه الغافلین )) نامیده است ، و از آن پس ترجمه‌های دیگرکه جستجو کننده برای اطلاع بیشتر میتواند به مقاله نهج البلاغه چیست ؟ از مرحوم ابن یوسف شیرازی مراجعه کند (۳۱)

به هرحال بیش از یکصد ترجمه و شرح به زبانهای فارسی ، عربی ، انگلیسی ، آلمانی ، فرانسه ، اردو ، و … درباره نهج البلاغه وجود دارد که نهج البلاغه به تصحیح و شرح دکتر صبحی صالح ابن ابی الحدید و میرزا حبیب الله خویی

وآثار علامه شیخ شوشتری درباره آن از مهمترین آثار پیرامونش به شمار می آید (۳۲)

 

از بین ترجمه های این کتاب شریف می توان به ترجمه های زیر اشاره کرد (۳۳)( ترجمه به فارسی )

ترجمه وشرح مختصر به حکم سید علینقی فیض الاسلام
سخنان امام علی از جواد فاضل
ترجمه وشرح مختصری از قستمی از نهج البلاغه به قلم مروم سید محمود طالقانی
ترجمه دکتر اسدالله مبشری
ترجمه محسن فارسی
ترجمه مختصر از بهر خراسانی در سه جلد
از ترجمه های انگلیسی می توان از (۳۴)

ترجمه ای است به قلم محمد عسگری که در هندوستان چاپ شده است
ترجمه ای است از سید علی رضا در ۲ جلد
ترجمه مفتی جعفری حسین در ۱ جلد

از ترجمه های اردو می توان به (۳۵)

شرح النهج در ۲ جلد از سید ظفر مهدی هندی
الاشاعر به زبان اردو از حسن امروهی
شرح النهج نگارش غلامعلی موسوی قندی
ترجمه نهج البلاغه ، ترجمه غلامعلی اسماعیلی بهاونکری

البته نهج البلاغه به زبان ترکی و بخشهایی از آن به زبان آلمانی – ایتالیایی ودیگر زبانها ترجمه شده است (۳۶)

شرح بر نهج البلاغه یا بخشی از آن
از عصر تالیف نهج البلاغه تا کنون بیش از دویست شرح برتمام نهج البلاغه یا بخشی از آن نوشته شده که متاسفانه بسیاری از شرحهای متقدم از دست رفته . اینکه چه کسی نخستین شرح را بر نهج البلاغه نگاشته است دقیقا مشخص نیست . اما به احتمال زیاد نخستین شرح ازابونصر محمد بن مسعود بن وبری حنفی است . البته شیخ آقا بزرگ تهرانی بر این است که نخستین شرح را بر نهج البلاغه خود سید رضی نوشته که در واقع تعلیقاتی است بر نهج البلاغه و پس از او سید مرتضی شرحی بر خطبه (( شقشقیه )) نوشته بوده است (۳۷)

عبدالزهرا خطیبی در جلد اول کتاب مصادر نهج البلاغه واسانیده صد ویک شرح بر نهج البلاغه را معرفی نموده است که در زیر به تعدادی از آنها اشاره می کنیم
.

شرح نهج البلاغه تالیف کمال الدین ابن میثم بحرانی به زبان عربی
شرح نهج البلاغه از مولا محمد صالح قزوینی به زبان فارسی
شرح نهج البلاغه شیخ محمدعبده مصری به زبان عربی
منهاج البراعه به زبان عربی از سید حبیب الله خویی در ۴ جلد ، بقیه توسط حسن حسن زاده آملی
شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید در ۲۰ جلد به زبان عربی

علامه امینی در کتاب الغدیر ۸۱ نفر از شارحان نهج البلاغه را ذکر کرده و شیخ حسین جمعه اسامی ۲۱۰ شرح از شروح نهج البلاغه را از کتابخانه های ایران و لبنان و عراق گردآوری کرده است (۳۹)

علامه شیخ محمد کاشف الغطاء می گوید : تا امروز (( سال ۱۳۶۰ )) به ۶۶ شرح از طرف دانشمندان بزرگ اسلامی بر نهج البلاغه نوشته شده است دست یافته ام و این به غیر از شرحهای می باشد که بر قسمتی از خطبه ها نوشته اند و قطعا از ۹۰ شرح کمتر نیست پاره ای از دانشمندنن گفته اند تا کنون صد شرح برنهج‌البلاغه نگارش یافته است (۴۰)

منتخب نهج البلاغه
ب
سیاری از عالمان و فاضلان بخشهایی از نهج البلاغه را گزیش کرده ( مثلا بخشهایی زا مواعظ یا بخشی از دعاهای نهج البلاغه یا بخشی از خطبه ای نهج البلاغه ) و به صورت منتخب نهج البلاغه عرضه داشته اند . از آن جمله :

منتتخب وصایا امیرالمومنین و حکمه از میرقاسم قره باقی .
دعاهای نهج البلاغه از عباس بهروزی در سال ۱۳۶۱
تحفه العابدین از سید مهدی بن صالح حسینی طباطبائی حکیم . برگزیده ای از مواعظ نهج البلاغه (۴۱)

مستدرک نهج البلاغه
پس از تالیف نهج البلاغه جمعی از عالمان تلاش نمود ه اند ، تا آنچه که از سخنان و نامه های امیر مومنان علی(ع) در کتابهای مختلف موجوداست . و در نهج البلاغه نیاورده گردآوری کنند و بر نهج البلاغه بیفزایند . و مستدرک بنویسند التبه از تالیفات کهن در این باب ، جز نامی در کتابها باقی نمانده است ولی تالیفات جدیدی صورت گرفته که بسیار باارزش است برای نمونه :

نهج البلاغه از سید کاظم کفائی
ملحق نهج البلاغه از عبدالله بن اسماعیل بن احمد جلی که ابن ابی الحدید معتزلی در شرح خود از او و کتابش یاده کرده است .
النهج القویم فی کلام امیرالمومنین از سید خلف بن عبدالمطلب مشعشی حویزی (۴۲)

مدارک و اسناد نهج البلاغه
بسیار از عالمان کتابهایی باعنوان اسناد نهج البلاغه ، مدارک نهج البلاغه اسناد نهج البلاغه ومصادرنهج البلاغه تالیف کرده اند . و سبب تالیف چنین کتابهایی این است که سید رضی در نقل مطالب امام(ع) چنانچه اشاره رفت جز در ۱۷ مورد سند خود را ذکر نکرده است از این رو برای دفع شبهات درباره مدارک نهج البلاغه و اسناد آن آثار متعددی تالیف شده واسناد و مدارک نهج البلاغه از کتابهای عامه وخاصه گردآوری شده است . تا جای هرگونه شک و تردید را پاک کند که مهمترین آنها عبارتنداز :

مصادر نهج البلاغه و اسانیده از سیدعبدالزهرا حسینی خطیب در ۴ جلد
مدارک نهج البلاغه از عبدالله نعمه
پژوهشی در اسناد و مدارک نهج البلاغه از سید محمد مهدی جعفری
روش تحقیق در اسناد و مدارک نهج البلاغه از محمد دشتی
مدارک نهج البلاغه و دفع الشبهات عنه از هادی کاشف الغطاء (۴۳)

فهرست ومعجم نهج البلاغه
از جمله ضروری ترین اقدامات در راه آشنایی بیشتر با نهج البلاغه واستفاده بهتر از آن و فراهم ساختن زمینه تحقیق و بررسی و مطالعه آن ، تنظیم فهرستهای کامل و کشف المطالب وتنظیم های موضوعی و فرهنگهای تفضیلی از نهج البلاغه است . هرچند در این زمینه اقداماتی صورت گرفته است اما هنوز نیاز به اقدامات گسترده تر و عمیق تر باقی است که از آن جمله می توان به کتابهای زیر اشاره نمود .

المعجم المفهرس لالفاظ نهج البلاغه از سید کاظم محمدی و محمد دشتی
کشف الستار عن نهج البلاغه از احمد کاشانی
المعجم الموضوعی نهج البلاغه از اویس کریم محمد که موضوعات نهج البلاغه را تحت ۲۲ عنوان باب بندی کرده است .
فرهنگ آفتاب : فرهنگ تفصیلی مفاهیم نهج البلاغه از عبدالمجید معادیخواه (

موضوعات نهج البلاغه
بسیاری از اندیشمندان برای پاسخگویی به نیازهای معرفتی و تبیین مباحث گوناگون نهج البلاغه به روش موضوعی روی آورده اند و در این کتاب شریف مطالبی را تنظیم وتدوین نموده اند و به صورت آثار مصنوعی ارائه کرده اند که به تعدادی از آنها اشاره می کنیم :

امامت در نهج البلاغه از محمد تقی شریع
تی
خوارج از دیدگاه نهج البلاغه از حسین نوری
شهادت در نهج البلاغه از محمد محمدی ری شهری
خدا در نهج البلاغه از محمد علی گرامی
سیری در نهج البلاغه از مرتضی مطهری (۴۴)

آشنایی با نهج البلاغه
بسیاری از اندیشمندان آثاری تالیف کرده اند تا نهج البلاغه و آفاق آن و چگونگی تالیف و آثار درباره آن را معرفی نمایند از این جمله است آثار زیر :

آشنایی با نهج البلاغه سید محمد مهدی جعفری
نهج البلاغه چیست ؟ از ابن یوسف شیرازی
شناخت نهج البلاغه از محمد دشتی
کلام جاودانه از محمد رضا حکیمی (۴۵)

متفرقات نهج البلاغه
درباره نهج البلاغه آثاری دیگرتالیف شده است که از عناوین یاد شده تا اینجا خارج است و می توان آنها راتحت ۱ مجموعه قرار داد از این جمله است

نهج البلاغه از کیست از محمد حسن آل یاسین ترجمه محمود عابدی
پرتوی از نهج البلاغه از سید جواد مصطفوی

روائع نهج البلاغه از جرج جرداق . این کتاب با عنوان بخشی از زیبائیهای نهج البلاغه توسط محمد رضا انصاری و با عنوان شگفتیهای نهج البلاغه توسط فخرالدین حجازی ترجمه شده است& !(

منابع و مآخد
) پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه ، دکترمجید معارف ، موسسه فرهنگی و هنری ضریح ، چاپ اول ، تهران ۱۳۷۴
) تاریخ عمومی حدیث ـ دکتر مجید معارف ـ انتشارات کویر ـ چاپ اول ـ تهران ـ ۱۳۷۷
) چشمه خورشید : مصطفی دلشاد تهرانی
) روش تحقیق در اسناد و مدارک نهج البلاغه ـ محد دشتی ـ نشر امام علی(ع) ـ چاپ اول ـ قم ـ آذرماه ۱۳۶۸
) سیری در نهج البلاغه ـ مرتضی مطهری ـ انتشارات صدرا ـ چاپ نهم ـ تهران ـ ۱۳۷۲
) مجموعه مقالات نهج البلاغه وگردآورنده آن ـ علی دوانی ـ بنیاد نهج البلاغه ـ چاپ دوم ـ بی جا ـ پائیز ۷۳
) معجم المفهرس ( الفاظ نهج البلاغه ) ـ محمد دشتی و محمد کاظم محمدی
) مصادر نهج البلاغه و اسانیده ـ عبدالزهرا الحسینی الخطیب ـ دارالاضوا ء ـ الطبعه الثلاثه ـ بیروت
) نهج البلاغه ـ سید رضی ـ ترجمه دکتر جعفر شهیدی ـ چاپ اول ـ ۱۳۶۸ ـ چاپ ۱۵ ـ ۱۳۷۸ ـ انتشارات علمی فرهنگی ـ بی جا

پا‌نوشت‌ها :
۱- سیری در نهج البلاغه ـ ص
۲- نهج البلاغه ـ دکتر سید جفعر شهیدی ـ مقدمه
۳- همان ـ همان ص
۴- نهج البلاغه ـ سید جفعر شهدی ـ مقدمه
۵- چشمه خورشید ـ ص ۱۴۹
۶- نهج البلاغه
۷- تاریخ عمومی حدیث ۲۱۸
۸- چشمه خورشید ـ ص ۱۴۸
۹- سیری در نهج البلاغه ـ ص ۲۲
۱۰- پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه، ص ۵۳
۱۱- همان ، ص ۵۴
۱۲- چشمه خورشید ص ۱۵
۱۳- پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه، ص ۵۵
۱۴- همان ،ص ج
۱۵- تاریخ عمومی حدیث ، ص ۲۲۰
۱۶- روش تحقیق در اسناد و مدارک نهج البلاغه ، ص ۲۰
۱۷- همان ، ص ۲۰
۱۸- مصادر نهج البلاغه و اسانیده ـ عبدالزهرا حسینی خطیب، ص ۳۸۲
۱۹- همان، همان صفحه
۲۰- معج المفهرس لالفاظ نهج البلاغه، خطبه ۱۸۲
۲۱- همان ، نامه ۷۵
۲۲- چشمه خورشید، ص ۱۸۹
۲۳- .چشمه خورشید، ص ۱۸۸
۲۴- پژوهشی در در تاریخ حدیث شیعه ،ص ۵۸
۲۵- همان ، همان ص
۲۶- همان ، همان ص
۲۷- برداشت از کتاب “پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه” ص ۵۸ ـ ۵۷
۲۸- همان ـ ص ۶۱
۲۹- چشمه خورشید، ص ۳۴۸
۳۰- چشمه خورشید، ص ۱۸۹
۳۱- نهج البلاغه، سیدجعفر شهیدی، مقدمه
۳۲- دانش حدیث، ص ۱۰۵
۳۳- مجموعه مقالات هج البلاغه و گردآورنده آن ، ص ۱۸۸
۳۴- همان ، ص ۱۸۹
۳۵- مجموعه مقالات نهج البلاغه ص ۱۹۰
۳۶- همان، همان ص
۳۷- چشمه خورشید، ص ۳۷۲
۳۸- مجموعه مقالات نهج البلاغه و گردآورنده آن، ص ۱۸۶،۱۸۵
۳۹- پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه ، ص ۱۵۶
۴۰- مجموعه مقالات نهج البلاغه و گردآورنده آن، ص ۱۸۴
۴۱- چشمه خورشید، ۳۸۴
۴۲- چشمه خورشید، ص ۳۸۶
۴۳- .چشمه خورشید، ص ۳۸۸
۴۴- چشمه خورشید، ص ۳۸۰
۴۵- همان، ص ۳۹۱
۴۶- همان، ص ۳۹۲
۴۷- همان ، همان ص

 

http://maghalats.mihanblog.com

صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه

کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor

 

سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره).ئ سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره). سید رضی(ره)
به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید