ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

شأن نزول دُر یگانه (سوره کوثر)

شأن نزول دُر یگانه

احمد عابدینی

 

در بین ما شیعیان، سوره کوثر با سوره حضرت زهرا(س) مرادف است و حضرت زهرا(س) مصداق بارز و روشن «کوثر» قلمداد می شود؛ لیکن با نگاهی به روایات شیعه و سنی ـ که در این زمان با کمک رایانه به راحتی دست یافتنی است ـ معلوم می گردد که روایات، حضرت زهرا(س) را مصداق «کوثر» معرفی نکرده اند؛ بلکه مراد از «کوثر» را «نهری در بهشت» که خداوند آن را به پیامبر اکرم(ص) در عوض فرزندش «عبدالله» داد یا «نهری در بهشت که سفیدتر از شیر، صاف تر از بلور که در دو طرف آن قبه هایی از درّ و یاقوت است» و یا «حوضی بزرگ» دانسته اند.

 

سئوال این است که چگونه و چرا بدون وجود روایات، مفسران شیعه و سنی یکی از مصداق های «کوثر» را حضرت زهرا(س) دانسته اند۱ و گاهی وی را برترین و بارزترین مصداق ها دانسته اند؟

 

آیا در تفسیر قرآن نباید قواعد و ضوابطی رعایت شود؟ آن قواعد و ضوابط چیست که توانسته بدون وجود روایت، مصداق برای این سوره مشخص کند و آن ضوابط باید آن قدر با اهمیت باشد که حتی مفسران اهل سنّت نظیر فخر رازی که به این گونه فضائل کمتر بها می دهند، تشخیص داده که این احتمال را در بین پانزده احتمال پیرامون «کوثر» به عنوان قول سوم نقل کند و به عنوان تأیید بگوید: «بنابراین معنای سوره این است که خداوند به پیامبر اکرم(ص) نسلی می دهد که در طول زمان باقی می ماند. ببین چه اندازه از اهل بیت را شهید کردند، در عین حال جهان مملوّ از آنهاست. این در حالی است که از بنی امیه فرد قابل ذکری در دنیا باقی نماند، سپس بنگر و ببین چقدر از علمای بزرگ نظیر: باقر، صادق، کاظم، رضا و نفس زکیه۲ و نظایرشان، در میان آنهاست».۳

 

برای روشن شدن این که مفسران راه درست را پیموده اند و مصداق بارز «کوثر» حضرت زهرا(س) است و این تشخیص مصداق طبق قواعد دقیق صورت گرفته است، باید مروری به این سوره و ویژگی های خاصش و نیز مروری به ویژگی های خاص حضرت زهرا(س) داشته باشیم تا در تناظر و مقایسه مطمئن شویم که زهرا(س) مصداق کوثر است و معنای سوره کوثر کاملاً منطبق بر حضرت زهرا (س) می باشد.

 

1. برخی ویژگی های سوره کوثر

 

«سوره کوثر کوچک ترین سوره قرآن است که حدوداً یک سطر از قرآن را به خود اختصاص داده و تقریباً ده کلمه دارد؛ ولی با این حال تمامی اسم ها و فعل هایی که در این سوره به کار رفته در سرتاسر قرآن منحصر به فرد است.«اعطیناک»، «الکوثر»، «فصلّ»، «لربک»، «و انحر»، «شانئک» و «الابتر» همه الفاظی هستند که به این شکل تنها در این سوره به کار رفته اند، خصوصاً لفظ «ربک» که ۲۴۲ بار در قرآن تکرار شده، به صورت «لربّک» تنها در همین سوره موجود است».۴

 

2.برخی ویژگی های منحصر به فرد حضرت زهرا(س)

 

او تنها فرزند رسول اللّه (ص) است که پس از رحلت پدرش زنده بود، او تنها فرزند رسول اکرم (ص) است که موجب بقای نسل آن حضرت شد و فرزندان او به ذرّیه رسول اللّه(ص) یا
اولاد رسول اللّه(ص) ملقب شدند. در حالی که فرزندان هیچ کس دیگر چنین لقبی ندارند و این لقب آن چنان مهم بود که خلیفه عباسی هارون را آشفته ساخت و حضرت کاظم(ع) را احضار نمود و شدیداً به او اعتراض کرد که چرا شما خود را «ذرّیه رسول اکرم (ص)» می دانید و یا مردم شما را ذرّیه رسول خدا می دانند و شما آنان را منع نمی کنید؟حضرت کاظم (ع) پس از چند مرتبه تقاضای انصراف از پاسخ به این سؤال و سرانجام پس از امان خواهی با توجه به آیه ۸۴ و ۸۵ سوره انعام که حضرت عیسی (ع) را «ذرّیه» «ابراهیم(ع)» می داند با این که «عیسی» پدر نداشت و تنها از ناحیه مادر به انبیای پیشین متصل بود، او را مجاب ساخت که می توان از راه مادر به پیامبران منسوب گشت و لایق نام «ذرّیه» شد.۵

 

ناگفته روشن است که امتناع حضرت از پاسخ گویی و سپس امان خواهی وی، نشان می دهد که این مسأله برای خلیفه عباسی بسیار حساس بود و می خواست به هر دلیل که شده، ذریه پیامبر بودن امام کاظم(ع) را نفی کند و حضرت نیز می داند که وقتی خلیفه، جواب دندان شکن بشنود بر می آشوبد و تصمیم های خشم گینانه ای می گیرد و به همین جهت چند مرتبه تقاضا می کند که از یافتن پاسخ این سؤال در گذرد و بالاخره تقاضای امان نامه می کند و آن گاه جواب می گوید:

 

علاوه بر این که ذرّیه پیامبر اکرم(ص) تنها به سبب حضرت زهرا (س) به وجود آمدند و باقی ماندند، این ذرّیه بسیار فراوان و در تمامی بلاد اسلامی منتشر شدند به گون
ه ای که هیچ شهر و روستایی از ذرّیه حضرت رسول (ص) خالی نماند.

 

3.بررسی معنایی سوره کوثر

 

حال پس از ویژگی ظاهری الفاظ سوره کوثر و ویژگی ظاهر و بارز حضرت زهرا(س) به سراغ معانی آیات سوره کوثر می رویم. «انّا اعطیناک الکوثر» ما به تو «کوثر» بخشیده ایم. «کوثر» از ماده کثرت و به معنای زیادی است و در روایات نیز به خیر کثیر معنی شده است. این خیر کثیر می تواند مصداق های فراوان داشته باشد که در این مورد فخررازی پانزده قول ذکر کرده است:۱.نهری در بهشت ۲.حوض کوثر ۳. فرزندان پیامبر اکرم(ص) ۴. علمای امت اسلام ۵. نبوت ۶. قرآن ۷. اسلام ۸. کثرت پیروان ۹. فضائل فراوان حضرت رسول (ص) ۱۰. بلند آوازگی آن حضرت ۱۱. علم ۱۲.خلق نیکوی پیامبر(ص) ۱۳. مقام محمود که همان شفاعت است ۱۴. مراد از کوثر همین سوره است ۱۵.تمامی نعمت الهی .۶

 

همه یا اکثر این امور «خیر کثیر» است و سزاوار نام «کوثر» نیز می باشد؛ ل
یکن با تناسب ابتدا و انتهای سوره و شأن نزول آن، مسلّماً یکی از این معانی دارای تناسب بیشتری خواهد بود.

 

شأن نزول سوره سخن عاص بن وائل است که پس از وفات دومین پسر حضرت رسول (ص) که طاهر نام داشت، لقب پدر ابتر را به پیامبر اکرم (ص) داد.۷ زیرا عرب به کسی که پسر ندارد تا مددکار او باشد و پس از مرگش، راه وی را ادامه دهد «ابتردم بریده یا منقطع النسل» می گوید.

 

اکنون که پیامبر اکرم (ص) ناراحتی از دست رفتن فرزند را دارد، دشمن نیز لقب مقطوع النسل بر او نهاده و پسر نداشتن را بهانه تحقیر او قرار داده است، حکمت اقتضا می کند که «کوثر» معنای مقابل «ابتر» باشد تا پاسخ مناسبی به عاص بن وائل و امثال او باشد. بنابراین بیشترین تناسب «کوثر» با حضرت زهرا(س) است که به وجود آورنده نسل پیامبر اکرم(ص) است اگر چه کثرت پیروان، مقام شفاعت، نهر در بهشت و… نیز بی تناسب نیست و همه جنبه تسلّی برای پیامبر اکرم(ص) دارد؛ لیکن کثرت ذرّیه از طریق حضرت زهرا(س) علاوه بر دلداری به حضرت، جواب مناسبی به عاص بن وائل نیز هست.

 

سؤال: آن زمان که عاص بن وائل آن لقب زشت را به پیامبر اکرم(ص) داد،حضرت در مکه بود و در نتیجه حضرت زهرا(س) کودک بوده و هنوز شوهر نداشته و ذرّیه ای از نسل زهرا(س) برای حضرت ایجاد نشده بود،در حالی که سوره کوثر به لفظ «اعطیناک» به تو عطا کردیم» را به صورت ماضی به کار برده است،بنابراین نمی تواند مراد از کوثر «زهرا(س)» باشد.

 

جواب: در آخر همین سوره آمده است که «انّ شانئک هو الابتر؛بی گمان، تنها دشمن تو، دم بریده و بی فرزند است؛ لیکن در تاریخ جزو مسلّمات است که در زمان ملقب ساختن پیامبر اکرم (ص) به «ابتر»، عاص بن وائل دارای فرزندان متعددی بوده است و با این حال قرآن او را «ابتر» می داند و با ضمیر«هو» بر «ابتر» بودن وی تأکید می کند و این نشان از یک پیشگویی دارد که در آینده نسل عاص منقطع می شود، پس «اعطیناک» نیز پیش گویی آن است که در آینده، نسل رسول اکرم (ص) گسترش می یابد و این حادثه آن چنان مسلّم است که به جای «سنعطیک» (به زودی به تو می دهیم)، می توان از ماضی؛ یعنی «اعطیناک» استفاده کرد و به جای این که بگوید «دشمنت به زودی مقطوع النسل می شود، گفت: که تنها دشمن تو مقطوع النسل می باشد».

 

بنابراین، مکی بودن سوره و کودک بودن حضرت زهرا، ضربه ای به مصداق اصلی «کوثر» نمی زند؛ بلکه خداوند آینده محقق الوقوع را به صورت ماضی بیان کرده است و چون پیامبر ا
کرم(ص) به وعده های خداوند یقین دارد. تسلی خاطر یافته و ناراحتی مرگ فرزندش طاهر و زخم زبان دشمن را هیچ انگاشته، علاوه بر آن موظف شده که به شکرانه آن نماز بخواند و قربانی کند.(فصلّ لربّک وانحر)

 

پیامبر اکرم(ص) از خبر غیبی خداوند مطمئن است که نسلش زیاد می شود؛ لیکن دیگران با گذشت زمان دیدند که چگونه با آن همه کشتار و آزار و اذیت به فرزندان زهرا(س) نسل او باقی ماند و همچنان رو به افزایش است.

 

برای اطمینان از این خبر غیبی و اطمینان از انحصاری بودن مصداق کوثر، در کثرت فرزندان زهرا(س) جالب است که بدانیم عبدالمطلب دو پسر داشت و همه دارای زن و فرزند، ابوطالب عموی پیامبر(ص) فرزندانی داشت و بالطبع فرزندان او طالب، عقیل و حضرت علی (ع) فرزندانی داشتند که تنها فرزندان حضرت علی(ع) از غیر حضرت زهرا(س) بیست و سه نفر بود که با فرزندان حضرت زهرا(س) بیست و هفت نفر می شوند.۸

 

بیشترین کشتارها در خانواده زهرا(س) واقع شده، در کربلا ا
مام حسین(ع) و فرزندان او و فرزندان امام مجتبی(ع) را از دم تیغ گذراندند، در فخ، فرزندان زهرا(س) را از دم تیغ گذراندند، اکثر کشته شدگان به دست بنی عباس از فرزندان زهرا بودند.از عبدالله محض۹ گرفته و برادرانش و پسرانش، همچنین زید بن علی بن الحسین و یاورانش و همراهانش.

 

ساداتی که نسلشان به زهرا(س) می رسد، نسبت به ساداتی که نسلشان به حضرت علی (ع) از غیر زهرا(س) می رسد به مراتب بیشتر است تا چه رسد به فرزندان عباس یا فرزندان عقیل یا دیگران.

 

این است که امروز به راحتی می توان گفت: همان گونه که سوره کوثر یک سطر است؛ لیکن معجزه می باشد و نمی توان نظیر آن را آورد و خود قرآن با آوای بلند اعلام کرده: «و ان کنتم فی ریب ممّا نزّلنا علی عبدنا فاتوا بسوره من مثله؛۱۰اگر از آنچه بر بنده مان فرستاده ایم دچار تردیدید؛ پس سوره ای همانند آن را بیاورید»(سوره بقره،آیه۲۳). این کلام اطلاق دارد و شامل کوچک ترین سوره ها که سوره کوثر است نیز می شود؛ لیکن دشمنان اسلام با تمامی پیشرفت ها، هیاهوها و جنجال ها نتوانسته اند به این مبارزه طلبی قرآن پاسخ دهند.

 

حال اگر کوثر را به معنای نسل رسول اکرم(ص) بگیریم،معجزه ای محسوس و ملموس برای همه جهانیان ظاهر می شود که با این همه سخت گیری و مبارزه با سادات بنی الزهرا در طول تاریخ باز آنان بیشترین نسل و تعداد را به خود اختصاص داده اند.

 

آن گاه می توان بیان کرد که گذشت زمان، تغییر و تحولات جهان و… مصادیق روشن و خوبی برای آیات قرآن ظاهر می سازد، و چون معنی به خودی خود ظاهر می شود نیازی به بیان حدیث نیست. زیرا، حدیث معمولاً جایی را بیان می کند که افراد توان دسترسی به آن را نداشته باشند و چون کثرت نسل رسول خدا (ص) در همان زمان ائمه اطهار(ع) نیز بارز و غیر قابل انکار بود، نیازی به بیان این مصداق، از سوی ائمه اطهار(ع) احساس نمی شد.بنابراین، نبود روایت ضربه ای به مصداق آیه نمی زند.

 

 

 

پی نوشت:

 

1.برای نمونه ر.ک تفسیر فخر رازی، مجمع البیان، نمونه، ذیل سوره.

 

2.مراد محمد فرزند عبدالله بن حسن و نبیره امام مجتبی است که چون از نظر سیرت و صورت و کمالات به پیامبر اکرم(ص) شبیه بود مردم مهدی بودن او را نپذیرفتند و بالأخره به دست منصور دوانیقی کشته شد.

 

3.تفسیر الکبیر۱۶/۱۲۵، ذیل آیه. همچنین ر.ک:تفسیر نمونه ۲۷/۳۷۶.

 

4.برگرفته از کتاب ژرفایی قرآن و شیوه های برداشت از آن به قلم نویسنده، ص ۱۹۳ و ۱۹۴.

 

5.بحارالانوار، ج ۴۸، ص ۱۲۲.

 

6.تفسیر الکبیر، ۱۶/۱۲۵ تا ۱۲۹.

 

7.ر.ک:مجمع البیان ذیل سوره، همچنین ر.ک: سایر تفاسیر شیعه و سنی.

 

8.الارشاد، ۱/۳۵۴.

 

9.پدر عبدالله ، حسن پسر امام مجتبی بود و مادرش فاطمه صغری دختر امام حسین (ع) بود و چون در نسب این طفل غیر علوی و غیر فاطمی دخالت نداشت او را عبدالله محض می نامیدند یعنی خالص علوی و فاطمی است او فرزندی داشت به نام محمّد بسیار خوش سیرت و خوش صورت و دارای کمالات، که در حق او گمان بردند که مهدی امت است و سادات حسنی و برخی سادات حسینی و از بنی عباس حتی ابوالعباس و منصور به عنوان مهدی با او بیعت کردند و قیام عظیمی علیه بنی امیه به راه انداختند ولی پس از پیروزی نسبی فوراً بنی عباس بر کرسی خلافت تکیه زدند و تمامی
همرزمان دیروز خود را یا کشتند و یا در سیاه چال های زندان نگه داشتند تا خودشان از گرسنگی، تشنگی و شکنجه جان دادند و برخی از آنان می گفتند که حکومت بنی عباس از بنی امیه با علویین بدتر و خشن تر عمل کرد.و ظلم بنی امیه از عدل بنی عباس بهتر است.ر.ک: مقاتل الطالبین، نوشته ابوالفرج اصفهانی.

 

www.hawzah.net

صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه

کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor

 

شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه. شأن نزول دُر یگانه.
به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید