داستان جلد کتاب در ایران

دکتر عیسی بهنام   


یکی از هنرهایی که ایرانیان در آن مهارت زیاد داشته‌اند ساختن جلدهای زیبا برای کتاب های خطی بوده است. امروز نمونه‌هایی از جلدهای چرمی ساخت ایران در موزه‌های بزرگ جهان موجود است که هر کدام بیش از چند مقاله و کتاب ذوق هنری پدران ما را معرفی می کنند.


در حقیقت مردمی که از این کتاب ها استفاده می‌کردند از دو جهت لذت می‌بردند: یکی از جهت مطالبی که در آن ها موجود بود، دیگر از جهت ارضای حس زیبا پرستی که در همه ی امور پدران ما دخالت داشت.


ساختن جلدهای چرمی از هنگامی آغاز شد که سلطان حسین بایقرا تصمیم گرفت در هرات کتاب خانه ی معتبری به وجود آورد. تعجب در این است که تیمور با همه ی علاقه‌ای که به خرابی داشت از دیدن کتاب های خوش خط که مجلد به جلدهای زیبا بودند لذت می‌برد و سازندگان آن را تشویق می‌کرد. در زمان وی عده‌ای از هنرمندان ایرانی که در نتیجه ی گرفتاری هایی که جنگ و خون ریزی پیش آورده بود سرگردان بودند، به شهر سمرقند روی آوردند و مشغول خدمت به امیر شدند.


شاهرخ پسر تیمور (۸۰۷-۸۵۰هجری) برای گردآوری شاهکارهای ایران از پدرش حریص‌تر بود. وی مرکز حکومت خود را در شهر هرات قرار داد و در نتیجه ی تشویقی که از هنرمندان کرد در م
دت کمی، هنرمندان در دربار او گرد آمدند.


با این حال شهر مرو و سمرقند و بلخ و مشهد و نیشابور نیز خالی از هنرمند نماند و آثار هنری زیاد در دست است که پدید آورندگان آن از شهرهای نام برده برخاسته‌اند.  


شهر تبریز و شیراز نیز از این نعمت بی بهره نبودند. شهرهای مشرق ایران همواره در ردیف اول شهرهای صنعتی و هنری ایران قرار گرفته بودند.


ویژگی های هنر جلد سازی در مشرق ایران بیش تر از جهت تناسب ترکیب و گزینش و هم آهنگی رنگ و ظرافت نقش بود. 


تشخیص قدمت جلد، در صورتی که روی خود جلد نام یا تاریخی نباشد، کمی دشوار می‌ شود. تاریخ نگارش کتاب که معمولن روی آخرین صفحه ی کتاب است بدون شک کمک خوبی برای تشخیص تاریخ جلد است، ولی گاه ممکن است یک جلد قدیمی برای یک کتاب جدید به کار رود و گاه نیز ممکن است وارونه ی این مطلب
روی دهد.


مقایسه ی سبک نقش با نقش  جلد‌هایی که تاریخشان به طور قطع معین شده نیز یکی از راه های مطمئن برای تشخیص تاریخ جلدهای کتاب است.  


شماره ی انواع جلدهایی که تاریخشان به طور قطع خوانده شده به ۳۷ می‌رسد. قدیمی‌ترین آنان متعلق به سال ۷۱۰ ه است و آن جلد قرآن است که برای سلطان الجایتو نوشته شده و امروز در موزه ی آثار اسلامی در شهر اسلامبول محفوظ است.  


نسخه ی کتابی که در تبریز نوشته شده و روی جلد آن نام محمد علی خوانده می‌شود و متعلق به سال ۷۳۵ است.


دیوانی از سلطان احمد جلایر که در تاریخ ۸۰۵ نوشته شده مجلد به جلد زیبایی است که امروز در موزه ی (فریر گالری) محفوظ است.


در موزه ی اسلامی در اسلامبول کتابی موجود است که در شیراز برای سلطان ابراهیم نوشته شده و  تاریخ ۸۳۳ را دارد. جلد آن در زمره ی جلدهای خوب به شمار می‌رود.


در همان موزه کتاب دیگری با جلد محفوظ است که به نام بایسنغر میرزا است. ۱۷ جلد از ۳۷ جلد کتابی که دارای تاریخ مشخص است در موزه های گوناگون اسلامبول محفوظ است. بنابر این شهر اسلامبول به ترین جا برای مطالعه جلدهای کتاب قدیم ایران است.


بقیه جلدهای معروف ایران در موزه‌های متروپولیتن، کتاب خانه ملی پاریس، کتاب خانه مونیخ و کلکسیون های خصوصی حفظ می‌ شوند.


بسیاری از این جلدها با چرم‌اند و روی آن ها با قالب داغ، فرورفتگی‌ها و برآمدگیهایی ایجاد کرده‌اند سپس روی آن با دقت ویژه ای نقش های هندسی و گل و برگ اسلیمی با آب طلا پدید ‌آورده اند. گاهی در میان این نقش ها منظره ی شکار یا مجلس بارگاه پادشاه یا مجلس بزم را افزوده اند.


در عهد صفوی فن جلد سازی مانند سایر فنون به بالاترین درجه ی ترقی خود رسید. مرکز آن نخست شهر تبریز بود و سپس شیراز و اصفهان نیز در ردیف اول شهرهایی که هنر جلد سازی در آن معمول شد قرار گرفتند. در عهد شاه عباس خریداران این هنر زیاد شدند و در نتیجه هنرمندان توانستند آن دقتی را که پیش از آن به کار می‌بردند معمول دارند.


ولی از بسیاری جهات دیگر به ویژه از جهت تنوع موضوع، این دوره بر دوران‌های پیش برتری دارد.


در اواسط دوره ی صفویه ساختن جلد روغنی نیز میان هنرمندان ایرانی معمول شد و در سده های ۱۳ و ۱۴ هجری به ترین کتاب های مجلد به جلدهای روغنی در کتاب خانه های پادشاهان دست به دست میان پادشاهان و شاه زادگان می‌گشت. امروز شمار کمی از این جلدهای زیبا در دست ما است و موزه‌های ما از این حیث بسیار فقیرتر از موزه های دیگر جهان است. 


و علت این امر این است که چون کتاب چیزی سبک و قابل حمل بوده از دویست سال پیش توجه جهان گردان خارجی را به خود جلب کرده و با بهای بسیار مناسبی آن را از صاحبان آن خریده به عنوان یادگاری از ایران به کشورهای خود برده‌اند و به این طریق موزه‌های بزرگ جهان این جلدهای زیبا را  صاحب شدند.


بسیاری از کتاب های زیبا نیز به وسیله ی هم میهنان ما از کشور به صورت غیر قانونی و پنهانی خارج شده و در اروپا و امریکا به فروش رفته اند. تنها کتاب خانه سلطنتی در کاخ گلستان توانسته است کتاب های خطی و نفی
س خود را محفوظ دارد و امروز این کتاب خانه یکی از مراکز مهم مطالعه در جهان است.


از: مجله ی هنر و مردم، دوره ی اول، شماره های پنجم و ششم، اسفند ۱۳۴۱ و فروردین ۱۳۴۲


http://aryaadib.blogfa.com

کانال های ما در شبکه های اجتماعی

مشاوره رایگان کلاسهای مجازی