ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

آثار برخی گناهان از زبان امام سجاد‌ علیه السلام

بارها در دعای کمیل این جملات را زمزمه کرده‌ایم: «اللّهُمَ اغْفِرْ لِی الذُّنُوبَ الَّتِی تَهْتِکُ الْعِصَمَ، اللّهُمَ اغْفِرْ لِی الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ النِّقَمَ، اللّهُمَ اغْفِرْ لِی الذُّنُوبَ الَّتِی تُغَیرُُ النِّعَمَ، اللّهُمَ اغْفِرْ لِی الذُّنُوبَ الَّتِی تَحبِسُ الدُّعاء، اللّهُمَ اغْفِرْ لِی الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ الْبَلَاءَ؛ ۱)


خدایا! بیامرز گناهانی را که پرده‌های عصمت را می‌درد [و آبروی انسان را می‌برد]، خدایا! بیامرز گناهانی را که بدبختیها را فرو می‌ریزد، خدایا! ببخش گناهانی را که نعمتها را تغییر می‌دهد، خدایا! ببخش گناهانی را که دعای انسان را [از اجابت] حبس می‌کند [و باز می‌دارد]، خدایا! ببخش گناهانی را که بلاها را نازل می‌کند.»


بارها و بارها این پرسش هم برای خود ما مطرح شده و هم مردم و خصوصاً جوانان پرسیده‌اند که چرا گناهان، گرفتاری و بدبختی را در پی‌دارند؟ کدام گناهان است که نعمتهای انسان را تغییر و باعث سلب آن می‌شود؟ چه گناهانی است که مانع استجابت دعاهای انسانها می‌شود؟ و چه گناهانی باعث نزول بلاهایی چون سیل، زلزله، خشکسالی و… می‌شود؟ سربسته جواب داده‌ایم که برخی گناهان عامل این بیچارگیها است؛ ولی جواب کامل دادن، نیاز به مطالعه آثار تمامی گناهان دارد، تا تأثیر یک یک آنها استخراج شود. به روایتی از سید ساجدان، زینت عابدان، علی بن الحسین‌علیه‌السلام برخوردم که به همه این پرسشها پاسخ داده و بر آن شدم که هر بخشی از آن را با توضیحاتی در اختیار خوانندگان عزیز قرار دهم:


الف. گناهانی که نعمت ها را تغییر می‌دهد


ای پادشاه کون و مکان‌ای اله من                   لطفت ز مهر شامل حال تباه من


من مستحق دوزخم از کرده‌های خویش                        واحسرتا اگر تو نبخشی گناه من


در حشر گر تو پرده زکارم برافکنی                    محشر شود سیاه ز روی سیاه من


یک‌شب بطاعت تو نیاورده‌ام به صبح                  بیهوده رفت روز و شب و سال و ماه من… (۲)


خداوند آنچه از نعمتها در زمین و آسمان است، برای بهره‌برداری انسان آفریده است: «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً‌»؛ (۳) «او خدایی است که آنچه در زمین است، همه را برای شما (انسانها) آفرید.» علاوه بر آن، گاه نعمتهای ویژه‌ای نیز به افراد عنایت می‌شود؛ ولی همین نعمتها ممکن است زمانی از انسان سلب شود، و راز سلب آن، نه بخاطر این است که خزانه الهی تمام شده باشد، چرا که خزانه الهی تمام شدنی نیست، و نه بخاطر بخل و امثال آن؛ چرا که ذات پاک او از هر عیب و نقصی مبرا می‌باشد؛ بلکه گناه و یا گناهانی از انسان صادر می‌شود که آن نعمتها را از انسان می‌گیرد و یا تغییر می‌دهد. حال باید دید که کدام گناهان است که نعمتها را تغییر می‌دهد و یا از انسان می‌گیرد.
روایت می‌کند محمد بن علی بن الحسین از احمد بن الحسن تا می‌رسد به ابی خالد کابلی، و او می‌گوید: «سَمِعتُ زین العابدین علی بن الحسین‌علیه‌السلام یقول: «الذُّنُوبُ الَّتِی تُغَیرُ النِّعَمَ…؛ از امام زین العابدین‌علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمود: گناهانی که نعمتها را تغییر می‌دهد [چهارتا است که] عبارت است از:


1. ظلم و ستم به مردم


«الْبَغْی عَلَى النَّاسِ؛ ظلم و ستم کردن بر مردم [نعمتها را تغییر می‌دهد.]»
مرحوم فیض کاشانی در تفسیر آیه ۱۱۷ از سوره هود: «وَ ما کانَ رَبُّکَ لِیهْلِکَ الْقُرى‏ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُها مُصْلِحُونَ‌»؛ «پروردگارت قریه‌ای را به خاطر ظلم هلاک نمی‌کند، در حالی که اهل آن مُصلِح هستند»، می‌گوید: «فَإِنَّ الْمُلْکَ یبْقَى مَعَ الکُفْرِ وَ لَا یبْقَى مَعَ الظُّلْمِ؛ (۴) حکومت با کفر باقی می‌ماند ولی با ظلم دوام نمی‌آورد.» خصوصاً ظلم در حق افرادی که پناهی جز خداوند ندارند؛ به سرعت برق آه مظلوم دامن ظالم را می‌گیرد و نعمتها را تغییر می‌دهد. (۵)
در این باره در تاریخ نمونه‌های فراوانی داریم؛ از جمله می‌توان به «آل برمک» اشاره کرد.


از امام هشتم‌ علیه‌ السلام نقل شده است که فرمود: «أَمَا رَأَیتَ مَا صَنَعَ اللَّهُ بِآلِ بَرْمَکَ وَ مَا انْتَقَمَ اللَّهُ لِأَبِی الْحَسَنِ‌علیه‌السلام؛ (۶) آیا ندیدی آنچه خدا با آل برمکیان انجام داد و انتقام موسی بن جعفر‌علیه‌السلام را گرفت؟»
برمکیان یکی از خاندان بانفوذ ایرانی بودند که توانستند به دستگاه خلافت عباسی راه یابند و شکوه و جلال خاصی به این خلافت ببخشند. یحیی برمکی و فرزندانش، فضل و جعفر، از معروف‌ترین افراد این خانواده بودند که در دوره هارون الرشید قدرت و نعمت زیادی کسب کردند؛ امّا پس از چندی دوره نکبت و سقوط آنها فراهم شد تا آنج
ا که خانواده آنها به گدایی افتادند. از جمله عامل سلب نعمت از آنان ظلمی بود که آنها، خصوصاً یحیی در حق امام موسی بن جعفر‌‌علیهما‌السلام انجام دادند، و زمینه شهادت او را توسط هارون فراهم کردند. (۷)


یزید در سه سال حکومت خود سه ظلم بزرگ انجام داد: به شهادت رساندن امام حسین‌علیه‌السلام، قتل عام مردم مدینه و اهانت به ناموس آنان، و سنگ باران کردن خانه خدا؛ ولی نعمت سلطنت از او و نسلش گرفته شد. و همه قاتلان امام حسین‌علیه‌السلام بعد از قیام مختار به سزای عمل خود رسیدند.


2. ترک عادت نیک


«الزَّوَالُ عَنِ الْعَادَهِ فِی الْخَیرِ؛ از دست دادن عادت به کار خیر و نیک». ترک عادتهای خوبی مانند: خرج دادن برای امام حسین‌علیه‌السلام، کمک به فقرا، عادت به خواندن قرآن و دعا و نماز شب، ترک این عادات نیک – که به راحتی به دست نیامده است – نعمتها را از انسان می‌گیرد و یا تغی
یر می‌دهد.


داستانی از قرآن


باغی سرسبز در نزدیکی شهر بزرگ صنعای یمن در اختیار پیرمردی مؤمن قرار داشت. او به قدر نیاز از آن برمی‌گرفت و بقیه را طبق یک عادت حسنه به مستحقان و نیازمندان می‌داد؛ امّا هنگامی که از دنیا رفت، فرزندانش به این عادت حسنه ادامه ندادند و گفتند: ما خود به محصول این باغ سزاوارتریم؛ چرا که عیال و فرزندان ما بسیارند و ما نمی‌توانیم مانند پدرمان به این عادت حسنه عمل کنیم. به این ترتیب تصمیم گرفتند تمام مستمندان را که هر سال از آن بهره می‌گرفتند، محروم سازند.


قرآن این داستان را در ضمن آیات ۱۷ تا ۳۳ سوره قلم آورده است که ترجمه آن این است: آن
جا که می‌گوید: «ما آنها را آزمودیم، آن زمان که سوگند یاد کردند میوه‌های باغ را صبحگاهان و دور از انظار مستمندان بچینند و هیچ از آن استثنا نکنند [و برای فقرا چیزی کنار نگذارند]». در ادامه می‌فرماید: «به هنگام شب، در آن موقع که همه آنها در خواب بودند، عذاب و بلایی فراگیر از ناحیه پروردگارت به تمام باغ فرود آمد؛ در حالی که همه در خواب بودند [آتش سوزان و صاعقه‌ای مرگبار چنان بر آن مسلّط شد که آن] باغ خُرّم و سرسبز همچون شب سیاه و ظلمانی گردید [و جز مشتی از خاکستر از آن باقی نماند و هنگامی که آمدند برای چیدن میوه‌ها] در آغاز صبح یکدیگر را صدا زدند [و گفتند:] به سوی کشتزار و باغستان خود حرکت کنید، اگر می‌خواهید میوه‌های خود را بچینید. آنها به سوی باغشان حرکت کردند؛ در حالی که آهسته با هم سخن می‌گفتند که: مواظب باشید امروز حتی یک فقیر بر شما وارد نشود [گویا فقرا بر اثر عادت نیک پدر ایشان در انتظار چنین روزی بودند.] آنها صبحگاهان به قصد باغ و کشتزار خود با قدرت تمام بر منع مستمندان حرکت کردند و هنگامی که [وارد باغ شدند، و] آن را دیدند، گفتند: ما راه را گم کرده‌ایم! [آری، همه چیز به طور کامل از دست ما رفته]؛ بلکه ما محرومیم.


یکی از آنها که از همه عاقل‌تر بود، گفت: آیا به شما نگفتم چرا تسبیح خدا نمی‌گویید؟ گفتند: منزه است پروردگار ما، مسلماً ما ظالم بودیم. سپس آنها رو به هم کردند و به ملامت یکدیگر پرداختند. [و فریادشان بلند شده] گفتند: وای بر ما که طغیانگر بودیم… این‌گونه است عذاب خداوند [در دنیا] و عذاب آخرت از آن هم بزرگ‌تر است.» (۸)


<P style="TEXT-ALIGN: justify; LINE-HEIGHT: 200%; MARGIN: 0cm 0cm 10pt; unicode-bidi: embed; DIRECTION: rtl; mso-margin-top-alt: auto; mso-margin-bottom-alt: auto" dir=rtl class=MsoNormal align=justify&g t;از داستان فوق به‌خوبی استفاده می‌شود که برخی گناهان و ترک عادتهای خوب، روزی انسان را تغییر می‌دهد و یا قطع می‌کند.
از مرحوم شیخ حسنعلی نخودکی نقل شده است که: «در تمام عمر خود، تنها یک روز نماز صبحم قضا شد، پسر بچه‌ای داشتم، شب آن روز از دست رفت. سحرگاه مرا گفتند که این رنج فقدان را به علّت فوت نماز صبح مستحق شده‌ای. اینک اگر شبی، تهجدم [و نماز شبم] ترک گردد [که عادت نیکی است] صبح آن شب، انتظار بلایی [و تغییر نعمتی] می‌کشم.» (۹)


3. ترک اختیار معروف


«و اصطناع المعروف؛ [از دست دادن اختیار] عمل معروف [و شناخته شده نزد عقل و شرع]». ممکن است مراد از ترک عادت اختیار معروف، عمل شناخته شده در نزد شرع باشد و شاید مقصود این است که امر به معروف نکند و خود نیز بدان عمل ننماید.


قرآن کریم نیز در آیاتی به این مطلب اشاره دارد که در هر جامعه‌ای تا زمانی که گروهی از اندیشمندان متعهد و مسئول وجود دارند که در برابر مفاسد ساکت نمی‌نشینند و به مبارزه برمی‌خیزند و رهبری فکری و مکتبی مردم را در اختیار دارند، این جامعه به تباهی و نابودی و زوال نعمت دچار نمی‌شود.
آنگاه که بی‌تفاوتی و سکوت در تمام سطوح جامعه حکم فرما شود و جامعه در برابر عوامل فساد بی‌تفاوت و بی‌دفاع مانَد و دیگران را از فساد نهی نکرده باشد، به دنبال آن نابودی و زوال نعمت حتمی است.


قرآن می‌فرماید: «فَلَوْ لاَ کَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیهٍ ینْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِی الْأَرْضِ إِلَّا قَلِیلًا مِمَّنْ أَنْجَینا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کَانُوا مُجْرِمِینَ‌»؛ (۱۰) «چرا در قرون [و اقوام] قبل از شما دانشمندان صاحب قدرتی نبودند که از فساد در زمین جلوگیری کنند؟ مگر اندکی از آنها که نجاتشان دادیم و آنان که ستم می‌کردند، از تنعّم و کامجویی پیروی کردند و گناهکار شدند [و نابود گردیدند].»


در آیه از دانشمندان خواسته شده که برای حفظ خود و جامعه و باقی ماندن نعمتها باید امر به معروف و نهی از من
کر نمایند.
و در آیه دیگر راز ملعون واقع شدن کافران از بنی اسرائیل را این می‌داند که مسئولیت اجتماعی برای خود قائل نبودند و یکدیگر را از کار خلاف نهی نمی‌کردند و حتی جمعی از نیکان آنها با سکوت و ساز‌شکاری افراد گناهکار را عملاً تشویق می‌کردند.


«لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلى‏ لِسانِ داووُدَ وَ عِیسَى ابْنِ مَرْیمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کَانُوا یعْتَدُونَ کَانُوا لاَ یتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا کَانُوا یفْعَلُونَ‌»؛ (۱۱) «آنها که از بنی اسرائیل کافر شدند، بر زبان داود و عیسی بن مریم‌علیهاالسلام لعن [و نفرین] شدند؛ این بخاطر آن بود که گناه می‌کردند و تجاوز می‌نمودند. آنها از اعمال زشتی که انجام می‌دادند یکدیگر را نهی نمی‌کردند. چه بد کاری انجام می‌دادند!»


در تفسیر آیه فوق روایاتی وارد شده است که راهگشا و آموزنده است.
در حدیثی از پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌خوانیم که فرمود: «لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَلَتأخذُنَّ السَفیهِ وَ لَتَأَطَّرِنَّهُ عَلَی الْحَقِّ اِطْراً، اَو لَیضْرَبُنَّ الله قُلُوبُ بَعْضِکُمْ عَلَی بَعْضِ وَ یلْعَنُهُمْ کَمَا لَعَنَهُمْ؛ (۱۲) حتماً باید امر به
معروف و نهی از منکر کنید و دست افراد نادان را بگیرید و به سوی حق دعوت نمایید؛ والاّ خداوند قلوب شما را همانند یکدیگر و شما را از رحمت خود دور می‌سازد. همانطور که آنها را از رحمت خویش دور ساخت.»
این حدیث بعنوان تفسیر آیه، هشداری است به جامعه امروز ما که در مقابل منکرات ساکت و آرام نباشند؛ وگرنه نعمتهایی چون صفای قلب و رحمت الهی از آنان نیز گرفته خواهد شد.


در حدیث دیگری از امام صادق‌علیه‌السلام نقل شده است که در تفسیر «کَانُوا لاَ یتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ‌» فرمودند: «أَمَّا اَنَّهُمْ لَمْ یکُونُوا یدْخُلُونَ مَدَاخِلَهُمْ وَ لَا یجْلِسُونَ مَجَالِسَهُمْ وَ لَکِنْ کَانُوا إِذَا لَقُوهُمْ ضَحَکُوا فِی وُجُوهِهِمْ وَ أَنَسُوا بِهِمْ؛ (۱۳) این دسته [که خداوند از آنها مذمت کرده] هرگز در کارها و مجالس گناهکاران شرکت نداشتند؛ بلکه فقط هنگامی که آنها را ملاقات می‌کردند، در صورت آنان می‌خندیدند و با آنها مأنوس بودند.»
پس یک لبخند به گناه‌کار نیز شرکت در جرم اوست و زمینه زوال نعمت را فراهم می‌کند.


4. کفران نعمت


«وَ کُفْرَانُ النِّعَمِ؛ کفران نعمت نمودن.» خداوند نعمتهای بی‌شماری به ما داده است. از نعمت بعثت و امامت گرفته تا نعمتهای عادی و معمولی همچون: سلامتی، عقل و انواع خوردنیها و پوشیدنیها. کفران این نعمتها نیز تغییر نعمت و یا زوال آن را به دنبال دارد.


بر باد رفتن یک تمدن بر اثر کفران


قومی به نام «سبأ» در یمن بودند که با استفاده از شرایط خاص مکانی و چگونگی کوههای اطراف آن منطقه و هوش سرشار خدادادی توانستند سیلابها را در پشت سدّی نیرومند متمرکز کنند و به وسیله آن، کشور را بسیار آباد بسازند و سرزمینهای وسیع و گسترده‌ای را زیر کشت درآورند و باغات بسیاری به وجود آوردند؛ ولی بر اثر کفران آنها سیلی ویرانگر آمد و سدّ و باغات را نابود کرد. خداوند در آیاتی از سوره سبأ به این ماجرا اشاره می‌کند (۱۴) که ما به ترجمه آن اکتفا می‌کنیم: «برای قوم سبأ در محل سکونتش
ان نشانه‌ای [از قدرت الهی] بود. دو باغ [عظیم و گسترده] از راست و چپ [با میوه‌های فراوان. به آنها گفتیم] از روزی پروردگارتان بخورید و شکر او را به‌جا آورید، شهری است پاک و پاکیزه و پروردگاری آمرزنده [و مهربان]؛ اما آنها [از خدا] روی‌گردان شدند، و ما سیل ویرانگر را بر آنها فرستادیم و دو باغ [پربرکت] شان را به دو باغ [بی‌ارزش] با میوه‌های تلخ و درختان شوره گز و اندکی درخت سدر مبدل ساختیم.»


«ذَلِکَ جَزَیناهُمْ بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ‌»؛ (۱۵) «این را به‌خاطر کفرشان به آنها جزا دادیم و آیا جز کفران کننده را را به چنین مجازاتی کیفر می‌دهیم؟»
این آیات به‌خوبی نشان می‌دهد که کفران نعمت باعث تغییر نعمتها می‌شود. از این نمونه‌ها در تاریخ فراوان می‌توان یافت که مردمی بر اثر کفران نعمت، نعمتها را از دست داده‌اند.


5. شکر نعمت نکردن


«وَ تَرْکُ الشُّکْرِ؛ ترک شکر نعمت.» این هم از گناهانی است که نعمتها را تغییر می‌دهد. برترین شکر آن است که انسان نعمت را در مسیر خودش به کار ببرد (۱۶) و ترک آن به این است که در غیر مسیر صحیح استفاده کند؛ مثلاً: جوانی را در مسیر گناه و فساد، مال را در مسیر حرام و لهو ولعب و… به کار برد.
قرآن می‌فرماید: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ‌»؛ (۱۷) «اگر سپاسگزار باشید [بر نعمتهای شما] می‌افزاییم، و اگر کفر [و کفران] ورزیدید [نعمتها را می‌گیرم و] به‌راستی عذاب من سخت است.»
مولوی می‌گوید:
شکر نعمت، نعمتت افزون کند                صد هزاران گل زخاری سر زند


و انوری گفته:
درِ نعمت، خدای بگشاید                    شکر کن تا خدا بیفزاید
انسان باید حتی در حال نداری هم شکرگزار باشد. حافظ می‌گوید:
روزی اگر غمی رسدت تنگدل مباش            دو شکر کن مبادا بدتر شود


شکر، نصف ایمان


«اصمعی» وزیر هارون الرشید که برای صید رفته بود، و در تعقیب صید از قافله عقب مانده و راه گم کرده بود، می‌گوید: «در این حال، خیمه‌ای در وسط بیابان دیدم، تشنه بودم، هوا خیلی گرم بود. گفتم به این خیمه بروم تا استراحت کنم، بعداً به قافله برسم.» وی که وزیر تقریباً نصف جهان آن روز بود، می‌گوید: «وقتی به طرفِ خیمه رفتم، زن جوانِ با جمالی را دیدم که درون خیمه است. تا چشمش به من افتاد، سلام کرد و گفت: «بفرمایید داخل!» به او گفتم: «به من مقداری آب بده تا بنوشم». رنگش تغییر کرد و گفت: «از شوهرم اجازه ندارم تا به تو آب دهم؛ ولی مقداری شیر که نهار من است، به تو می‌دهم».


اصمعی می‌گوید: «شیر را خوردم، ناگاه دیدم یک مرد سیاهی از دور رسید. زن گفت: شوهرم آمد. آبی را که به من نداده بود با آن دست و پا و صورت آن مرد را شست و به داخل خیمه برد. دیدم مرد بداخلاقی است و به من اعتنایی نکرد و من هم از خیمه خارج شدم. زن مرا مشایعت کرد. من به او گفتم: «حیف است تو با این جوانی و جمال دل بسته ا
ین پیرمرد سیاه باشی.» دیدم رنگش پرید و گفت: «ای اصمعی! از تو انتظار نداشتم محبّت شوهرم را از دلم بیرون ببری. می‌دانی چرا با شوهرم چنین برخورد می‌کنم؟ چون از پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله شنیده‌ام که فرمود: «الْإِیمَانُ نِصْفَانِ: نِصْفٌ فِی الصَّبْرِ وَ نِصْفٌ فِی الشُّکْرِ؛ (۱۸) ایمان دو نیمه دارد، نصفش بردباری و نصف دیگرش شکر است.» من بخاطر جمال و جوانی‌ام باید از خدا تشکر کنم و شکرش این است که با این شوهرم بسازم؛ برای اینکه ایمانم کامل شود، بر بداخلاقی او صبر می‌کنم و دنیا گذشتنی است؛ می‌خواهم از دنیا با ایمان کامل بروم.» (۱۹)


حضرت سجاد‌علیه‌ السلام در ادامه به این آیه قرآن استناد نموده است که: قال اللهُ تعالی: «إِنَّ اللَّهَ لا یغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى یغَیرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ‌»؛ (۲۰) «خداوند متعال نعمتهای خود را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه مردم [بر اثر اعمال و رفتار و اندیشه ناسالم] در خود تغییر بوجود آورند.» (۲۱)


استاد مطهری در ذیل آیه: «الْیوْمَ یئِسَ الَّذِینَ… وَ اخْشَوْنَ‌» می‌گوید: «فَلا تَخْشَوْهُمْ» دیگر از ناحیه آنها بیمی نداشته باشید « وَ اخْشَون» از من بترسید
. بعد از این که دینتان از بین برود یا ضعیف شود، و هر چه که بر سرتان بیاید، باید از من بترسید. از من بترسید یعنی چه؟ مگر خدا دشمن دین خودش است؟ نه! این آیه همان مطلبی را می‌گوید که در آیات زیادی از قرآن به صورت یک اصل اساسی هست، راجع به نعمتهایی که خداوند بر بنده‌اش تمام می‌کند، می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لاَ یغَیرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یغَیرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ» (۲۲) یا «ذَلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یکُ مُغَیراً نِعْمَهً أَنْعَمَهَا عَلَى‏ قَوْمٍ حَتَّى یغَیرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ» (۲۳) مضمون این است: خداوند هر نعمتی را که بر قومی ارزانی بدارد، آن نعمت را از آنها نمی‌گیرد، مگر وقتی که آن مردم خودشان را از قابلیت بیندازند؛ یعنی مگر اینکه آن مردم خودشان به دست خودشان بخواهند آن نعمت را زایل کنند. این مطلب اساساً یک اصل اساسی در قرآن مجید است.» (۲۴)


یکی از مفسران می‌گوید: جمله «إِنَّ اللَّهَ لاَ یغَیرُ مَا بِقَوْمٍ…» که در دو مورد از قرآن با تفاوت مختصری آمده است، یک قانون کلی و عمومی را بیان می‌کند؛ قانونی سرنوشت ساز و حرکت آفرین و هشدار دهنده!
این قانون که یکی از پایه‌های اساسی جهان‌بینی و جامعه‌شناسی در اسلام است، به ما می‌گوید: مقدرات شما قبل از هر چیز و هر کس در دست خود شما است، و هرگونه تغییر و دگرگونی در خوشبختی و بدبختی اقوام در درجه اوّل به خود آنها بازگشت می‌کند، شانس و طالع و اقبال و تصادف و تأثیر اوضاع فلکی و مانند اینها هیچکدام پایه ندارد، آنچه اساس و پایه است این است که ملّتی خود بخواهد سربلند و سرفراز و پیروز و پیشرو باشد، و یا بر عکس، خودش تن به ذلّت و زبونی و شکست در دهد، حتی لطف خداوند یا مجازات او، بی‌مقدّمه، و امان هیچ ملّتی را نخواهد گرفت؛ بلکه این اراده و خوا
ست ملّتها و تغییرات درونی آنهاست که آنها را مستحق لطف یا مستوجب عذاب خدا می‌سازد.» (۲۵)


آنچه گفته شد برخی از گناهانی بود که نعمتها را تغییر می‌دهد که عبارت بود از: ظلم و ستم، ترک عادت نیک، ترک امر به معروف و نهی از منکر، کفران نعمت و شکر نکردن نعمتها.


پی‌نوشـــــــــــــت‌ها:
(۱). مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، ص ۱۰۲، دعای کمیل.
(۲). محمد حسین صغیر اصفهانی.
(۳). بقره/ ۲۹.
(۴). تفسیر الصافی،‌ فیض کاشانی، مکتبه الصدر، تهران، چاپ سوم، ۱۴۱۵،‌ج۲، ص۴۷۷.
(۵). اصول کافی، کلینی، بیروت، دارالصعب و التعارف، ج ۲، ص ۳۳۱، ح ۵.
(۶). اصول کافی، ج ۲، ص ۲۲۴ (چاپ اسلامیه، ۱۳۶۵).
(۷). چهارده معصوم‌علیهم‌السلام، استاد حسین مظاهری، کانون پرورش فکری، تهران، دوم، ۱۳۶۴، ص۱۱۱.
(۸). قلم/ ۱۷ – ۳۳؛ ر. ک: تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۰، ج ۲۴، ص ۳۹۴ – ۳۹.
(۹). نشان از بی‌نشانها
، علی مقدادی اصفهانی، جمهوری، تهران، ۱۳۷۶، ص ۳۱.
(۱۰). هود/ ۱۱۶ و ۱۱۷.
(۱۱). مائده/ ۷۹ – ۸۰.
(۱۲). مجمع البیان، فضل بن حسن طبرسی، تهران، ناصر خسرو، سوم، ۱۳۷۲، ج ۳، ص ۳۵۷.
(۱۳). تفسیر نور الثقلین، عبد علی حویزی، قم، اسماعیلیان، چهارم، ۱۴۱۵، ج ۱، ص ۶۶۱.
(۱۴). «لَقَدْ کانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیهٌ جَنَّتانِ عَنْ یمِینٍ وَ شِمالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَهٌ طَیبَهٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَیهِمْ سَیلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَیهِمْ جَنَّتَینِ ذَواتَی أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَی‏ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِیلٍ ذلِکَ جَزَیناهُمْ بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ»؛ سبأ/ ۱۵ – ۱۷.
(۱۵). سبأ/ ۱۲ – ۱۴، الهام گرفته شده از تفسیر نمونه، همان، ج ۱۸، ص ۵۵ – ۵۹.
(۱۶). المفردات، راغب اصفهانی، تهران، دفتر نشر الکتاب، ۱۴۰۴ ق، دوم، ص ۲۶۵.
(۱۷). ابراهیم/ ۷.
(۱۸). بحار الانوار، مؤسسه الوفاء، لبنان، ۱۴۰۴ ق، ج۷۴، ص۱۵۴.
(۱۹). جهاد با نفس، استاد حسین مظاهری، کانون پرورش فکری کودکان و…، ج ۱ و ۲، ص ۱۱۳؛ گنجینه معارف، محمد رحمتی، صبح پیروزی، سوم، ۱۳۸۵، ص۵۸۰، با تلخیص.
(۲۰). رعد/ ۱۱.
(۲۱). وسائل الشیعه، حر عاملی، دار احیاء التراث العربی، بی تا، ۲۰ جلدی، ج ۱۱، ص ۵۱۹، ح ۸، (آدرس کل پنج بخش از ۱ تا شماره ۵).
(۲۲). رعد/ ۱۱.
(۲۳). انفال/ ۵۳.
(۲۴). امامت و رهبری، مرتضی مطهری، قم، صدرا، سوم، ۱۳۶۲، ص ۱۳۳.
(۲۵). تفسیر نمونه، ج ۱۰، ص ۱۴۵.


www.yasinmedia.com

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید