ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

نگاهى به بدعت هاى معاویه و مقابله فرهنگى امام مجتبى‏ علیه السلام

ترسیمی از اوضاع فرهنگی – سیاسی دوران امامت امام حسن مجتبی علیه السلام


سستی در باورهای دینی، جهل و نادانی، دنیا پرستی، دوری از حق مداری، زیاده خواهی از بیت المال و… بیانگر آشفتگی اوضاع فرهنگی دوران امامت امام حسن علیه السلام بود. مردم در جنگ با معاویه به دلیل ناامیدی از دست یابی به غنیمتها، سستی نشان دادند. آنها زرق وبرق حکومت معاویه و حکمرانی او را می‌دیدند و او را بر حکمرانی پیشوای معصوم خویش ترجیح می‌دادند، به گونه‌ای که این موضوع سبب احساس ناامنی در امام می‌شد. امام با دیدن چنین وضعی، همواره زیر لباس خود زره بر تن می‌کرد. نقل کرده‌اند که روزی نیز بین نماز، از سوی جماعت نمازگزار تیری به سوی امام پرتاب شد که به سبب پوشیدن زره، زخم آن در ایشان کاری نیفتاد.(۱)


سست عنصری اطرافیان امام، سبب شده بود که ایشان در نزد افراد خویش هم احساس امنیت نکند. در آن روزگار، همه مردم به دنیا و دنیا پرستی روی آورده بودند؛ به گونه‌ای که با دیدن درخشش سکه ها، دست از هر گونه دفاع از حق بر می‌داشتند. نوشته‌اند، روزی در زمان امیر المؤمنین علی علیه السلام مردی کوفی سوار بر شتری نر وارد دمشق شد. مردی شامی او را دید و افسار شترش را گرفت، گفت: «این شتر ماده از آن من است که در صفین آن را از من گرفته‌ای و باید آن را پس بدهی.‌» میان آنها درگیری روی داد. سپس نزد معاویه رفتند تا نزاع را حل کند. معاویه گفت: «این شتر ماده از آن این مرد شامی است و باید آن را به او برگردانی.‌» مرد کوفی شگفت زده، گفت: «ولی این شتر نر است نه ماده!‌» آن گاه معاویه رو کرد به حاضران که تعداد آنها نزدیک به پنجاه نفر بود، و پرسید: «آیا این شتر نر است یا ماده؟‌» همه پنجاه نفری که حضور داشتند در پاسخ معاویه گفتند: «شتر ماده است.»


شگفتی مرد کوفی بیشتر شد، ولی به ناچار سخن خلاف واقع آنان را پذیرفت. پس از پایان جلسه و تحویل شتر به مرد شامی، معاویه مرد کوفی را فراخواند و دو برابر قیمت شتر را به او پرداخت و گفت: «نزد علی برو و بگو معاویه با صد هزار مرد جنگی به سوی تو می‌آید که هیچ یک فرق میان شتر نر و ماده را نمی‌دانند.»(۲)


بعضی از بدعتهای معاویه&l t;/o:p>


معاویه پایه گذار سلطنت در بین خلفای اسلامی است. خلافت او هیچ گونه تفاوتی با سلطنت امپراطوران دول غیر اسلامی نداشت به گونه‌ای که نگاشته اند:
«معاویه بسیار میل به خوردن و خوش گذرانی داشت و هیکل درشت و شکم برآمده‌ای برای خود درست کرده بود.(۳)
او مردم را از سخن گفتن در محضر خود منع می‌کرد و در حضور او کسی حق حرف زدن نداشت.(۴) او اولین خلیفه‌ای بود که در مجامع عمومی به همراه سربازان نظامی حاضر شد و برای حفظ جان خود هر جا می‌رفت با سربازان مسلح می‌رفت.(۵)


ریش خود را می‌آراست و به گونه‌ای آن را رنگ می‌کرد که در درخشش آفتاب مانند طلا می‌درخشید.(۶) در مسجد جای استقرار خود را جایگاه مخصوصی قرار داده بود که همه جنبه‌های امنیتی در آن لحاظ شده بود. او اولین خلیفه اسلامی بود که از تخت استفاده کرد.(۷) لباسهای حریر می‌پوشید و از جام طلا و نقره برای نوشیدنی استفاده می‌کرد(۸) و…»


مطرف، پسر مغیره بن شعبه که از مهره‌های کلیدی معاویه بود، می‌گوید: «با پدرم نزد معاویه رفته بودم. در بازگشت، دیدم پدرم به سختی ناراحت است. از او پرسیدم چه شده است؟ گفت: از نزد پلیدترین انسان می‌آیم؛ زیرا به او گفتم حال که کارت گرفته و به آنچه می‌خواستی رسیده ای، دیگر عدالت و خیرخواهی پیشه ساز؛ زیرا پیر و فرتوت نیز شده ای. فرزندان هاشم را رها کن و از دشمنی با آنها دست بردار، تا نام نیکی از تو بر جای ماند. ولی او در پاسخم گفت: هرگز! هرگز! که نامی از من باقی بماند. ابوبکر سالها خلیفه بود و رفت. تنها می‌گویند ابوبکر. عمر نیز هم چنین بود، ولی محمدصلی الله علیه وآله هر روز پنج مرتبه نامش را بر بالای مناره‌ها فریاد می‌زنند و می‌گویند: «اَشهَدُ انَّ مُحَمَداً رسول اللّه‌» با این حال، چه نامی از من بر جای می‌ماند؟(۹)


شاخص‌ترین معیارهای دین ستیزی او که پس از پیمان صلح شدت بیش تری نیز گرفت، به قرار زیر است:


الف. جعل حدیث


معاویه کوشید با تشویق جعل کنندگان احادیث، برای تغییر دادن محتوای احادیث نبوی و ساخت حدیثهایی جعلی در مدح عثمان و خود و… از تابندگی نور پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و اهل بیتش بکاهد. بر این اساس، هزاران حدیث جعلی ساخته شد که آثار آن تا قرنها باقی ماند. به گونه‌ای که حتی یحیی بن اکثم نیز در مناظره‌های خود با امام جوادعلیه السلام، به این گونه دروغ پردازیها تمسک می‌کرد(۱۰) و حتی کسانی به پیروی از احادیث جعلی او، به مبارزه با اهل بیت علیهم السلام برخاستند.


ب. سبّ امیرمؤمنان علی علیه السلام


دشنام دادن به امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه‌های رسمی حکومتی مانند خطبه‌های نماز جمعه، یکی از زشت‌ترین برنامه‌های فرهنگی معاویه بود. او به تمامی خطیبهای جمعه و فرمانداران خود دستور داده بود تا در هیچ مناسبتی از دشنام دادن به علی علیه السلام فرو گذار نکنند، در صورتی که خود اهل سنت نیز این حدیث را از رسول خدا روایت کرده‌اند که «مَنْ سَبَّ عَلیّاً فَقَدْ سَبَّنی وَ مَنْ سَبَّنی فَقَدْ سَبَّ اللَّهَ وَ مَنْ سَبَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ اَکَبَّهُ اللَّهُ عَلَی مِنْخَرَیْهِ فِی النَّارِ؛(۱۱) هر کس علی را دشنام گوید مرا دشنام گفته و هر که مرا دشنام گوید خدا را دشنام داده و هر که خدای بلندمرتبه و بزرگ را دشنام دهد، پروردگار ا
و را بر بینی اش در آتش دوزخ می‌افکند.»


او پس از صلح امام مجتبی علیه السلام به شام بازگشت. مردم در اطراف او گرد آمدند و پیروزی اش را تبریک گفتند. او گفت: «ای مردم! رسول خدا به من فرمود تو پس از من به خلافت دست خواهی یافت. پس سرزمین مقدس را برگزین؛ زیرا مردان خدا در آن جمعند و من شما را برگزیده ام. پس ابوتراب را لعن کنید.‌» مردم نیز به دشنام و ناسزاگویی امام علی علیه السلام پرداختند.(۱۲)


معاویه سب امیرالمؤمنین علیه السلام را در جامعه اسلامی چنان نهادینه کرده بود که می‌پنداشتند نماز جمعه بدون دشنام به امام علی علیه السلام کامل نمی‌شود. به یاد داشته باشیم که در آن روزگار، امکان آگاهی مردم از حقایق بسیار محدود بود. بسیاری از مطالب سینه به سینه نقل می‌شد. خطبه هایی که خوانده می‌شدند، تنها در جهت آگاه سازی و جهت دهی به افکار عمومی بود. همین مسئله سبب شده بود که مردم برداشتهایی جهت دهی شده از سوی دستگاه، در مورد امام علی علیه السلام داشته باشند. تا جایی که مشهور است وقتی خبر شهادت امام در محراب نماز به گوش آنها رسید، همگی گفتند: «مگر علی نماز هم می‌خوانده است؟!‌»(۱۳)


روزی مردم به هشام بن عبدالملک که علی علیه السلام را در خطبه روز عرفه اش دشنام نداد، اعتراض کردند و گفتند: «ای امیرالمؤمنین، امروز روزی است که خلفا در این روز لعن ابوتراب را مستحب دانسته‌اند.‌»(۱۴)
حتی زیاد بن ابیه با بی‌شرمی تمام، گفته بود: «هر کس به علی علیه السلام دشنام نگوید، به شمشیر عرضه اش خواهم کرد (و او را به قتل خواهم رساند).»(۱۵) کار به جایی رسیده بود که هر گاه در خطبه‌های نمازجمعه، دشنام گویی به علی علیه السلام را فراموش می‌کردند، آن را قضا می‌کردند. چنان که نوشته‌اند یکی از ائمه جمعه شامات آن را فراموش کرد و در هنگام سفر یادش آمد که باید علی علیه السلام را لعن می‌کرده است. در همان جا این کار را قضا کرد و در آن محل مسجدی به نام مسجد الذکر بنا شد.(۱۶)


پس از صلح، برخی به معاویه گفتند: «تو که به همه خواسته هایت رسیده ای، از لعن و بدگویی علی علیه السلام دست بردار!‌» ولی او در جواب گفت: «نه! می‌خواهم کودکان بر این بدگوییها و لعنها تربیت شوند و قامت کشند و بزرگان پیر شوند و دیگر یاد کننده‌ای باقی نماند که یاد علی علیه السلام و فضیلتهای او را بداند و زنده نگاه دارد.‌»(۱۷)


انگیزه اصلی معاویه از سب امام علی علیه السلام این بود که می‌دانست او مدافع واقعی اسلام است و جلوی تحریف دین را می‌گیرد. او می‌خواست با بدنام سازی ایشان و فرزندانش راه را برای خود هموار سازد. او پیشاپیش پشتوانه افکار عمومی را بر دشنام بر علی علیه السلام، با جعل احادیث و تخریب چهره علی علیه السلام هموار کرده بود؛ به گونه‌ای که مردم شام، ندانسته علی علیه السلام را شایسته بدگویی می‌دانستند. افزون بر آن، معاویه می‌خواست با آلوده سازی فضای فرهنگی جامعه با دشنام گویی علی علیه السلام، یاران و دوست داران او را بی‌تاب سازد تا بتواند بهانه‌ای برای از میان بردن آنها داشته باشد.


ج. تأویل آیات قرآن


معاویه برای تحقق اهدافش با بهره مندی ابزاری از برخی صحابه مانند مغیره بن شعبه، عمر و عاص و افرادی چون سُمْرَه بن جُندب، ابو هریره(۱۸) و…، آیات و بسیاری دیگر از معارف اسلامی را تحریف می‌کرد. آنها افزون بر جعل حدیث، آیات قرآن را آن گونه که می‌خواستند تأویل می‌کردند و چون خود چهره هایی بودند که در کنار پیامبرصلی الله علیه وآله دیده شده بودند، سخنانشان در نزد مردم پذیرفته می‌شد. برای نمونه، معاویه یک صد هزار دینار به سمره بن جندب داد تا این آیات را درباره علی علیه السلام روایت کند: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ یُشْهِدُ اللَّهَ عَ
لی ما فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ اَلَدُّ الْخِصامِ * وَ إِذا تَوَلَّی سَعی فِی اْلأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ؛‌»(۱۹)؛ «و از میان مردم کسی است که در زندگی این دنیا سخنش تو را به شگفت وا می‌دارد و خدا را بر آنچه از دل دارد، گواه می‌گیرد و حال آنکه او سخت‌ترین دشمنان است. و چون برگردد (یا ریاستی یابد) می‌کوشد که در زمین فساد کند و کشت و نسل را نابود سازد و خداوند تباهکاری را دوست ندارد.»


همچنین آیات زیر را در شأن ابن ملجم مرادی روایت کند:
«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ‌»؛(۲۰) «از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خوشنودی خدا می‌فروشد و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است.»
سمره بن جندب نخست از پذیرش انجام این خیانت بزرگ شانه خالی می‌کرد، ولی معاویه با استفاده از شگرد خویش بر مبلغ یاد شده، صد هزار درهم دیگر افزود. سمره بن جندب باز نمی‌پذیرد و معاویه مبلغ را تا سی صد هزار درهم و سرانجام به چهار صد هزار درهم افزایش می‌دهد تا او این کار را انجام دهد.(۲۱)


مناظره امام حسن مجتبی علیه السلام


البته در این میان، امام مجتبی علیه السلام ساکت نمی‌نشست و با رعایت شرایط زمان، اعتراض خود را آشکار می‌کرد و به مبارزه فرهنگی با معاویه بر می‌خاست.
امام در برابر حرکتهای ضد اسلامی معاویه هرگز سکوت نمی‌کرد و به محض یافتن فرصتی مناسب، پیشینه ننگین و اغراض شوم او را آشکار می‌ساخت و ضربه‌های سهمگینی بر پیکر حکومت غاصبانه او وارد می‌ساخت. امام همواره انزجار خود را نسبت به معاویه هویدا می‌کرد و مشروعیت حاکمیت او را زیر سؤال می‌برد. ایشان بدون هیچ گونه واهمه‌ای از قدرت حاکمه، حتی در زمان صلح و با وجود افزایش قدرت معاویه، دست به افشاگری زده و با تمام توان معاویه را به باد انتقاد می‌گرفت.


بهترین نمونه این افشاگری، مناظره‌ای طولانی بود که میان امام و معاویه در گرفت و امام در آن مناظره، از چهره کثیف معاویه و فرزندانش پرده برداشت.(۲۲) معاویه و کارگزارانش می‌کوشیدند تا با ترتیب دادن گفتگویی از پیش تعیین شده، موقعیت فرهنگی امام را در نزد مردم مخدوش کنند و به جایگاه او لطمه بزنند. بر این اساس، معاویه سران قبیله‌ها و بزرگان اقوام مختلف را فرا خواند و عمرو عاص، مغیره بن شعبه، ولید بن عُقبه، عتبه ابن ابی سفیان و عمرو بن عثمان را که نظریه سازان دستگاه او بودند مأمور مناظره با امام کرد. امام واپسین روزهای اقامت خود را در کوفه سپری می‌نمود که پیک معاویه او را به مجلس فریب کارانه کوفه فرا خواند. حضرت وارد مجلس شد و معاویه به گرمی از او استقبال کرد و با او مصافحه نمود. امام که از نیت معاویه آگاهی داشت فرمود: «آیا خوش آمدگویی
و دست دادن با مهمان، نشانه امنیت و سلامت برای اوست؟!»


نخستین پرسش:


معاویه با قیافه‌ای حق به جانب به حاضران اشاره کرد و گفت: «این جماعت آمدنت را درخواست کرده بودند و می‌خواهند بدانند، آیا عثمان را پدرت کشته است یا نه؟ در این زمینه، پرسشهایی دارند و منتظر پاسخ‌اند. تا وقتی که من در این مجلس هستم، نگران نباش [که در امانی] .»
امام فرمود: «سبحان الله! اگر تو به خواسته مهمانانت تن در داده‌ای و خواسته آنان را اجابت کرده ای، عمل زشتی مرتکب شده‌ای و من از ناسزا گفتن به تو [در خانه ات] شرم دارم، ولی اگر آنها [با اصرار] بر تو پیروز شده‌اند و تو را به انجام آن وادار کرده‌اند، در این صورت از ناتوانی و بیچارگی ات شرمنده هستم. حال به کدام یک [زشتی عمل یا بیچارگی خود] اقرار می‌کنی؟ بدان که اگر می‌دانستم چنین افرادی در این مجلس هستند، من هم افرادی از خاندان خودم، از فرزندان عبدالمطلب، می‌آوردم تا در بحث هم ردیف با آنان باشند. بدان که از تو و این افرادت هرگز هراسی به دل راه نداده ام، بلکه اینهایند که ترسیده اند؛ زیرا خداوند من یکتاست. هم او که قرآن را فرو فرستاده و اختیاردار نیکان است.»


طرح شبهه خلافت امیرالمؤمنین:


گفتار آغازین امام به قدری کوبنده بود که همه یکّه خوردند، ولی با این حال، پرسشهای خود را این گونه مطرح کردند: «بنی امیه در جنگ بدر، هفده کشته داده است و باید از بنی هاشم انتقام گرفته شود؛ پدرت علی علیه السلام به خاطر دنیا و فرمانروایی در قتل عثمان شرکت کرد؛ ادعای تو برای خلافت به دلیل ناتوانی در خردورزی است؛ پدرت ابوبکر را مسموم کرد و در قتل عمر نقش داشت؛ شما چیزهایی را ادعا می‌کنید که شایستگی آن را ندارید؛ پدرت با رسول خداصلی الله علیه وآله دشمن بود. او شمشیری برنده و زبانی گزنده داشت که زنده‌ها را می‌کشت و مردگان را متهم می‌کرد….»


محورهای پاسخ گویی امام علیه السلام


امام با دقت به سخنان آنان گوش داد و مطالب دیکته شده و جهت دار آنان را شنید. سپس به معاویه که چهره خود را در نقاب پرسشهای مشاورانش پنهان کرده بود، شروع به پاسخ دادن کرد.


متن کامل مناظره را در لینک زیر ببینید
مناظره امام حسن مجتبی علیه السلام با معاویه و یارانش .


ترویج ارزشهای ناب اسلامی


امام حسن علیه السلام در برابر جریان تحریفها و تهاجم گسترده دستگاه حکومتی معاویه بر ضد فرهنگ اسلامی، به ترویج ارزشهای اسلامی پرداخت و در
این راه، گامهای بزرگی برداشت و در بیدار کردن کسانی که آموزه‌های ارزشمند اسلامی را به خوبی درک نکرده بودند، بسیار کوشید. امام هر روز پس از انجام فریضه صبح و بالا آمدن آفتاب جلسه‌های آموزش احکام به مردان را تشکیل می‌داد. و پس از نماز ظهر نیز احکام اسلامی را به بانوان می‌آموخت.(۲۳)
همگان برای شنیدن سخنان شیوایش به مسجد می‌آمدند و امام نیز آنان را با روش و سیره جدش رسول خدا آشنا می‌کرد و در برابر دستگاه معاویه و سیاستهای شیطانی آن، به نشر معارف اسلام ناب می‌پرداخت.


تربیت شاگردان و نیروهای ارزشی


امام پس از پذیرش صلح و بازگشت به مدینه، در مدت ده سال شاگردانی در زمینه‌های علمی و اعتقادی تربیت کرد. امام حسن علیه السلام افرادی را که زمینه‌های خوبی در فهم مسائل دینی و سیاسی داشتند گرد خود جمع می‌کرد و آموزشهای لازم را به آنان می‌داد. در واقع، فضای صلح، فرصت مناسبی برای حضرت پیش آورد تا به پرورش استعدادهای جامعه بپردازد و دانشمندان بزرگی را از آفتاب وجودش، نورافشان سازد. عده‌ای از آنان، کسانی بودند که گذشته نیکی در اسلام داشتند و حتی بعضی، از صحابه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به شمار می‌آمدند و یا از محضر امیرالمؤمنین علیه السلام کسب فیض کرده بودند. سرشناسان این گروه عبارت بودند از: احنف بن قیس، جابربن عبدالله انصاری، اصبغ بن نباته، حبیب بن مظاهر، حجر بن عدی، رفاعه بن شداد، زید بن ارقم، رشید هجری،
حبّه بن جوین عرنی، جعید همدانی، عمرو بن حمق، کمیل بن زیاد، مسیب بن نجبه، میثم تمار، قیس بن عباد(۲۴) و….
دسته‌ای دیگر از آنان از اطراف به مدینه می‌آمدند که برخی از آنان پس از شهادت امام، شربت شهادت نوشیدند. این بزرگان عبارت بودند از: ابوالاسود دوئلی، ابو صادق، ابومخنف، ابو یحیی، ابو جوزی، ابو اسحاق بن کلیب سبیعی، اسحاق بن یسار، اشعث بن سوار، جابر بن خلد، جارودبن منذر، حبّابه بنت جعفر، مسلم بن عقیل، محمد بن اسحاق(۲۵) و….



پاورقـــــــــــــــــــی
۱) اعیان الشیعه، السید محسن الامین العاملی، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، بی‌تا، ج ۱، ص ۳۳.
۲) مروج الذهب و معادن الجوهر، علی بن الحسین المسعودی، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا، ج ۲، ص ۳۳۲.
۳) تاریخ مختصر الدول، ابن عبری، بی‌جا، بی‌تا، ص ۱۱۰.
۴) صبح الأعشی فی صناعه الإنشاء، علی بن احمد قلقشندی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ ه. ق، ج ۱، ص ۴۷۱.
۵) عقد الفرید، احمد بن محمد بن عبد ربه القرطبی الاندلسی، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۰۹ ه. ق، ج ۴، ص ۳۳۸.
۶) سیر إعلام النبلاء، ج ۳، ص ۱۲۱.
۷) صبح الاعشی، ج ۴، ص ۵.
۸) شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، بیروت، دار الهدی الوطنیه، بی‌تا، ج ۵، ص ۱۳۰.
۹) تاریخ الیعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، بیروت، دار صادر، ج ۲، ص ۱۶۵.
۱۰) بحار الانوار، محمد باقر المجلسی، بیروت، مؤسسه ا
لرساله، ۱۴۰۳ ه. ق، ج ۵۰، صص ۷۵ و ۷۶.
۱۱) المناقب، ابن مغازلی الشافعی، بیروت، دار الاضواء، ص ۳۹۴؛ المستدرک، الحاکم النیسابوری، بیروت، مؤسسه دار الفکر، ۱۳۹۸ ه. ق، ج ۳، ص ۲۱.
۱۲) ائمه اثنا عشر، هاشم المعروف الحسنی، ترجمه محمد درخشنده، تهران، امیر کبیر، ۱۳۷۳ ه. ش، ص ۵۹۴.
۱۳) شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، خطبه ۵۷.
۱۴) همان، ج ۳، ص ۴۷۶.
۱۵) حیاه الامام الحسن بن علی علیه السلام، باقر شریف قرشی، بیروت، دار البلاغه، چاپ اول، ۱۴۱۳ه. ق، ج ۲، ص ۵۶.
۱۶) مقتل الحسین علیه السلام، عبدالرزاق المقرم، قم، مکتبه بصیرتی، ۱۳۹۴ ه. ق، ص ۱۹۸.
۱۷) شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج ۴، ص ۵۶.
۱۸) همان، ج ۱، ص ۳۵۸.
۱۹) بقره/ ۲۰۴ و ۲۰۵.
۲۰) بقره/ ۲۰۷.
۲۱) شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج ۴، ص ۷۳.
۲۲) بحارالانوار، ج ۴۴، صص ۷۰ – ۸۷.
۲۳) حیاه الامام الحسن بن علی علیه السلام، ص ۱۳۹.
۲۴) بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۱۱۰.
۲۵) همان.


www.yasinmedia.com

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید