ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

مکه از دیدگاه جهانگردان اروپایی/۲

۱۱ – جیوفانی فیناتی


جیوفانی مردی است گمنام از اهالی فیرارا در ایتالیا.


وی پس از گشت و گذار در بسیاری از سرزمینها، توفیق زیارت مکه را در سال ۱۸۱۴ م. یافت.


وی که خود را مسلمانی با نام محمد شهرت داده بود وارد مکه شد.


زندگانی او از این قرار است که وی در سال ۱۸۰۵ در ایتالیا به سربازی فراخوانده شد، اما او از سربازی فرار نمود ولی دستگیر و مجدداً به سربازی عودت داده شد، در این هنگام او بهمراه تعدادی از سربازان به آلبانی گریخت و نزد یکی از پاشاهای ترک به خدمت پرداخت، و سپس مسلمان گردید و به استانبول عزیمت نمود، او پس از مدتی در سال ۱۸۰۹ به قاهره رفت و در گروهان پاسداران آلبانی به خد
مت مشغول شد و پس از مدتی به عنوان سرجوخه در گارد ویژه خدیوی محمد علی پاشا به خدمت پرداخت و در این وظیفه بود که بهمراه ارتش خدیوی به سرکوبی شورش ممالیک در مصر علیا پرداخت، و پس از پیروزی در این حادثه گروهان او در مطریه اتراق نمود تا خود را برای حمله به وهابیان شورشی در عربستان آماده کند، حمله ای که قرار بود به سرکردگی طوسون پاشا فرزند محمد علی پاشا انجام گیرد.


از این رو پس از آمادگی لشکر، سربازان در سال ۱۸۱۱ م.


با کشتی از دریا گذشته و خود را به بندر ینبع رسانید و پس از یک جنگ که جیوفانی (= محمد) در آن نیز شرکت فعلی داشت، نیروهای دشمن شکست خورده و ارتش، شهر ینبع را به تصرف خود درآورد، لیکن در این هنگام فیناتی به مرض روماتیسم مبتلا گردید، از این رو به قاهره عودت داده شد، و او چند سال در آنجا مقیم بود تا این که اخبار پیروزیهای محمد علی پاشا بر علیه وهابی ها به گوش او رسید و آنگاه وی به همراه نیروی آلبانیایی که برای کمک به ارتش مصر تشکیل شده بود در سال ۱۸۱۴ م. مجدداً عازم عربستان گردید.


وی در این سفر در محاصره شهر قنفذه و فتح آن شرکت داشت لیکن در حمله ای که وهابیان برای بازپس گیری شهر نمودند، او مجروح شد و با تمارض از سربازی گریخته و خود را به مکه رسانید و در آنجا اعمال حج را انجام داد و به تفصیل درباره آن، در سفرنامه خود سخن گفته است.


او می گوید: فرار موفقیت آمیزم از جنگ و سربازی مرا در وضعیت روحی بخصوصی قرار داد که سبب گردید مسائل عاطفی و روحی را درک کنم از این رو هنگامی که وارد شهر مکه شدم احساس ویژه ای به من دست داد، این شهر با این که بزرگ نبود و از زیبایی بهره ای نداشت لیکن در آن چیزی بود که نفس و روح انسان را به تعجب و حیرت وامی داشت، بویژه در هنگام ظهر که شهر در آرامش و سکون فرو می رفت و تنها صدای مؤذن بود که از بلندای گلدسته ها مردم را به نماز دعوت می کرد.


مهمترین مکانی که توجه انسان را در مکه به خود جلب می کند همانا ساختمان مقدسی است که در میانه شهر قرار دارد، مکانی مسطح و وسیع که کف آن را سنگفرش نموده و دارای دربهای متعدد است و در اطراف این فضای باز، رواقهایی قرار دارد که سنگینی سقفهای آن را ستونهای متعدد سنگی به دوش می کشند.


و در میان این فضای باز، ساختمانی قرار دارد که کعبه نامیده می شود.


سطح دیواره خارجی این ساختمان را پوششی از مخمل گرانقیمت، که بر روی آن نوشته های عربی با آب طلا است، پوشانیده است.


او درباره ازدحام جمعیت در مکه می گوید: علاوه بر جمعیت فراوانی که در سالهای اخیر متناوباً وارد مکه شده اند، امسال دو قافله بسیار بزرگ از حجاج؛ یکی از آفریقا و دیگری از آسیا وارد مکه شد و مجموع حجاج این دو قافله چهل هزار نفر بودند که از سیمای آنها می توان شدت احترام و علاقه آنان را نسبت به مسجدالحرام مشاهده کرد.


بورتون جهانگرد، که سفرنامه فیناتی را چاب نموده، در پاورقی خود بر آن، می گوید: علی بک معتقد
است شمار حجاجِ سال ۱۸۰۷ م. در عرفات هشتاد هزار مرد و دو هزار زن و هزار کودک بوده است.


و این در حالی است که جهانگرد دیگری به نام بورخارت حجاج را در سال ۱۸۱۴م. هفتاد هزار نفر دانسته است، لیکن بورتون می گوید تعداد حجاج در سال ۱۸۵۳م. که خود به حج رفته بود، از پنجاه هزار نفر تجاوز نمی کرده است.


فیناتی درباره مناسک حج می گوید: هنگامی که حاجیان به عرفات می روند، ضروری است که گوسفندی را قربانی کنند، و در این کار همه حجاج اعم از ثروتمند و فقیر شریکند و گاهی نیز متمکنین، فقرا را کمک می کنند و با کشته شدن این تعداد از گوسفند، گوشت فراوانی فراهم می آید که فقرا از گوشه و کنار برای جمع آوری و تهیه سهم خود گرد می آیند.


در پایان مراسم حج، هر یک از حجاج نام خود را نزد کاتب معینی می نوشته است، عادتی که بنا به نقل بورتون، امروزه بدان اهمیتی داده نمی شود، علاوه بر این پیشتر شریف مکه به افرادی که متمکن از پرداخت پول بودند بر
گه ای می داده است که در آن شهادت به ادای مناسک حج شده بوده است، این عادت نیز – به نقل بورتون – امروزه منسوخ شده است.


12 – جان لویس بورخارت


بورخارت جهانگرد سویسی یکی از مشهورترین جهانگردان قرن نوزدهم شمرده می شود، وی سرزمین نوبه و اطراف آن، از کشورهای آفریقایی: مصر، سوریه، حجاز و سرزمینهای مجاور آن را سیاحت نمود و سفرنامه جالبی از این سفرهای خود به یادگار گذاشت، که یکی از سفرنامه های او بنام «سفرهای او به سرزمینهای جزیرهالعرب» است که در آن به توصیف مکه و مدینه و اطراف آنها پرداخته است.


او در جلد اول سفرنامه خود به توصیف مشاهداتش از جده، طائف، مکه، و محلات مکه، بیت اللَّه الحرام، کعبه و دیگر مکانهای مقدس، مردمان مکه، حکومت مکه و آب و هوای مکه پرداخته.


و در جلد دوم از مناسک حج، مدینه، مکانهای زیارتی در مدینه، حکومت مدینه، آب و هوای مدینه، شهر ینبع و سفر خود از ینبع به قاهره، سخن گفته است.


بورخارت می گوید: هنگام ورود به قاهره در دوران حکومت خدیوی محمد علی پاشا اسلام آورده و خود را شیخ ابراهیم نامیده است.


ویلیام اوسلی ناشر سفرنامه بورخارت در سال ۱۸۲۹م. می گوید: آگاهی بورخارت از زبان عربی و عادات و رفتار مسلمان، این فرصت را به او داد که بتواند به عنوان یک مسلمان در حج شرکت کرده و در میان مسلمانان زندگی کند، بدون این که کسی کوچکترین شک و تردیدی در راستگویی او کند، و خود بورخارت به دیگران می گفت: او از ممالیکی است که از کشتار محمد علی پاشا در مصر نجات یافته است، از این رو از فرصت حمله خلافت عثمانی علیه وهابیان استفاده کرده و برای انجام مناسک حج به مکه آمده است.


بورخارت در سال ۱۸۱۴م. موفق به زیارت مکه شد و این در حالی بود که محمد علی پاشا در بهار سال ۱۸۱۳م. به حجاز وارد شد و مدتی را در طائف به سامان دادن ارتش خود پرداخت و عاقبت توانست وهابیان را در قلاع خود مورد حمله قرار دهد.


بورخارت در روز ۱۸ تموز سال ۱۸۱۴م. وارد جدّه شد و سپس برای دیدار با محمد علی پاشا به طائف عزیمت نمود و از آنجا به قصد حج به مکه رفت.


از نوشته های او برمی آید که محمد علی پاشا نسبت به مسلمان بودن او تردید داشته ولی در عین حال بدو اجازه رفتن به مکه و انجام حج را داده است.


او در سفرنامه خود، نخست به توصیف حج و کارهایی که حج گزار پیش از ورود به مکه باید انجام دهد، می پردازد.


وی درباره لباس احرام مفصل سخن می گوید و داستان سفر هارون الرشید و همسرش زبیده به مکه و احرام پوشیدن آنان را نقل می کند، آنگاه به توصیف مسجدالحرام و طواف و سعی میان صفا و مروه و زیارت عمره می پردازد.


بورخارت می گوید: کعبه از دوران جاهلیت نزد اعراب مقدس بوده و مردمان در آن دوران نیز – بمانند الآن – گرد خانه طواف می کرده اند، لیکن با این تفاوت که در جاهلیت کعبه با ۳۶۰ بت تزیین شده بود و اعراب برای ابراز دوری خود از گناهان و پلیدیها مجبور بودند لخت مادر زاد بر گرد این بتها طواف کنند.


وصف مکه در سفرنامه بورخارت:


مکه از زندگی مرفّهی برخوردار بود و وی هرگز راحتی را که در مکه احساس نمود، در دیگر سفرهای خود در شهرهای مشرق زمین یاد ندارد (و این نشان می دهد که مکه در آن دوران از رفاه و آسایش برخوردار بوده است) و وی هرگز خوشی و آسایش دوران اقامت خود در مکه را (با این که وی در آن دوران گرفتار ناخوشی بود) فراموش نخواهد کرد، گو این که ناخوشی به وی اجازه لذت بردن از تمام لذائذ مکه را نداد.


او پس از شرح طولانی درباره جایگاه مکه نزد اعراب و نامهای گوناگون مکه که عبارتند از: ام القری، المشرفه، البلد الأمین، به توصیف شهر پرداخته و می گوید: شهر فضای وسیعی را که طول آن برابر با ۱۵۰۰ قدم می باشد در برگرفته؛ یعنی از محله الشبیکه تا منتهی الیه مُعلّی.


لیکن نام مکه بر مساحت وسیعتری؛ یعنی منطقه جرول (مدخل مکه از راه جدّه) تا معابده که در راه طائف قرار دارد را شامل می شود، و این منطقه مساحتی برابر با ۳۵۰۰ قدم را در برمی گیرد.


اما کوههایی که در این دشت، اعراب بدان نام مکه یا بکه داده اند، ارتفاعی برابر با ۲۰۰ تا ۵۰۰ قدم دارد و همگی خشک و خالی از روییدنیهاست.


شیب دشت مکه به آرامی به سوی جنوب است که در آن محله مسفله قرار دارد.


از این رو بارانهایی که گاهی بر مکه می بارد، به سوی جنوب و محله مسفله سرازیر شده و در دشتی که «وادی الطرفین» نامیده می شود و بخش معظمی از شهر مکه در این دشت قرار دارد، فرو می رود.


بورخارت می گوید: شهر مکه را می توان شهری زیبا بشمار آورد، زیرا خیابانهای آن وسیعتر و عریضتر از خیابانهای دیگر شهرهای مشرق زمین می باشد، و خانه های آن نیز با ارتفاع زیاد و با سنگ ساخته شده و پنجره های آن به سوی خیابانها گشوده می شود، از این رو به شهر حالتی زنده و متحرک می دهد.

مزیتی که خانه های مصر و سوریه فاقد آن بوده و غالباً پنجره به سوی خیابان ندارند.


مکه همانند جده دارای تعدادی خانه های سه طبقه است، علاوه بر این، مکه محصور به هیچ دژ و حصاری نمی باشد بلکه کوههای اطراف شهر، دژهای طبیعی هستند که می توانند در برابر دشمن، در صورتی که به روشهای اصولی از آن استفاده شود، مقاومت کنند.


در گذشته های دور، مکه را سه حصار حفظ می کرد؛ نخستین دژ در دشتی که در خیابان معلی بود قرار داشت و دومین دژ در محله الشبیکه ساخته شده بود و سومین حصار در دشتی قرار داشت که که کوچه های محله مسفله بدان ختم می گردید، تقریباً تمامی خانه های مکه – بجز خانه های اشراف و اعیان – برای سکونت حجاج و پذیرایی از آنها ساخته شده است.


سپس بورخارت به آب مکه اشاره می کند و می گوید: مکه شهر کم آبی است، و این تقریباً گرفتاری دائمی مکیان است؛ زیرا آب چاه زمزم گو این که می تواند احتیاجات مردم را برآورده کند، لیکن این چاه برغم شهرت و قداست آن از آب سنگینی برخوردار است که هضم غذا را دشوار می سازد، گذشته از آن که فقرا آزادانه قادر به استفاده همیشگی از آن نمی باشند.


و بهترین آبی که به مکه آورده می شود، از عرفات است که در فاصله ۷ ساعتی شهر قرار دارد، لیکن حکومت مکه در رسیدگی به آن قنات که همه آن از سنگ ساخته شده است اهمال ورزیده و هم اکنون تقریباً ۵۰ سال است که از آخرین لایروبی و ترمیم آن می گذرد.


و همین آب را می توان در دو جای مکه نیز بدست آورد لیکن همواره غلامان شریف مکه بر سر آنها ایستاده و از مردم مطالبه دستمزد می کنند.


کانال زبیده:


بورخارت درباره این آبراه می گوید: مورّخان عرب درباره این کانال بسیار سخن گفته اند و خلاصه گفتار آنان این است که زبیده همسر هارون الرشید، خلیفه عباسی، دستور داد که آب را توسط آبراهی از چشمه «عین النعمان» که در کوهستان کرا قرار دارد، به سوی مکه روانه کنند، و سپس برای افزایش آب این کانال دستور داد آبهای چشمه عرف که در بالای کوهستان کرا واقع بود و دشت حنین را سیراب می کرد را نیز به آب «عین النعمان» اتصال دهند و در نهایت آبهای چهار چشمه دیگر به نامهای: البرود، الزعفران، میمون و عین مشاش را نیز به آن آبراه اولیه متصل نمود.


لیکن این کانال بعدها مورد بی توجهی قرار گرفته و بتدریج بسته شد، ولی بعدها در سال ۶۴۳ ه . مجدداً به دستور سلطان محمد خدابنده ترمیم گردید، و سپس برای بار سوم توسط شریف مکه بنام حسن بن عجلان در سال ۸۱۱ ه . مرمت گردید، و پس از او نیز سلطان مصر قایتبای اموال فراوانی را در سال ۸۷۹ ه . صرف ترمیم و پاکسازی آن کرد وبعد از او نیز سلطان قانصوه غوری – آخرین پادشاه مصر از سلسله چرکها – در سال ۹۱۶ ه . به اصلاح آن پرداخت.


در سال ۹۳۱ ه . نیز سلطان سلیمان قانونی تلاشی برای تجدید بنای این کانال نمود لیکن نتوانست با نقشه مناسبی این کار را انجام دهد، ولی عاقبت فرزندش سلطان سلیم دوم توانست با صرف مبالغ هنگفتی کانال جدیدی را حفر نماید، و این کانال همان است که بورخارت آن را دیده و توصیف آبش را نموده و می گوید آب فراوانی را به مکه می آورد.


این کانال از میان صخره هایی که در پشت کوه عرفات قرار دارند، کنده شده و بدین وسیله در سال ۹۷۹ ه . آب فراوانی را به مکه هدایت کرد.


طول این کانال مسیری معادل ۷ یا ۸ ساعت راه است، ولی در عین حال بورخارت گدایان و مریضان و حاجیانی را در مکه مشاهده کرده که تقاضای شربتی آب داشته اند و این بدان علت بوده است که بدست آوردن کوزه ای از آب این کانال در موسم حج، مستلزم پرداخت مقداری پول بوده است.


کوی و محلات مکه


توصیف از محلات مکه یکی از زیباترین بخشهای سفرنامه بورخارت است.


او توصیف دقیقی از وضعیت آنها را در اختیار ما قرار می دهد و می گوید: مسافری که از جده به مکه می رسد در دروازه شهر دو برج بلند دژبانی خواهد دید که آنها را شریف غالب به منظور دفاع از مکه ساخته است، و پس از گذشتن از این دو، به فاصله کوتاهی با مأموران مالیات شریف روبرو می گردد که از کالاهای مسافران مالیات می گیرند، آنگاه وارد کوچه «حارهجرول» که سکونتگاه اعراب بدوی است و آنان وظیفه نقل و انتقال مسافرین میان جده و مکه را به عهده دارند می شود.


پس از این، به کوچه «حارهالباب» خواهد رسید که عبارت است از خیابانی عریض که در دو سوی آن خانه های بزرگ و زیبا قرار دارد. </SPAN&gt ;


این منطقه را «حارهالشبیکه» نیز گویند که شامل سمت راست آن خیابان است.


بورخارت می گوید: این محله همان جایی است که یاران پیامبر – ص – در مبارزات خود با قریش تحت فشار و آزار قرار گرفتند.


این محله یکی از بهترین و پاکیزه ترین محله های مکه است و دارای خانه هایی است بسیار زیبا و تمیز و هوایی معتدل و بیشتر اهالی جده در این محله سکونت می گزینند، افزون بر این، خانه بزرگ شریف غالب در این محله قرار دارد و خانواده او در آن سکونت کرده اند.


در دو سوی خیابا
ن اصلی این محله، تعدادی قهوه خانه قرار دارد که همه روزه، شب هنگام چاپارهای الاغ سوار نامه های مردم را به سوی جده می بردند، و مأموران از هر نامه ای مبلغی برابر با یک بارتین مالیات می گیرند.


در سمت غرب محلهالشبیکه، که تا دامنه کوه ادامه می یابد، گورستانی است که در آن چادرها و خانه های گلی اعراب بدوی برافراشته شده است، علاوه بر این، در آن خانه های حقیری است از آنِ زنان طبقات پست که به «خندریس» مشهور است و آن گونه که به نظر می آید، گورستان متروکه گردیده است.


هنگامی که طول خیابان الشبیکه را به سوی شمال طی می کنیم، به یکی از سه حمام عالی مکه برخورد می کنیم، این حمام را محمدعلی پاشا وزیر سلطان سلیمان دوم در سال ۹۸۰ ه . بنا کرده و یکی از زیباترین ساختمانهای مکه شمرده می شود.


پس از این ساختمان چندین خیابان فرعی به سوی حرم منتهی می شود، و در این فاصله، محله «باب العمره» قرار دارد که بسیاری از حجاج؛ بویژه ترکان و ط
واف دهنده ها در آن سکونت دارند.


بورخارت می گوید: بیشتر حاجیان ترجیح می دهند در این محله و در دیگر کوچه های نزدیک به مسجدالحرام سکونت گزینند تا بتوانند براحتی نمازهای خود را در مسجدالحرام بجای آورند.


علاوه بر این، می گوید: از حجاج شنیده است که سکونت در خانه های نزدیک مسجدالحرام آنان را از دیدن خوابهای آشفته بدور می کند، و او بسیاری را دیده است که در نیمه شب از رختخواب خود برخاسته و در حال دویدن به سوی مسجدالحرام روانند، اینان بلافاصله طواف گرد خانه کعبه را نموده و سپس حجرالاسود را می بوسند و نماز کوتاهی بجای آورده و کمی از آب زمزم هم می نوشند و آنگاه به رختخواب خود رفته و تا صبح در آرامش می خوابند.


و هرگاه شخصی محله الشبیکه را به سوی جنوب طی کند، و سپس کمی از مسیر مستقیم منحرف شود به بازاری برخواهد خورد که به «السوق الصغیر» معروف است و منتهی به دروازه مسجدالحرام می گردد که بنام «باب ابراهیم» مشهور است. &l t;o:p>


بورخارت می گوید در این بازار دیده است که ملخ را به وزن می فروشند.


منتهی الیه این بازار از طرف کوه، کوچه «حارهحجیله» می باشد که در خانه های نسبتاً خوب این کوچه غلامان و خادمان حرم زندگی می کنند، و این کوچه در پستی قرار دارد و پست ترین کوچه مکه شمرده می شود، از این رو غالباً گرفتار سیلابهای باران می گردد.


در مشرق و جنوب بازار «السوق الصغیر» کوچه «حارهالمسفله» قرار دارد که در خانه های آن بیشتر مردمان هند و فقیران زندگی می کنند، گو این که در این کوچه، خانه های نوسازی هم دیده می شود.


و در بخشهای پست و خراب این کوچه گروهی از غلامان زندگی می کنند که زنان آنان به ساختن شرابی مست کننده از ذرت بنام «بوزه» می پردازند.


بورخارت می گوید: او در این محله سکونت گزیده است.


وی اشاره می کند که در بلندای کوهی که در سمت مغرب دشتی که در مقابل محله مسفله می باشد، ساختمانی کوچک قرار دارد که بر روی آن گنبدی قرار گرفته و به «مقام سیدنا عمر» مشهور گشته و به یادبود این خلیفه ساخته شده است، و هنگامی که وهابیان بر مکه مستولی شدند – و پیش از آن که محمد علی پاشا آنان را بیرون راند – این ساختمان و گنبد آن را منهدم نمودند.


همچنین در سمت راست پادگانی که در آن سربازان شریف مکه قرار دارند، محله «حارهاجیاد» قرار دارد که ساکنین آن، مردمان فقیر و گروهی از خدمتکاران حرم می باشند.


بورخارت می گوید: نام این کوچه برگرفته از نام جایی است که سواران تبع پادشاه یمن (که پیش از اسلام به مکه هجوم آورده بودند) در آنجا اردوگاه خود را برافراشته بودند، و از این رو می گوید: احتمالاً این کوچه قدیمی ترین محله مکه است.


او سپس به «حارهالصفا» که در نزدیکی خیابان صفا و مروه قرار دارد، اشاره می کند و می گوید: در این کوچه خانه های زیبایی است که معمولاً در موسم حج حاجیان ثروتمند در آن سکونت می گزینند.


او در اشاره به صفا و مروه، آن را به بازار استانبول تشبیه می کند، آنهم بخاطر مغازه های زیادی که فروشندگان آن ترکان عثمانی و اروپایی بوده اند و این فروشندگان انواع لباسهای ترکی و شمشیرهای زیبا و ساعتهای انگلیسی اعلا و قرآنهایی نفیس را به خریداران عرضه می کردند، همچنین آشپزان و اغذیه فروشان ترک، انواع و اقسام اغذیه ترکی را می فروختند.


اینان برخی خوردنیها و شرینیجات را قبل از ظهر، و کباب و دیگر اغذیه ساخته شده از گوشت بریان را برای بعد از ظهر و فرنی را نزدیک به غروب به مشتریان خود می دادند.


همچنین در آنجا تعداد زیادی قهوه خانه وجود دارد که از ساعت ۳ بامداد تا یازده شب، در آن جمعیت موج می زند، بورخارت می گوید: آنچه که مایه تعجب است این است که چند مغازه به فروش مشروبات الکلی – البته آنهم فقط در شب – می پردازند! و یک نوع از این شراب از کشمش تخمیر نشده به عمل می آید که – برغم مخلوط نمودن مقدار زیادی آب با آن – اثر بسیار قوی دارد، و نوع دیگر آن بنام «بوزه» می باشد که مقداری ادویه جات در آن مخلوط شده است.


بورخارت می گوید: صفا و مروه (= مَسعی) جایی است که عامه مردم در آن تردد می کنند؛ از این رو در آن عقوبتهای علنی نظیر اعدام تنفیذ می گردد و در مدتی که بورخارت در مکه بود شاهد گردن زدن یکی از مردم بوده است.


این حکم پس از آن به اجرا درآمد که قاضی او را به جرم سرقت معادل ۲۰۰ پوند انگلیسی از یک حاجی ترک محکوم نموده بود.


بورخارت می گوید: در منتهی الیه مروه خانه ای وجود دارد که مسکن عباس عموی پیامبر – ص – بوده است، همچنین تعدادی مغازه وجود دارد که در آن آرایشگران به تراشیدن سر حجاج پس از انجام سعی می پردازند.


و در این خیابان خرید و فروشهای روزانه فراوانی انجام می گیرد که مردم به خرید مایحتاج خود می پردازند.


و در نزدیکی این خیابان برکه و سقاخانه ای است که آن را سلطان سلیمان قانونی برای مشروب نمودن حجاج بنا نموده و آب آن را از قنات معروف مکه تأمین کرده است. & lt;/P>

در سمت مشرق منتهی الیه مروه «السویقه» قرار دارد که به موازات مشرق حرم امتداد می یابد.


السویقه عبارت است از بازارچه کوچکی که تمیز می باشد و غالباً ثروتمندان هندی مال التجاره خود نظیر «موسلین» و «شال کشمیری» را در آن به خریداران عرضه می دارند و در این بازارچه بیش از ۲۰ مغازه می باشد که در آنها انواع عطرها و روغنهای طبی و جز اینها به فروش می رسد.


علاوه بر این، مغازه هایی وجود دارد که به فروش تسبیح و گردن بند و زیورآلات و ظروف چینی مشغولند.


در نی
مه بازارچه السویقه دکه های سنگی قرار دارد که بر روی آن فروشندگان برده، به فروش برده حبشی از دو جنس می پردازند و قیمت یک کنیز زیبای حبشی ۱۱۰ تا ۱۲۰ ریال است.


قسمت شرقی السویقه که از سمت راست تا پای کوه و از سمت شمال به حدود حرم شریف می رسد به «الشامیه» شهرت دارد، این بخش دارای خانه های زیبایی است که ثروتمندان و بازرگانان در آن سکونت می کنند و در مغازه های این بخش، تولیدات شهرهای شام و حلب که عبارت است از بافته های حریری و جز اینها به فروش می رسد، علاوه بر این اجناس عثمانی نیز در آنها عرضه می گردد.


در قسمت شمالی این بازارچه، کوچه ای است که به «قراره» شهرت دارد در آن خانه های بسیار زیبایی ساخته شده و معمولاً ثروتمندترین ثروتمندان مکه در آنها سکونت دارند؛ نظیر تاجر گیلانی و تاجر السکات.


در شرق قراره و از میان کوچه ای که بنام رکوب مشهور است خیابانی بزرگ بنام «شارع المودعه» ادامه دارد که در واقع ادامه مسعی است
و از نزدیکی صفا خیابان عریضی به سوی شرق و به موازات المودعه ادامه دارد که به «الکشاشیه» شهرت دارد و در این خیابان حاکم یا مدیر پلیس مکه که در رتبه ای بعد از شریف مکه قرار دارد سکونت می کند، و در نزدیکی این خیابان «شِعب المولد» یا «صخرات المولد» قرار گرفته است.


بورخارت از خیابانها و کوچه های دیگری نظیر الغزی، و سوق الحدادین و المعلّی یاد می کند و می گوید: در قسمت شمالی المعلّی و در مکانی که این خیابان به بازار الحدادین مرتبط می شود، قهوه خانه ای وجود دارد بنام «قهوهالحشاشین» که در آن ماده ای تخدیر کننده و سکرآور که از حشیش و بنج بدست آمده و در تنباکو قرار داده می شود و سپس آن را می کشند، به فروش می رسد.


بورخارت می گوید: شریف مکه مالیات بسیار سنگینی بر حشیش قرار داده است تا مانع گسترش کشیدن آن شود.


بورخارت از دو کوچه به نامهای «الزقاق الصینی» و «زقاق الحجر» یاد می کند که می گوید: در این کوچه حضرت زهرا – س
لام اللَّه علیها – و ابوبکر بدنیا آمده اند، و علت این که نام این کوچه را «زقاق الحجر» (یا سنگ) گفته اند بخاطر سنگی در آن بوده است که همواره به پیامبر – ص – در هنگام عبور و مراجعت از کعبه سلام می داده است.


منتهی الیه شهر مکه از طرف المعلّی و محل اتصال آن به الغزی، دشتی شنی است که در آن برخی قهوه خانه های خلوت قرار دارد و در کناره این دشت شنی تعدادی برکه آب قرار دارد که قوافل حجاج از آب آن استفاده می کنند؛ یکی از این برکه ها از آنِ قافله مصریها و دیگری از آنِ شامیها می باشد که در سال ۸۲۱ ه .


ساخته شده است و در نزدیکی این برکه ها مسجدی می باشد بنام «جامع السلیمانیه» و مشهور در مکه این است که بر مسلمانانی که از قندهار و افغانستان و کشمیر و دیگر سرزمینهای مسلمان نشین واقع در سند به مکه می آیند «سلیمانیه» می گویند.


و در برابر سلیمانیه، در سمت شرقی کوه، کوی «شعب عامر» در همسایگی «الغزّی» و «شعب علی» قرار دارد.


در این کوی دست فروشان دوره گرد از اعراب بدوی سقیف و قبائل قریش سکونت دارند.


علاوه بر اینها گروهی از خانواده های شرفای تهی دست نیز زندگی می کنند.


در این کوی برخی آسیابهای بزرگ که از آنِ حاکم ترکی است، قرار دارد.


علاوه بر این، در اینجا پارچه های پنبه ای و کتانی رنگ آمیزی می شود.


در پایان خیابان المُعلّی و در فاصله نه چندان دور از کاخ شریف مکه که در شمال منطقه البرک می باشد، آرامگاه ابوطالب عموی پیامبر – ص – و پدر امام علی – ع – قرار دارد که وهابیان به تخریب ساختمان آن پرداخته و آن را به تلی از خاک تبدیل نموده اند، و پس از تخریب ساختمان، محمد علی پاشا تجدید بنای آن را مناسب ندید.


بورخارت می گوید: مردمان مکه ابوطالب را تقدیس کرده و بدو احترام فوق العاده و زایدالوصفی می نمایند و همواره از سوگند یاد کردن به دروغ به نام او پرهیز می کنند.


بورخارت در پایان سخنش درباره کویهای مکه به جمعیت مکه اشاره می کند.


او نخست به
سختیِ آمارگیری جمعیت در عموم کشورهای مشرق زمین اشاره کرده و آنگاه جمعیت مکه را در غیر موسم حج ۲۵ تا ۳۰ هزار نفر تخمین می زند، و به این تعداد ۳ تا ۴ هزار غلام حبشی و غیر حبشی نیز اضافه می کند.


بورخارت می گوید: خانه های مکه قادرند سه برابر این جمعیت را در موسم حج در خود جای دهند.


او می گوید سرشماریی که در دوران خلافت سلطان سلیم اول (۹۲۳ه .) انجام گرفت، نشان داد که شمارش مردان و زنان وکودکان ۱۲ هزار نفر می باشد.


و وی از مورّخی بنام قطب الدین روایت می کند که در گذشته، تعداد اهالی مکه بیش از این بوده است؛ زیرا هنگامی که در سال ۳۱۴ ه . قرامطه به مکه هجوم آوردند بیش از ۳۰ هزار نفر به دست آنان کشته شدند!


پی نوشتها:


1 ـ The Historical Library of Diodorus The Sicilian, Book 111 Chap 312 ـ The Historry of Heroditus, Editor by Rowlinson, Book 111, Chap 83 ـ The Historry of Heroditus, Editor by Rowlinson, Book 111, Chap 234 ـ ایزابیل بورتون سفرنامه لودویکو را بهمراه سفرنامه بورتون (جهانگرد انگلیسی) تحقیق، شرح و چاپ نموده است.۵ ـ Ali Bey Al-Abbassi (Domingo Badiay Leiblich) – Voyages en Arique eten Asie Pendant Les Annees 1803 a 1807


www.hawzah.net

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید