ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱/ بخش اول

تقیه و امام صادق علیه‌السلام1

دکتر حسین هاونگی[۱]

 

چکیده

 

هدف از انجام این تحقیق بررسی موضوع تقیه و امام  صادق علیه‌السلام می باشد. از آن جایی که قسمت اعظم این تحقیق مربوط به بررسی مدارک، اسناد، پژوهش هادی معتبر و مطالعات صورت گرفته در خصوص موضوع مورد بحث می باشد، تحقیق به شیوه مطالعۀ اسنادی انجام گردیده است. برای این منظور پس از شناسایی منابع مستند و معتبر، اقدام به بررسی آن شده، فیش برداری صورت گرفته و از طریق تحلیل محتوایی مطالب، تجزیه و تحلیل و نتایج استخراج شده است. آن چه در این مقاله مورد بحث عمیق واقع شده عبارت از: تقیه در تاریخ موحدان چگونه است، قرآن کریم و مشروعیت تقیه، تقیه در مذهب شیعه، اقسام تقیه از منظر امام  صادق علیه‌السلام و آثار سازندۀ تقیه، می باشد. همچنین نتایج تحقیق نشان می دهد که مسئله تقیه منحصر به تاریخ اسلام نمی‌شود، بلکه در دوران هادی دور نیز وجود داشته است که می توان از مهم ترین مصداق هادی آن در روزگار گذشته به مؤمن آل فرعون و اصحاب کهف اشاره نمود. بررسی ها بیانگر آن است که تقیه
در مذهب شیعه یکی از اصول بنیادین به شمار می رود و به همین سبب شیعیان بیش از دیگران معروف به انجام تقیه واقعی هستند به صورتی  که در برخی اذهان شنیدن نام شیعه تداعی کنندۀ تقیه است. امام  صادق علیه‌السلام تقیه را برای شیعه یک امر ضروری می دانسته اند و به زعم ایشان ترک تقیه همانند تارک نماز می باشد. به همین خاطر است که می بینیم در شرایط بحرانی ای که عباسیان در نظام سیاسی خود ایجاد کرده بودند، امام او را واداشت تا ابزار جدیدی برای ارتباط و پیشرفت نظام عقیدتی شیعه با اعضای جامعۀ خود جستجو کند. لذا امام  صادق علیه‌السلام نظام زیرزمینی ارتباطات را در جامعه به کار گرفت و به اصحاب خود آموخت که معارف شیعی را در دسترس همگان قرار ندهند و در بیان آن تقیه نمایند. تقیه از اساسی ترین عواملی است که باعث شد، شیعیان در طول تاریخ خونبار خود به حفظ مکتب و عقایدشان پرداخته و آن را به دست ما برسانند. به همین جهت تقیه، یکی از معتقدات کلامی، فقهی شیعه و عملکرد هادی تاریخی آن برای حفظ موجودیتش در برابر اکثریت غیر شیعه و همین طور غیر مسلمان محسوب می گردد.

 

1.طرح مسئله

 

دین و رسالت حقیقی در برگیرنده همۀ نیازهای مشروع ب
شری و شامن خوشبختی فرد و جامعه در دو جهان دنیوی و اخروی است. بر این اساس در دین مبین اسلام آن چه انسان ها رادر این راستا بدان نیازمند هستند را تأمین و خواست های فردی و اجتماعی آنان را در تمام شئونات برآورده می سازد. از این رو اعتقاد بر این است که یکی از مفاهیم اساسی که خداوند منان آن را مشروع دانسته تا نیاز بشر را برآورده سازد، مسئله تقیه است. این موضوع به منظور تشریع، اما در جهت تکوین، خداوند متعال، جهان هستی و انسان را مجهز به سپرهای محکمی نموده است تا با آن به رویارویی با خطرها برآید. در وجود انسان، نه تنها قوای عقلی، بلکه ساختار بدنی او هم این مهم را بر عهده دارد و اما در سایر موجودات قوای غریزی جایگزین قوای عقلی است که می تواند در این خصوص به کار آید. از طرف دیگر استنادات متقنی وجود دارد که روشن می نماید تشریع تقیه ویژه زمان خاصی نیست و می تواند بشر را در تمام احوالات انسانی و مقولات زمانی کارساز باشد و این قضیه در مفاهیم اعتقادی و عملی دین ناب محمدی صلی‌الله علیه و آله وسلم  از جایگاه متفاوتی برخوردار است. در همین گستره است ما شاهد آن هستیم که تقیّه از مهم ترین عواملی می باشد که باعث شده است، شیعیان در طول تاریخ پر فراز و نشیب و خونبار خود به حفظ مکتب و عقایدشان پرداخته تا آن را به دست ما برسانند. به همین جهت، تقیه یکی از معتقدات کلامی – فقهی شیعه و عملکردهای تاریخی آن برای حفظ موجودیتش در برابر اکثریت غیر شیعه و همین طور غیر مسلمانان محسوب می گردد. نکته قابل توجه، آن که تقیّه یک رفتار طبیعی بشری است و در عرف اکثر اقوام و ملل در سراسر تاریخ سابقه دارد و صرفاً مختص مذهب شیعه نبوده، بلکه واکشن فرد یا قوم مقهور که در اقلیت است و توان رویارویی و مبارزه مستقیم را ندارند یا اصولاً چنین مبارزه ای به صلاحشان نیست و موجودیت آن ها را تهدید می نماید، در دستور کار قرار می گیرد. پس تقیّه سپری است که عقل در مقابل خطرهای مهلک از آن بهره می گیرد و علاوه بر این که جواز اجتماعی و عرفی دارد، شرع نیز که عقل کل آن است آن را امضا نموده و وظیفه دانسته است. اما این که تقیه نزد اولیای دین، خصوصاً امام صادق علیه‌السلام چگونه بوده است، سؤالی است که در این نوشتار سعی خواهد شد به طور کامل به آن پاسخ داده شود.

 

2. اهداف تحقیق

 

هدف اولیه از تهیه این مقاله، ارائه بستری مناسب و واقعی جهت بررسی موضوع: تقیه و امام صادق علیه‌السلام می باشد. از اهداف بعدی می توان به: تقیه در تاریخ موحدان چگونه است، قرآن کریم و مشروعیت تقیه، تقیه در مذهب شیعه، اقسام تقیه از منظر امام صادق علیه‌السلام و آثار سازندۀ تقیه چیست، اشاره نمود.

 

3. روش تحقیق

 

نوع تحقیق توصیفی – کابردی است. از این نظر که موضوعِ تقیه و امام صادق علیه‌السلام، مورد مطالعۀ این پژوهش است، تحقیق از نوع توصیفی می باشد. اما از آن جایی که  توصیف به تنهایی نمی تواند هدف های پژوهش را برآورده سازد، لذا پس از توصیف و طبقه بندی یافته ها، چارچوبی منظم برای سازماندهی و ارائه راه کارهای اساسی و عملیاتی آن صورت پذیرفته است.

 

4. روش گردآوری اطلاعات

 

از آن جایی که قسمتی از این تحقیق مربوط به بررسی مدارک، اسناد، پژوهش ها و مطالعات صورت گرفته در خصوص موضوع: تقیّه و امام صادق علیه‌السلام، می باشد، تحقیق به شیوه مطالعاتی اسنادی (Documentionc study) انجام گردیده است. برای این منظور پس از شناسایی منابع مستند، اقدام به بررسی آن شده، فیش برداری صورت گرفته و از طریق تحلیل محتوایی   (Content analysis) مطالب تجزیه و تحلیل و نتایج استخراج شده است.

 

5. معنی و مفهوم تقیه

 

 تقیه به معنای ترسیدن از خطر و اتخاذ رفتاری مناسبت با آن است. شیخ صدوق در تعریف تقیه می گوید: کتمان حق و پوشیده داشتن اعتقاد از مخالفان و ترک مبارزه با آنان، به دلیل ضرورت دینی
یا دنبوی که بیان حق ممکن است سبب شود. تقیه ریشۀ قرآنی دارد و صریحاً به آن اشاره شده است: «لا یتخذ المؤمنون الکافِرین اولیاء مِن دون المؤمنین. وَ من یفعل ذلک فلیس مِن الله فی شی الا اِنَ تَتقوا مِنهم تُقاهَ وَ یحزرکم الله نَفسه و الی الله المَصیر» (آل عمران / ۲۸)، مؤمنان نباید به جای مؤمنان، از کافران دوست بگیرند وهر کس چنین کند از (لطف و ولایت) خداوند بی بهره است، مگر آن که نسبت به آن تقیه کنید و خداوند شما را از خویش بر حذر می دارد و بازگشت به سوی خدا است. تقیه در روایات و احادیث اسلامی مطرح شده و حتی گاهی در روایات به سپر دفاعی تشبیه شده است. نتیجه آن که از جوانب مختلف قابل بررسی است که در ادامه به شرح آن پرداخته می‌شود.

 

1-5. تقیه در لغت

 

تقیه به معنای پرهیز کردن، خودداری، خودداری از اظهار عقیده و مذهب خویش در مواردی که ضرر مالی یا جانی یا عرضی متوجه شخص باشد. (معین، ۱۳۸۵، ص ۳۰۶)

 

تقیه، مصدر با «اتقی یتقی» به معنای صیانت، خودنگهداری و محافظت از خویش است. فیروز آبادی (متوفای ۸۱۷ ه) می گوید: اتقیت الشیء و تقیته أتقیه … حذرته. از چیزی تقیه کردم یعنی: از آن خود را حفظ کردم. (فیروز آبادی، ۱۴۰۶، ج ۱، ص ۱۷۳)

 

از مجموع کلمات اهل لغت استفاده می‌شود که معنای لغوی تقیه، صیانت، حفاظت و نگهداری چیزی از ضرر، آزار و اذیت مورد دیگر است این همان معنای اصطلاحی تقیه نزد شیعه است.

 

2-5. تقیّه در اصطلاح

 

تقریباً تمامی علمای شیعه و سنی ازعبارت های مشابهی بر
شناساندن تقیه استفاده کرده اند. در این قسمت ابتدا نظر اندیشمندان شیعه و سپس اهل سنت را نقل می کنیم.

 

1-2-5. تعریف تقیّه از دیدگاه پیروان اهل بیت علیهم السّلام

 

علما و فقهای شیعه در تعریف تقیه، عبارات متفاوتی دارند، اما از نظر تقریباً همه به یک مطلب اشاره دارند.

 

شیخ مفید؛ (متوفای ۴۱۳ ه) در تعریف تقیه می گوید: تقیه مخفی کردن حق و مخفی نگه داشتن اعتقاد به حق و پرده پوشی از مخالفان است و این که در مقابل ایشان کاری را که به دین یا دنیای تو ضرر می رساند انجام ندهی. وجوب تقیه زمانی است که بدانی یا گمان قوی داشته باشی که به تو ضرری برسد، اما اگر چنین احتمالی نباشد، تقیه واجب نیست. امامان عده ای از طرفدارانشان را وادار به&nb
sp; مخفی نگه داشتن عقاید و عدم اظهار حق در مقابل دشمنان کرده اند تا آنان را دشمن شناسایی نکند و البته این روش برای آنان بهتر بوده است. و از طرفی دیگر گروهی را نیز فرمان داده اند تا با دشمنان سخن گفته و حق را برای آنان اظهار نمایند و آنان را به حق دعوت نمایند، زیرا می دانستند که در اظهار حق ضرری ایشان را تهدید نمی کند، پس تقیه در بعضی موارد واجب و در بعضی از موارد جایز نیست. (شیخ مفید، ۱۳۷۱ ق، ص ۶۶)

 

امین الإسلام طبرسی (متوفای ۵۴۸ ه) تقیه را این گونه تعریف می کند: تقیه آن است که با زبان چیزی را اظهار کنی که قلب آن را پنهان کرده است؛ زیرا بر جان خویش می ترسی. (طبرسی، ۱۴۰۳ ق، ج ۲، ص ۲۷۲)

 

2-2-5. تعریف تقیه از دیدگاه علمای اهل سنت

 

محمد بن جریر طبری در تفسیرش نظر ضحاک را این گونه بیان می کند: از ضحاک شنیدم که در مورد کلام خداوند «إلا أن تتقوا منهم تُقاهً» می گفت: تقیه با زبان آن است که شخصی را به گفتن چیزی که نافرمانی در امر خدا در آن است، وادار کنند، و وی آن را به خاطر ترس بر جان خویش، بگوید ولی دلش نسبت به عقیدۀ درست آرامش دارد که در این صورت گناهی بر وی نیست. (طبری، ۱۴۰۶ ق، ج ۳، ص ۲۲۹)

 

شمس الدین سرخسی، فقیه معروف احناف (متوفای ۴۸۳ ه) تقیه را این گونه تعریف می کند: تقیه آن است که شخص خود را یا تظاهر به چیزی از عقوبت حفظ نماید، اگر چه در باطن مخالف آن را اعتقاد دارد. عده ای از مردم این روش را قبول نداشته و آن را نفاق می دانند و صحیح آن است که این کار جایز است، زیرا خداوند می فرماید: «إلا أن تتقوا منهم تُقاهً»، و یکی از موارد تقیه جاری ساختن کلمات شرک آلود از روی اجبار بر زبان است، در حالی که اعتقاد قلبی چیز دیگری است که بر آن ثابت و استوار باقی مانده باشد. (سرخسی، ۱۴۰۶ ق، ج ۲۴، ص ۴۵)

 

3-5. دلایل مشروعیت تقیه

 

علاوه بر دلیل عقلی که برای مشروعیت تقیه اقامه می‌شود، ازدلایل نقلی از جمله: آیاتی از قرآن کریم، احادیث نبوی که شیعه و سنی آن را نقل کرده اند، از اجماع فقها و … می توان سود برد. شکی نیست که اظهار عقیده و تبلیغ آن در میان دیگر اقوام، ارزش بسیاری دارد، اما اگر از اظهار آن فایده مهمّی حاصل نشود و بلکه همراه با ضرر  احتمالی مادی و یا معنوی باشد، عقلای عالم از اظهار آن چشم پوشی خواهند کرد و اجازه کتمان و یا اظهار خلاف عقیده را می دهند و حتی در برخی موارد واجب می شمارند واگر چنین شخصی با این که می داند اظهار عقیده برای او ضرر دارد، در عین حال خود را در معرض این ضرر قرار دهد، قطعاً عقلاً و اصحاب نظر وی را مذمت و کار او را غیر عاقلانه می دانند و نیز هر گاه مکلف در یک زمان، دو تکلیف مشخص داشته باشد که نتواند هر دوی آن را انجام دهد، عقل او حکم می کند که بین آن دو مصلحت سنجی نموده و هر کدام را که اهمیت و مصلحت بیشتری دارد، انجام داده و دیگری را ترک نماید که در اصطلاح فقهی از آن با عنوان «تقدیم اهم بر مهم» یاد می‌شود. بر این مبنا آن چه مسلم می باشد، این است که عقل سلیم به طور فطری حکم می کند که اگر بین عمل و وظیفه فردی، با شوکت و عزت و قدرت اسلام تقابل و تزاحم باشد، یا بین حفظ جان و عملی واجب یا حرام تقابل صورت گیرد، در این هنگام وظیفه فردی ثابت می‌شود و تقیه چیزی جز این نیست.

 

بنابراین خواستگاه اصلی تقیه و مهم ترین دلیل بر مشروعیت آن، حکم عقل و سیره عملی عقلای عالم، اعم از مسلمان و غیرمسلمان است. به عبارت دیگر: تقیه، حکمی نیست که شریعت
مقدس اسلام آن را وضع کرده باشد، بلکه حکمی است که عقلی و عقلائی که اسلام آن را تأیید و امضا کرده و قواعد و شرایطی برای آن وضع کرده است تا با قانونمند شدن این قاعده عقلی و فطری، از آن برای حفظ و دفاع از کیان اسلام، جلوگیری از فتنه و فساد در جامعه، حفظ جان، آبرو، ناموس و اموال مسلمانان و مدارا با دیگران و … استفاده شود.

 

6. تقیه در تاریخ موحدان

 

بررسی آیات قرآن کریم که در مورد زندگانی موحدان آمده است که در ضعف و ناتوانی به سر می بردند، ثابت می کند که عمل به تقیه یک روش عقلی و شرعی در طول تاریخ بوده و از این طریق توانسته اند با حفظ  عقیده، جان و مال خود را از دستبرد و خطر ستمگران حفظ کنند. در ادامه به بخشی از این موارد که در تاریخ آمده است اشاره می گردد:

 

1-6. مؤمن آل فرعون

 

عموی فرعون، در باطن موحد و مؤمن به دعوت موسی علیه‌السلام بوده است، اما ایمان خود را پنهان می داشت و از این طریق، خدمت ارزنده ای به موسی علیه‌السلام انجام داد، به ویژه آن گاه که فرعون با تمام اطرافیانش تصمیم گرفتند که به زندگی موسی علیه‌السلام به خاطر کشتن یک قبطی پایان دهند، او فوراً محل زندگی خود را ترک کرد و خود را به موسی رساند و گفت: هر چه زودتر منطقه را ترک کن که می خواهند تو را بکشند.[۲] قرآن در آیه ای دیگر، پنهان کردن ایمان او را مطرح کرده و این که او در سایه همین کتمان، قوم فرعون را نصیحت می کرد، چنان که می فرماید: «وَ قالَ رَجل مؤمن من آل فرعون یکتم إیمانه أتقتلون رَجلا أن یقول رَبی الله و قَد جاءکم بِالبینات من رَبکم و إن یک کاذبا فعلیه کَذبه و إن یک صادقا یصبکم بعض الذی یعدکم إن الله لا یهدی من هو مسرف کذاب» (غافر / ۲۸)
، فردی مؤمن از خاندان فرعون که ایمان خود را پنهان می کرد، رو به فرعون و وزیران او کرد و گفت: آیا مردی را می‌کشید که می گوید: پروردگار من همان خدا است، در حالی که او با معجزاتی از طرف پروردگار شما آمده است، اگر دروغگو باشد ضرر آن دامن گیر خود او خواهد بود و اگر راستگو باشد برخی از گزارش های او درباره شما تحقق می پذیرد، خدا انسان های اسراف کار و دروغگو را  هدایت نمی کند.

 

2-6. اصحاب کهف

 

داستان اصحاب کهف، در قرآن مجید؛ در سوره کهف ضمن آیه های ۹ تا ۲۶، آمده سات. مطالعه مجموع این آیات و آن چه که در شأن نزول آن در تفاسیر آمده است، بیانگر آن می باشد که جمعی موحد در دربار پادشاهی بت پرست بودند. آنان تا مدتی عقیده خود را پنهان کرده بودند. زمانی تصمیم گرفتند که از آنان جدا شوند و در نقطه دیگری که آزادی بر آن حاکم باشد، زندگی نمایند، قرآن این حقیقت را با این آیه بیان می کند: «و إذ اعتَزلتموهم وَ ما یَعبدونَ إلا اللهَ فَأوُوا إلی الکَهفِ ینشُر لَکُم رَبِکُم مِّن رَّحمَتِهِ وَ یهَیی، لَکم مِّن أمرِکُم مِرُفقا: (کهف / ۱۶)، آن گاه که از آنان و آن چه جز خدا می پرستند، جدایی جستید، به غار پناه ببرید، خدا رحمت خود را بر شما می
گستراند و وسایل آسودگی شما را در اختیارتان می گذارد. به همین منظور موارد زیر از منظر امام ششم علیه‌السلام قابل توجه است:

 

الف) امام صادق علیه‌السلام می فرماید: تقیه هیچ فردی به سان تقیه اصحاب کهف نبوده است. آنان در اعیاد حضور می یافتند و زنار به گردن می بستند، خدا به آنان دو برابر، پاداش داد. (حر عاملی، ۱۴۰۹ ق، ج ۱۱، ص ۱۳۳)

 

ب) حضرت صادق علیه‌السلام در روایت دیگر می فرماید: مثل ابوطالب مثل اصحاب کهف است. ایمان را پنهان کردند و شرک را آشکار ساختند، خدا به آنان دو پاداش داد. (حر عاملی، ۱۴۰۹ ق، ج ۱۱، ص ۱۳۷)

 

ج) و نیز این امام همام می فرماید: جبریل بر پیامبر صلی‌الله علیه و آله وسلم  فرود آمد و سلام خدا را رساند و گفت: اصحاب کهف ایمان را پنهان و شرک را آشکار کردند. خدا به آنان دو پاداش داد و ابوطالب، ایمان را پنهان و شرک را آشکار کرد و خدا به او دو پاداش داد و از دنیا نرفت، مگر آن که نوید بهشت به او داده
شد. (حر عاملی، ۱۴۰۹ ق، ج ۱۱، ص ۳۸)

 

3-6. خاندان یاسر

 

خاندان یاسر، از نخستین مسلمانانی هستند که در مکه به اسلام ایمان آوردند و به عنوان یک حانوادۀ مؤمن به پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله وسلم مشهور بودند ولی قریش ستمگر، که آزادی ها را سلب کرده بودند، عمار و پدر و مادرش را دستگیر نمودند و زیر شکنجه های سخت قرار دادند و از آن ها خواستند که از ایمان خود بازگردند و از پیامبر صلی‌الله علیه و آله وسلم بیزاری جویند. پدر و مادر عمار بر ایمان خود پافشاری کردند و سرانجام زیر شکنجه به شهادت رسیدند، اما عمار به خواسته آنان به ظاهر موافقت کرد و آزاد گشت، چنان که خداوند در قرآن کریم می فرماید: «مَن کفر بالله مِن بَعد ایمانه إلا من أکره وَ قلبه مُطمئن بِالإیمان وَ لکن مِن شرح بالکفر صَدرا فعلیهم غَضَب مِن الله وَ لَهم عذاب عَظیم» (نحل / ۱۰۶)، آن کس که پس از ایمان کفر ورزد، خشم خدا و عذابی دردناک برای اوست، مگر کسی که ناخواسته کفر را بر زبان جاری کند، در حالی که قلب او بر ایمان ثابت و پا برجا باشد، اما کسانی که قلب آن ها لبریز از کفر باشد، خشم الهی بر آن ها است و برای آن ها عذابی بزرگ است. مفسران می گویند این آیه دربارۀ عمار ن
ازل شده ودر حقیقت او مصداق استثنا «إلا من أکره» است، زیرا به اکراه کلمه کفر را بر زبان جاری کرد. آن چه که برای عمار پیش آمده بود در میان صحابه پیامبر صلی‌الله علیه و آله وسلم منتشر گردید، وقتی عمار خدمت پیامبر اکرم رسید و حادثه را بازگو کرد، حضرت محمد صلی‌الله علیه و آله وسلم  کار او را تحسین کرد و فرمود: «إن عادوا فعد»، اگر این رویداد دوباره پیش آمد، تو نیز به همان عمل کن. (طبری، ۱۴۰۶ ق، ج ۸، ص ۲۲۲؛ طبرسی، ۱۴۰۳ ق، ج ۳، ص ۳۸۸) با این بیان، جایگاه ویژه تقیه از همان صدر اسلام و آن هم در سیرۀ پیامبر اعظم اسلام صلی‌الله علیه و آله وسلم موضوعی مشروع، مثبت و قابل دفاع می باشد.

 

ادامه دارد…

 

منبع: ابعاد شخصیت و زندگی امام صادق(ع)، فصل دوازدهم، دانشگاه امام صادق(ع)، چاپ اول: ۱۳۹۱، ص ۳۳۹.</SPAN& gt;

 

www.vahhabiyat.com

کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor

 

صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه

تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱. تقیه و امام صادق علیه‌السلام۱.
به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید