ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

نوع نگاه امام علی(ع) به مسئله تجربه/۲

۶– تجربه در وصیت نامه امام علی(ع)
حضرت علی (ع)خطاب به امام حسن(ع) به عنوان نماینده همه فرزندان، در بهره مندی از تجربه و حوادث گذشته می فرماید:
الف – «با تصمیم جدی به استقبال امری بشتاب که اندیشمندان و اهل تجربه زحمت آزمودن آن را کشیده اند. ۲۲
ب) از تکیه کردن بر آرزوها بر حذر باش که سرمایه احمقان است و عقل وسیله به یاد سپردن تجربه هاست. ۲۳
ج) بهترین تجربه هایت آن است که به تو پند دهد، پیش از آن که فرصت از دست برود و مایه اندوهت گردد آن را غنیمت شمار. ۲۴
د – پسرم اگر من چه به اندازه همه کسانی که پیش از من بوده اند نزیسته ام اما در کردار آنان بدقت نگریستم و در اخبارشان تفکر نمودم و در آثار آن ها به سیر و سیاحت پرداختم تا همچون یکی از آنان شدم؛ بلکه گویا در اثر آنچه از تاریخ آن ها به من رسیده با همه آنان از اول تا آخر بوده ام. من قسمت زلال زندگی آنان را از قسمت تاریک و باز شناختم و سود و زیانش را دانستم». ۲۵
تفسیر: امام در این بخش نمی فرماید قوانین پیش ساخته در باره انسان ها چنین اقتضا می کند که من برای تو می خواهم بگویم؛ بلکه می فرماید فرزندم من در کردار و رفتار آنان نگریستم و آثار آنان راپی گیری کردم؛ درباره اخبار صحیح آنان اندیشیدم در این راه چنان استواری و پی گیری دقیق کار کردم که گویا من با همان مردم بوده ام و با آنان زندگی کرده ام؛ لذا اصول و قوانین ناب را که از حوادث و رفتارهای زندگی و نتایج کارهای آنان به دست آوردم برای تو انتخاب نموده و بیان می کنم. ۲۶

۷- داشتن تجربه، شرط اصلی واگذاری مسئولیت ها
اهمیت تجربه در فرهنگ اسلامی بحدی است که در برخی روایات از آنان به عنوان یکی از معیارهای گزینش نیرو یاد شده است. از جمله معیارهای مسئولیت، شناخت و سنجش توانایی افراد به میزان تجربه آنان بیان شده است، زیرا گوهر توانایی انسان ها در معرکه آزمون ها مشخص می شود. از امیرمومنان(ع) روایت شده است که فرمود:
«مردمان جز با آزمون شناخته نشوند»۲۷
واگذاری مسئولیت به افراد بدون آن که آزمون شده باشند وتوانایی های شان مشخص شده باشد، به منزله آن است که افراد و مسئولیت ها در معرض تباهی قرار گیرند. کسی که پیش از آزمودن خویش و ظهور توانایی هایش خود را در معرض مسئولیتی قرار دهد به استقبال هلاکت می رود و نه تنها خود را، بلکه آن مسئولیت را به سوی تباهی می برد. خواجه نصیر الدین طوسی با بهره گیری از سخنان امام علی (ع) درباره شرایط واگذاری مسئولیت ها می نویسد:
«اما این شرایط عبارتند از شرافت در اصل و نسب، همت بلند، متانت رای، داشتن تجربه کافی، اراده محکم، صبر بر شداید، توانگری، شجاعت»۲۸
سیره حکومتی امام علی(ع): در زمان حکومت حضرت علی (ع)مصر یکی از استان های حساس بود. علی (ع)پس از بر کناری قیس ابن سعد از استانداری مصر، محمد بن ابی بکر ۲۹را بر گزید در زمان استانداری وی حمله معاویه به مصر شروع شد، همراهی مخالفان داخلی با سپاه معاویه سبب اختلافات در میان مصریان شد. نا بسامانی اوضاع مصر و فقدان تجربه محمد بن ابی بکر در مدیریت بحران موجب نگرانی امام شد و تصمیم گرفت مالک اشتر را به جای وی به استانداری مصر منصوب کند؛ بدین منظور نامه ای به مالک اشتر نوشت که در آن به اهمیت تجربه در حکومت و علت عزل محمد ابن ابی بکر چنین می نویسد:
«راستی تو از کسانی هستی که من برای بر پاداشتن دین از تو کمک می گیرم و بوسیله ی تو سرکشان را به جای خود می نشانم و مرز پر از بیم و خطر را بر دشمن می بندم. استانداری مصر را به محمد بن ابی بکر واگذار کردم؛ شورشیان بر
وی شوریدند او جوانی است کم سن و سال در جنگ آزموده نیست تجربه درکارها ندارد؛ پس بی درنگ به سوی من بشتاب تا در کاری که شایسته است بیندیشیم»۳۰

نکته جالب در نامه امام علی (ع)این است که علت بر کناری محمد بن ابی بکر را تنها کم تجربگی او می داند. در فرازی دیگر به مالک دستور می دهند که در واگذاری مسئولیت ها افرادی را برگزیند که از جمله ویژگی آن ها داشتن تجربه باشد:
«و از میان ایشان افرادی را برگزین که تجربه دارند، ازحیا برخوردار، از خاندان پارسا و در مسلمانی پیش قدم باشند، زیرا بواسطه این خصلت ها اخلاقشان گرامی تر و آبرویشان محفوظ تر و طمعشان کمتر است و در سنجش عاقبت کارها بیناتر هستند»۳۱

۸
– اهمیت استفاده از تجربه دیگران در نکاه امام علی(ع)
مسئله مهمی که در بحث تجربه باید مورد توجه قرار گیرد، استفاده از تجربه دیگران است. هر شخصی نمی تواند تمام کارها را خود تجربه نماید، بلکه باید از حاصل تجربه دیگران استفاده کند. این مسئله در امور نظامی اهمیت بیشتری دارد. باید تجارب دیگران را مطالعه کرد و راه وروش جنگ را آموخت و به رای و نظرشان احترام گذاشت. بدین جهت است که امام علی(ع) می فرماید:
«رای و اندیشه پیر مرد را در جنگ و هر کاری از صلابت و دلاوری جوان بیشتر دوست دارم»۳۲
امام علی (ع) وظیفه صاحبان تجربه را قرار دادن آن در اختیار دیگران می داند و در وظیفه دیگر مردمان آموختن تجربه از افراد با تجربه، می فرماید:
«از وظایف مردم عادی است که بکوشند و بیاموزند و تجربه بیندوزند تا از عوامی بیرون آیند و به جرگه خواص بپیوندند. »
آموز های اسلامی همان گونه که دانشمندان را موظف کرده که از دانش خود دیگران را بهره مند سازند آنان نیز که نمی دانند را مکلف ساخته بیاموزند و بر اندوخته های خویش بیافزایند و با هر نسیمی به این سو و آن سو نروند»۳۳
در بیانی دیگر اهمیت استفاده از تجربه دیگران را چنین بیان می فرماید:
«شقی کسی است که از منفعت تعقل و تجربه ای که به او داده شده است، محروم بماند».
۳۴

۹- اهمیت ثبت حوادث در نگاه امام علی (ع)


مقصود از ثبت فقط نوشتن جزئیات حوادث نیست، بلکه مقصود از نوشتن، عبرت، حکمت و درس برای آیندگان است. لسان العرب در معنای ثبت می نویسد: «ثبت تبدیل اخبار شفاهی به مطلب نوشته شده است، که به دو شکل ترسیم وتدوین انجام می شود. ارزیابی، تفسیر و نتیجه گیری از اخبار رسیده، آن را قابل استفاده می کند. » ۳۵

سیره حکومتی امام علی(ع): در دوران حکومت امام در شهر کوفه، افرادی را بر دروازه های کوفه گماشت که اسامی و اخبار و مشاهدات کسانی که از شهر خارج می شوند را ثبت کنند. بدین جهت است که در اهمیت ثبت حوادث و تجربه ها می فرماید:
«ای مردم تعین وقت (و تاریخ حادثه را)بنویسید و آن را اعلام نمایید». ۳۶

همچنین اهمیت این موضوع را در روایت نبوی می توان دریافت که می فرماید:
«علم را مکتوب دارید تا محفوظ بماند». ۳۷
همین تاکید پیامبر(ص)در نوشتن موجب انتقال علوم و معارف اسلامی به ما شده است.
سیره حکومتی پیامبر(ص): پیامبر (ص) دستور فرمودند افرادی خاص نحوه جنگیدن (قوت ها و کاستی ها) رشادت ها و تعلل های میدان نبرد واسامی کسانی که صحنه جنگ را ترک می کردند ثبت کنند. در این خصوص می فرماید:
«هر کسی سرگذشت مومنی را ثبت کند گویا او را زنده کرده است» ۳۸
همچنین پیامبر(ص) از تجربه دیگران در جنگ ها استفاده می کرد. ابن اثیر می نویسد: « پیامبر(ص) با استفاده از تجربه سلمان فارسی که تجربه شیوه جنگ های ایرانیان در حفر خندق آشنایی داشت، توانست شهر مدینه را در مقابل حمله دشمن در جنگ احزاب محافظت کند. ۳۹

۱۰
– تجربه به مثابه اسناد عینی وعقلی
در متون اسلامی به جای تقسیم عقل – به نظری و علمی – تقسیم بندی دیگری وجود دارد و آن تقسیم عقل، به عقل طبع، عقل تجربه و یا (عقل مطبوع و عقل مسموع) است. امام علی (ع) می فرماید:
«عقل دو گونه است طبیعی و عقل تجربه که هر دو سود آورند». ۴۰
و نیز فرموده است:
«عقل را دو گونه یافتم مطبوع و مسموع، عقل مسموع بدون عقل طبیعی سودمند نیست، چنان که با فقدان نور خورشید دیدن چشم، سودی ندارد» ۴۱

جالب توجه است که از امام (ع) همین تقسیم، درباره علم روایت شده است:&lt ;/SPAN>


«دانش دو گونه است مطبوع و مسموع، دانش مسموع، بدون دانش طبیعی سودمند نیست»۴۲
از دیدگاه امام علی(ع) برای ارتباط با واقیت های عینی مشاهده و تجربه اساسی ترین وسیله است. براساس همین دیدگاه امام علی(ع) وظایف دانشمندان عبارتند از:
الف- مشاهده و تجربه و توصیف واقعیات وحقایق هستی و وارد نساختن مجهولات به عرصه معلومات.
ب)تصرف صحیح در شناخت شدها و بکار بستن همه علوم ومعارفش برای توفیق یافتن به حیات مطلق»۴۳

۱۱
– نقش تجربه در فرماندهی
تجربه کافی در مسائل، فرمانده را بر امور مسلط و با مشکلات آشنا و برای رفع آن ها آماده می سازد. به همین جهت حضرت علی(ع) به خلیفه دوم فرمود:
«تو خود برای جنگ از مدینه خارج نشو، لیکن مردی جنگ دیده را به سوی دشمنان بفرست؛ دشمن اگر بداند فرمانده در میان سپاه هست تمایلش در جنگیدن افزون می شود». ۴۴

سیره حکومتی پیامبر (ص): هیثمی در کشف الاستار در باره اهمیت تجربه در فرماندهی از نگاه پیامبر (ص) می نویسد: «در یکی از جنگ ها پیامبر (ص) سعدابن وقاص را برای خبرگیری از وضعیت دشمن به مأموریت فرستاد
. سعد در بازگشت برخلاف رفتن، با آهستگی و وقار بیشتری راه می رفت. پیامبر(ص) فرمود: «چرا بر خلاف رفتنت که با عجله راه رفتی، راه می روی؟» گفت با این حرکت نمی خواستم دشمن برداشت کند که با عجله در راه رفتنم، ترسیده ام. اینجا بود که پیامبر(ص) ضمن تحسین از او و تجربه اش فرمود:

«سعد در امر فرماندهی آدم با تجربه وشایسته ای است»۴۵
ابن اثیردر خصوص سیره امام علی(ع)در جنگ ها می نویسد: «تجربه نظامی سلیمان ابن صرد در همه جنگ ها همراه علی ابن ابی طالب بود »۴۶

۱۲- تجربه داشتن، شرط اساسی در مشورت
مشورت با کسانی که اهل تجربه اند می تواند انسان ها را
از خطاهای گذشتگان مصون دارد و به درستی ها رهنمون سازد. به همین سبب است که مشورت با اهل تجربه توصیه شده است چنان که در سفارش های علی(ع)آمده است
:
«برترین کسی که با وی مشورت می کنید، باید دارای تجربه های فراوان باشد». ۴۷
و نیز آمده است:« بهترین مشاوران، خردمندان و دانشمندان و صاحبان تجربه ها و دوراندیشان هستند که تجربی فراوانی دارند. از آرایی پخته و اندیشه ای قوام یافته بر خوردارند و می توانند مشاوران مناسبی باشند». ۴۸

امام صادق(ع)از نیز پیامبر(ص)در مورد ویژگی های مشاور از علی (ع) چنین روایت می کند: « در آن امور که دین تو اقتضاء می کند با کسی مشورت کن که در آن ها پنج خصلت باشد: عقل، بردباری، تجربه (که پیامبر(ص) فرمود:هر بردباری اهل آزمون و خطا و هر حکیمی اهل تجربه است)ناصح بودن وتقوا». ۴۹


۱۳
– نقش تجربه در پیروزی۵۰
قرار گرفتن در موقعیت و شرایط میدان نبرد، تجربه نیرو ها تأثیر زیادی در پیروزی دارد. رابطه کار، تجربه و پیروزی و موفقیت را می توان در ابعاد گوناگون جستجو کرد. علی(ع) فرمود:
«پیروزی در سایه دور اندیشی به دست می آید و آن نیز در سایه تجربه ها». ۵۱

همچنین در بیانی دیگر نقش تجربه را در پیروزی چنین بیان می فرماید:
«پیروزی با حسابگری دقیق است و حسابگری دقیق، به وسیله تجربه حاصل می شود»۵۲

نتیجه


1-                   برداشت امام علی(ع)از تاریخ همان تعابیر قرآنی همچون عبرت و… است که هدف از بیان ان کسب تجربه است


2-                   از منظر امام علی (ع) داشتن تجربه سبب می شود که انسان با اتخاذ بهترین تصمیم، تدبیر امور کنند.


3-                   در سیره حکومتی امام علی(ع)یکی از معیارهای انتخاب افراد برای تصدی مسئولیت ها داشتن تجربه بوده است.


4-                   از نگاه امام برای انتخاب مشاور شرایطی بیان شده است که داشتن تجربه از جمله آن است.


5-                   دانشی که از راه تجربه بدست می آید به منزله دانش عینی معرفی شده است.


6-                   تجربه داشتن در امور نظامی می تواند زمینه ساز پیروزی در میدان نبرد باشد. چنانکه که خود امام علی(ع)در جنگ ها از تجربه افرادی استفاده کرده اند.


7-                   بخش زیادی از وصیت نامه علی(ع) به امام حسن (ع) به اهمیت و کسب تجربه از گذشتگان اختصاص دارد.

پی نوشت:
۲۲
– شرح غرر الحکم، ج۱، ص۴۵۲.
۲۳
– نهج البلاغه، نامه ۳۱.
۲۴
– همان.
۲۵
– همان.
۲۶
– محمد تقی جعفری، شرح وتفسیر نهج البلاغه، ج۲، ص۲۵۶.
۲۷
– شرح غررالحکم، ج۵، ص۶۵.
۲۸
– خواجه نصیر الدین طوسی، اخلاق ناصری، ص۳۱۴- ۳۱۵.
۲۹
– محمد بن ابی بکر پسر خلیفه اول در حجه الوداع زاده شد و در مدینه در دامن علی(ع) پرورش یافت. مادرش اسماء بنت عمیس، پس از وفات شوهرش ابوبکر به همسری امام علی(ع) در آمده بود. محمد به همراه محمد ابی حذیفه به روزگار عثمان رهسپار مصر شد و نطفه انقلاب را در آنجا کاشت. در رأس انقلابیون مصر به دیدار عثمان آمد و چون عثمان در مقام برآوردن انتظارات مردم مصر بر آمد او را به عنوان حاکم معرفی و حکم فرمانداری آنجا را به نام وی نوشت. نام وی در فهرست کشندگان عثمان ذکر کرده اند. پس از عثمان با علی(ع) بیعت کرد و در کنار وی در جنگ جمل و صفین شرکت کرد. پس از قیس بن سعد بن عباده حاکم مصر گردید. معاویه که از جنگ صفین فارغ شده بود، عمرو بن عاص را به سوی مصر روانه کرد. وی با محمد بن ابی بکر رو به رو شد و جنگ سختی در گرفت. یمنی ها وی را تنها گذاشتند و به عمرو عاص کمک کردند. او پس از ساعاتی نبرد، کناره گرفته در خرابه ای پناه گرفت ولی شناسائی شد و به شهادت رسید. مدت فرمانروائی وی ۵ ماه به طول انجامد. ( تاریخ یعقوبی ج ۲، ص ۱۹.
۳۰
– شرح ابن ابی الحدید، ج۵، ص۸۳.
۳۱
– نهج البلاغه، نامه ۵۳.
۳۲
– نهج البلاغه، فیض الاسلام، حکمت۸۳.
۳۳
– همان، حکمت۱۴۷.
۳۴
– همان، نامه۷۸.
۳۵
– لسان العرب، ج۲، ص۴۵۶.
۳۶
– بحار الانوار، ج۳۳، ص۲۸۲.
۳۷
– همان، ص۷۸۹.
۳۸
– شیخ عباس قمی، سفینه البحار، ج۲، ص۶۴۰.
۳۹
– ابن اثیر، الکامل، ج۲.
۴۰
– شرح غررالحکم، ج۷، ص۴۱.
۴۱
– همان، ص۴۵.
۴۲
– همان، ص۹۵.
۴۳
– نهج البلاغه، فیض الاسلام، خطبه۱۳۴.
۴۴
– شرح غررالحکم، ج۲، ص ۳۲۴.
۴۵
– هیث
می، کشف الاستار، ج۲، ص۲۰۶.

۴۶
– ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۵۱.
۴۷
– شرح غررالحکم، ج۲، ص۴۰۷.
۴۸
– همان، ص۲۰۵.
۴۹
– بحار الانوار، ج۷۵، ص۱۰۳.
۵۰
– ر. ک. به کتاب علل پیروزی و شکست، تالیف جمعی از نویسندگان.
۵۱
– شرح غرر الحکم، ج۲، ص۲۰۵.
۵۲
– همان، ص۱۵۶.


http://muhammadi.org

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید