ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

رویکرد صحیفه سجادیه، مبارزه با عرفان انحرافی

سید کاظم ارفع
٭ مبارزات ائمه معصومین(علیه السلام)هر یک به شکل خاصی و برای احقاق حق خود صورت گرفته است.
بررسی سیره امامان شیعه(علیه السلام)مبین این نکته است که هر یک از ایشان بنا به مقتضیات زمان، شیوه مبارزاتی خویش را در هر یک از ابعاد نظامی، سیاسی، فکری و عقیدتی برگزیده اند.
دوران زندگی وامامت امام سجاد(علیه السلام)یکی از پرتنش ترین ادوار زندگی ائمه(علیه السلام)است. این امام معصوم در دوره ای به امامت رسیدند که شهادت امام حسین(علیه السلام)موجی از اعتراض و در نهایت خفقان سیاسی را به همراه داشت. امام سجاد(علیه السلام)برای حفظ جان خود و معدود شیعیان باقی مانده، سکوت کردند اما این سکوت به منزله تأیید حکومت و عدم فعالیت ایشان نبود. ایشان با بهره گیری از ادعیه پرمحتوا و جهت ساز به ترسیم خطوط فکری و مبارزاتی امامان پس از خود پرداختند.


امامان معصوم(علیه السلام)هر یک به تناسب زمان امامت خود، سختیها و مشکلات خاصی را پشت سر گذاشته اند. در این میان دوره امامت امام سجاد(علیه السلام)از سخت ترین و پرتنش ترین ادوار است، متن زیر مصاحبه ای با سیدکاظم رفیعی لطفاً برای شروع بحث از ویژگیهای امام زین العابدین(علیه السلام)که در راستای اصل مذکور است، سخن بگویید
البته هر امام معصومی، به مناسبت حوادث زمان خود و دوران امامتش، حوادثی را پشت سر نهاده، اما در مورد امام سجاد(ع)، چه در دوران قبل و چه بعد از امامتشان، سلسله مباحثی را شاهدیم که اختصاص به این دوران دارد. وقتی زندگی آن بزرگوار مورد مطالعه قرار می گیرد، می بینیم عصر پرفراز و نشیبی بر ایشان گذشته است. ایشان در عصر امامت پدر بزرگوارشان امام حسین(ع)، پیوسته با پدر ، شاهد اتفاقهایی بودند که از ناحیه معاویه و بعد، فرزندش یزید برای پدر رخ داد. آن حضرت، سماجت یزید را در بیعت گرفتن از امام حسین(ع)، در شهر مدینه و حوادثی را که در مدینه رخ داد، به چشم دیده بود. زمانی هم که امام(علیه السلام)از وطن و شهر همیشگی خود مدینه وداع می کند و به مکه و بعد از آن به کربلا می آیند، امام سجاد(علیه السلام)هم در تمامی این مراحل در کنار پدر و در واقع شاهدی بر تاریخ خونبار عاشوراست. از لحظه شهادت امام حسین(علیه السلام)در روز عاشورا، بار و مسؤولیت امامت بر دوش امام سجاد(علیه السلام)قرار می گیرد. پیداست تحمل آن اختناق بنی امیه که ساز پیروزی هم می زدند و خود را عنوان فاتح حادثه کربلا معرفی می کردند، از نظر روحی برای امام سجاد(ع)</SPAN&g t;، بسیار سخت بود. حضور ایشان درکوفه و مجلس ابن زیاد، در بین راه ، ورودشان به دمشق و شهر شام، حضور در مجلس یزید و خطبه مشهوری که در مسجد اموی شام خواندند، از جمله مسائلی بود که بعد از عاشورا برای ایشان رقم خورد. ایشان باید همه این مسایل را تحمل می کردند تا رسالت خود را به خوبی پیاده کنند.


سؤالی که در ذهن انسان پس از مطالعه زندگی امامان بعد از ایشان – چون صادقین(علیه السلام)- خطور می کند، این است که چرا ایشان چون فرزند بزرگوارشان به نشر فرهنگ شیعی به شکل گسترده نپرداختند؟
این موضوع را که ایشان چرا مثل امام باقر(علیه السلام)یا امام صادق(علیه السلام)و حتی جد بزرگوارشان آقا امیرالمؤمنین(علیه السلام)نمی توانستند فرهنگ اسلامی و تشیع را آن گونه که مد نظرشان بود بسط دهند، باید در جوی جستجو کرد که بنی امیه بعد از شهادت امام حسین(علیه السلام)به وجود آورده بود. بنی ا
میه در آن زمان، همان طور که عرض کردم، خود را فاتح مبارزه با بنی هاشم می دانست و می گفت
: نوبت ماست تا انتقام جنگهایی چون بدر و حنین و احزاب و سایر جنگهایی را که در زمان رسول خدا(ص) رخ داده، از این خاندان بگیریم. به همین منظور، حتی برای امام سجاد(ع)، اجازه سخنرانی و خطبه خواندن هم وجود نداشت که حضرت بتوانند جلساتی داشته باشند یا مثل امام باقر(علیه السلام)و امام صادق(ع)، کرسی درسی داشته و شاگردان ممتازی را تربیت کنند. این بود که حضرت به عبادت و دعا پرداختند.
در عرصه دعا می بینیم که ایشان در قالب همین دعاها، همان سیره امام حسین(علیه السلام)و امام حسن(علیه السلام)و امیرالمؤمنین(علیه السلام)را در قالب دعا پیاده و برای امام باقر(علیه السلام)و امام صادق(علیه السلام)نیز خطوطی را در این زمینه ترسیم نمودند؛ یعنی یک مبارزه ساکت و تؤام با ایما و اشاره. حضرت سجاد(علیه السلام)اگر بصراحت با دنیاداران و طاغوتهای زمان خود برخور
د می کردند، مشکلات دیگری برایشان به وجود می آمد، بخصوص اینکه با آن اتفاقی که در کربلا رخ داده بود، برخورد با امام سجاد(علیه السلام)و سرکوب قیام احتمالی ایشان، برای بنی امیه آسان بود. بر همین مبنا بود که حضرت، مبارزه خود را در قالب دعا و مفاهیمی که در آن نهفته است، دنبال کردند
.
یقیناً “صحیفه سجادیه” را می توان ترسیم کننده این خطوط دانست
تنها اثر باقی مانده از امام سجاد(علیه السلام)”صحیفه سجادیه” نیست، بلکه اغلب دعاهای پرمغز و پرمعنایی که حتی در مفاتیح الجنان و سایر کتابهای دعایی داریم، از امام سجاد(علیه السلام)است که در صحیفه وجود ندارد، ولی در جاهای دیگر و کتابهای روایی نقل شده است. نظیر این دعاها را مرحوم شیخ طوسی در “مصباح المتهجد”، مرحوم سیدبن طاووس در “اقبال” و مرحوم شیخ بهایی در “مفتاح الفلاح” آورده اند. کتابهای دیگری هم وجود دارند که دعاهایی از امام سجاد (علیه السلام)در آنها نقل شده است. حال اگر بخواهیم آن دعاها را فعلاً در نظر نگیریم و صحیفه سجادیه را به عنوان یک اثر مستعد و آماده و در دسترس همه مورد مداقه و دقت قرار دهیم، می بینیم همین صحیفه اتفاقاً از ادعیه برخوردار است که دارای چند ویژگی است.


قبل از پرداختن به ویژگیهای صحیفه سجادیه و از آنجا که ماهیت این اثر ارزشمند با دعا و نیایش عجین شده است، درباره اهمیت دعا و نیایش در زندگی انسان بگویید.
انسان بر اساس فطرت، علاقه مند به دعا و نیایش است. حتی اگر کسی به معبدی وارد می شود، می بیند که هر کس برای خود یک اذکار و اورادی دارد. مسلمانها هم به طریق اولی، بیشتر به دعا می پردازند. بخصوص اینکه خداوند می فرماید: “ای پیغمبر، به مردم بگو که اگر دعاهایتان نباشد، پروردگار من به شما اعتنایی نمی کند.” این نشان می دهد که اگر انسانی بخواهد مشمول لطف و عنایت خاصه حضرت حق قرار بگیرد، باید اهل دعا باشد. خود دعا هم موضوعیت دارد. امام سجاد(علیه السلام)در قالب دعا، به تمام مسایل سیاسی واجتماعی، اخلاقی، حکومتی و حتی تعلیم و تربیت فرزندان، حقوق والدین و حتی به حقوق مرزداران پرداخته اند. ایشان در قالب دعا، تمام ابعاد جامعه و جناحهای متفاوت در آن را موردنظر داشته اند.


صحیفه سجادیه، به عنوان سندی پرافتخار برای شیعه، مملو از ادعیه ای است که محتوای آن فقط در بعد عرفانی خلاصه نمی شود، بلکه ابعاد فرهنگی، تربیتی وسیاسی را در بردارد. جریانی که امام سجاد(علیه السلام)در قالب دعا آغازگر آن بودند، چه تأثیری در شکل گیری جریان فکری شیعه بر جای گذاشت؟
سؤال خوبی است، به این خاطر که در زمینه دعا انحرافهایی از صدر اسلام ایجاد شد. ما می بینیم که بعضی ها در قالب دعا و ذکر و حتی ذکرهای مجرب، برای خود بدعتهایی گذاشته اند که مستند به روایات و وحی نیست
و در واقع مرحله ای را طی کرده اند که در مقابل و ضد سیره ائمه(علیه السلام)بوده است
. حال اسمش را صوفی گری یا عرفان منحرف و بدعت گذاران در دین بگذاریم و حتی اگر تحت هر عنوانی هم آنها را مورد بررسی قرار دهیم، خواهیم دید انتخاب امام(علیه السلام)و حضورشان در این میدان، در واقع مبارزه ای با خط انحرافی دعا هم بوده است. زیرا آنها، برای اینکه عده ای مرید را دور خود جمع و مردم را به سوی خود و نه به سوی خدا دعوت کنند، از دعا و اوراد استفاده می کردند. متأسفانه در دوران طلوع اسلام تا به امروز، افرادی داشته ایم که حتی بیرون از مسجد و در مراکزی که تحت عنوان نام امیرالمؤمنین(علیه السلام)و امثال آن بنا شده با همین ذکر و دعا، عده ای را به عنوان مرید دور خود جمع کردند، و از مسیر اهل بیت(علیه السلام)خارج شدند. یکی از تأثیرات و بازدهی های حرکت امام سجاد(علیه السلام)همین بود که با این خط انحرافی به مبارزه برخیزند که اگر کسی می خواهد اهل دعا باشد، ادب در دعا را یاد بگیرد. آن بزرگوار از اول تا آخر صحیفه، آنچه را که می خواهد در قالب دعا تفهیم کند، بندگی و ذلت انسان در پیشگاه خدا و اثبات نیازمندی بشر با تمام وجود، به خداوند است، یعنی محورهای صحیفه سجادیه در دو موضوع خلاصه می شوند: “توحید” و “موحدبودن” یعنی انسان هم درس توحید را فرا بگیرد و هم موحد خوبی باشد. متأسفانه آنهایی که از مسیر اهل بیت(علیه السلام)جدا شدند و سراغ امثال صحیفه نرفتند و یا دعاهای ماثور از ائمه را انتخاب نکردند، از بعد دوم که “موحد بودن” است، خارج شدند. یعنی وقتی جلسات آنها را مشاهده می کنیم، می بینیم که رایحه شرک از آنها استشمام می شود و این دعوت به خدا نیست. لذا امام سجاد(علیه السلام)خط فکری و فرهنگی در قالب دعا را در جامعه اسلامی این طور ایجاد کرد که فقط باید به در خانه خدا رفت. اگر به در خانه اهل بیت(علیه السلام)می روید، باید دعاهایی را که آن بزرگواران به شما آموخته اند، انتخاب ک
نید و به وسیله آنها با خدا سخن بگویید
.


امام باقر و امام صادق(علیه السلام)به جای پرداختن به مبارزات نظامی، به مبارزات فکری و عقیدتی و تربیت شاگرد روی آوردند. آیا ادعیه امام سجاد(علیه السلام)و مفاهیم موجود در آنها را می توانیم زمینه شکل گیری دانشگاه آن دو امام بزرگوار قلمداد کنیم؟
قطعاً همین طور است. اگر ما به عباراتی که از امام سجاد(علیه السلام)آمده دقت کنیم و اگر فهرست صحیفه را به درستی نگاه کنیم، خواهیم دید که امام سجاد(علیه السلام)وقتی که به ایشان ظلم می شد، چگونه با خداوند صحبت می کردند. پناه بردن به خدا از وسوسه های شیطان، دعایی است که در صحیفه به طور مستقل به آن پرداخته شده است. یا مثلاً ایشان دعایی دارند در مکارم اخلاق که بسیار دعای معروفی است و بسیاری بر آن شرح نوشته اند. این دعا، مجموعه ای از درس اخلاق است. ایشان در حق پدر و مادر و در حق فرزندان هم
دعا دارند. ایشان در قالب دعا، یک دوره درس تربیتی به فرزندان دارند که چگونه با پدر و مادر رفتار کنند، یک دوره درس تربیتی به پدر و مادرها هم داده اند که فرزندان خود را چگونه تربیت کنید
. در مورد مرزداران دعا دارند، برای زمانی که وضع اقتصادی ضعیف می شود، دعا دارند که بنده برای توسعه روزی چگونه از خدا درخواست کند. رضامندی به داده های خدا، خودش به تنهایی یک دعاست که در صحیفه به چشم می خورد. در مقام معذرت خواهی از پروردگار هم دعای مخصوصی در صحیفه هست. دعا درباره ورود و وداع با ماه رمضان، برای عید فطر، عید قربان و برای روز عرفه و امثال این دعاها که همه مضامین عالی و بلندی را در بر دارند.
پس اگر مجموعه صحیفه مورد مطالعه قرار گیرد، آدمی به این نتیجه می رسد که امام سجاد(علیه السلام)در قالب دعا، یک فرهنگی را ایجاد کرده و زمینه را برای امام باقر(علیه السلام)مهیا کرده اند تا در مقطعی که بین بنی امیه و بنی عباس آن درگیری برای حکومت به وجود آمد، بتوانند به راحتی با آن بحرانها برخورد کنند. فرصت را مغتنم بشمارند که راه پدر را در کرسی درس و تربیت شاگردان ممتاز پی بگیرند.


فرمودید که امام سجاد(علیه السلام)به غیر از صحیفه، ادعیه دیگری هم دارند. چرا آن دعاها در صحیفه نیامده و اصولاً این سؤال وجود دارد که خود صحیفه سجادیه چگونه گردآوری شده است؟
در مورد پیدایش صحیفه، همانطور که در مقدمه این کتاب ارزشمند آمده و راویانی که این کتاب را نقل کرده اند، ظاهر قضیه نشان می دهد که این مجموعه در اختیار شاگردان و یاران حضرت وجود داشته است. دعاهای متنوع ومتفرقه ایشان در کتابهای دیگر آمده؛ اما این مجموعه، با این شکل تألیف، تقریباً در عصر خود حضرت جمع آوری شده است بنابراین اگر ما بخواهیم کل صحیفه حضرت را به همین ۵۴ دعا منحصر کنیم، اشتباه است. به تازگی بعضی از دوستان، ملحقات صحیفه سجادیه را نیز به مانند ملحقات نهج البلاغه گردآوری کرده اند. همانطور که ملاحظه می کنید
، خطبه های فراوانی از حضرت امیر(علیه السلام)وجود دارد که نهج البلاغه نیست. ولی سید رضی این مجموعه را جمع آوری کرده است. این دلیل نمی شود که آن حضرت در جای دیگری خطبه نداشته اند. لذا ملحقات خطبه نهج البلاغه و کلمات قصار حضرت و حتی نامه های ایشان، بیش از مجموعه ای است که اکنون به عنوان نهج البلاغه می شناسیم. دعاهای امام سجاد(علیه السلام)هم به همین شکل است. اما چه شد که این بخش به عنوان صحیفه سجادیه جمع آوری شد، در مقدمه خود صحیفه می توان فهمید که این مجموعه در عصر خود حضرت جمع آوری و به ایشان استناد داده شده است و تأیید ایشان هم رسیده است. این مسأله در مورد امام صادق(علیه السلام)هم وجود دارد. درباره ایشان اثری داریم، به نام “مصباح الشریعه” که صد فصل از موضوعات عرفانی و منتسب به آن حضرت، در این کتاب آورده اند، حال آنکه ما روایات متعددی از امام صادق(ع)، در بعد فقهی و مسایل دیگر داریم، اما این یک کتاب به طور مستقل از حضرت نقل شده و منتسب به ایشان است. دعاهای امام سجاد(علیه السلام)هم صرفاً در صحیفه سجادیه منحصر نیست. برای مثال همان مناجات خمسه عشر امام سجاد(علیه السلام)که در مفاتیح هست، از جمله دعاهای ارزشمندی است که در صحیفه سجادیه نیامده است
.


به عنوان کسی که صحیفه سجادیه را ترجمه کرده و بالطبع به عمق مفا
هیم آن وارد شده اید، زیباترین فراز صحیفه و آنچیزی را که بیشتر از همه به دلتان نشسته، چگونه به ما معرفی می کنید؟

زیبایی دعای ائمه در این است که آن بزرگواران می دانستند چگونه با خدا حرف بزنند و ادب در دعا را رعایت می کردند. و این مهمترین نکته تأثیربخش دعاهاست. با این مقدمه خواستم بگویم که صحیفه کتابی است که امام سجاد(علیه السلام)با این کتاب، محراب عبادتی ساخته اند که انسان می تواند در آن محراب، همه نیازهای دنیا و آخرت خود را به خدایش بگوید. و اینکه کدامیک از آن دعاها به دل می نشیند باید بگویم که همه آنها دلنشین هستند و گزینش آنها واقعاً سخت است. همه دعاهای صحیفه، انسان را به لذت معنوی می رساند و بستگی به آن دارد که انسان، زمینه مستعد را برای بهره بردن از مناجات با پروردگار در خود ایجاد کند. وقتی که به آن مرحله رسید، دیگر عبادتها برایش فرق نمی کند.
منبع: روزنامه قدس


 http://muhammadi.org

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید