تسلط بر زبان‌های مبدأ و مقصد برای ترجمه قرآن كريم كافی نيست

«فاروق صفی‌زاده»، دارای مدرك دكترای زبان و ادبيات فارسی دانشگاه تهران، دكترای فلسفه و زبان‌های باستانی از هند و درجه فوق دكتری در ايران‌شناسی و اديان و نيز مترجم قرآن كريم به زبان فارسی، در گفت‌گو با خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) با بيان اين مطلب گفت: يكی از علومی كه داشتن آن برای مترجم قرآن ضروری احساس می‌شود علم به تفاسير موجود قرآن كريم است. مترجم قرآن بايد پيش از آغاز كار ترجمه، دانش عميقی نسبت به تفاسير موجود از قرآن كريم پيدا كند تا در فهم معنای قرآن و به تبع آن، انتقال اين معنا به مخاطبان موفق باشد.

اين استاد دانشگاه تهران افزود: مترجم اگر با تفاسير قرآن آشنايی نداشته باشد، با مشكلات گوناگونی در برگردان متن قرآن به زبان مقصد مواجه می‌شود و قادر به انتقال صحيح مطالب به مخاطب نخواهند بود و ترجمه‌اش چه از سوی مخاطب چه از سوی اساتيد فن مورد قبول واقع نخواهد شد.

صفی‌زاده در ادامه گفت: اگرچه تسلط بر زبان مبدأ و مقصد شرط لازم ترجمه قرآن است؛ اما گاهی ديده می‌شود كه برخی مترجمان بدون اين تسلط به كار ترجمه اقدام می‌كنند كه نتايج جالبی را در پی نخواهد داشت، به عنوان مثال برخی مترجمان بدون دانستن زبان عربی به ترجمه قرآن از روی متنی كه به يك زبان ديگر ترجمه شده، اقدام می‌كنند كه مسلماً اين ترجمه از متن اصلی بسيار دور خواهد بود، زيرا در فرآيند ترجمه، انتقال كامل مطالب وجود ندارد و متن ترجمه شده با متن اصلی تفاوت خواهد داشت، حال اگر اين متن مجدداً به يك زبان ديگر ترجمه شود، تفاوت‌ها عميق‌تر شده و ترجمه قابل قبولی ارائه نخواهد شد.

وی ادامه داد: از اين دست ترجمه‌ها بسيار ديده شده به عنوان مثال بسياری از كتاب‌های موجود از روی يك متنِ ترجمه شده، به زبان ديگر ترجمه شده‌اند؛ حال آنكه اين ترجمه‌ها به دليل دوری متن مقصد از متن اصلی حالتی تحريف‌گونه پيدا می‌كنند؛ اين گونه ترجمه‌ها در مورد قرآن كريم مقبول نيست، زيرا متن قرآن به دليل الهی بودن و پيچيدگی‌های خاص خود هنگام برگرداندن به زبانی ديگر از متن اصلی فاصله می‌گيرد.

اين مترجم قرآن همچنين گفت: علاوه بر تسلط بر زبان مبدأ و مقصد و آگاهی از تفاسير قرآن، اطلاع از علم فقه و آيات الاحكام نيز در ارائه يك ترجمه قابل قبول كمك شايانی به مترجم می‌كند، در بسياری از آيات و سوره‌های قرآن كريم در مورد اصول فقهی سخن به ميان آمده است كه اين امر لزوم آگاهی بر اين علم را از سوی مترجم آشكار می‌كند.

وی تصريح كرد: توجه به ترجمه‌های برجسته موجود نشان می‌دهد كه مترجمان اين آثار اغلب از علم فقه يا آيات‌الاحكام اطلاعات كافی داشته‌اند.

صفی‌زاده ادامه داد: علاوه بر اين‌ها مترجم قرآن بايد تاريخ ـ به ويژه تاريخ اسلام ـ را بداند، از زبان‌شناسی سررشته داشته باشد و اصول جامعه‌شناسی را نيز به خوبی بشناسد؛ چراكه قرآن مجموعه‌ای از مطالب ارزشمند در زمينه‌های مختلف جامعه‌شناسی، روانشناسی، رفتارشناسی، انسان‌شناسی و … دارد.

وی تأكيد كرد: در مبحث تسلط بر زبان مبدأ كه در اينجا زبان عربی است، مترجم نه‌تنها بايد به زبان عربی كنونی مسلط باشد؛ بلكه بايد از زبان عربی مورد استفاده در روزگار نزول قرآن، شيوه‌های قرائت، خطوط مورد استفاده در نگارش قرآن نيز آگاه باشد تا از هيچ نكته‌ و مطلبی در برگردان كلام خدا به زبانی ديگر باز نماند.

اين مترجم قرآن كريم در مورد امكان وفاداری كامل در ترجمه قرآن كريم گفت: تاكنون هيچ‌گاه ترجمه‌های قرآن كريم كامل نبوده و هيچ مترجمی از ترجمه خود رضايت كامل را نداشته است و ترجمه‌ها بارها و بارها مورد ويراستاری مجدد قرار گرفته‌اند؛ به عنوان مثال ترجمه قرآن بهاءالدين خرمشاهی تاكنون 46 بار ويراستاری شده و اين در حالی است كه وی همچنان از ترجمه خود راضی نيست و اين مطلب نشان‌دهنده مسئوليت سنگين مترجم در ترجمه كلام الهی است.

وی افزود: اگرچه ترجمه‌های متعددی از قرآن كريم به زبان‌های ديگر عرضه شده، اما اين مقدار به هيچ‌وجه كافی نيست و نياز به مترجمان جديد با گرايش‌ها، نظريات و ديدگاه‌های جديد و خلق ترجمه‌های جديد كاملاً احساس می‌شود.

صفی‌زاده در ادامه گفت: همان‌طور كه می‌دانيم آيات قرآن از يك ظاهر و بطون متعدد برخوردار است و اغلب انسان‌ها از بطن قرآن خبر ندارند، و در ترجمه‌ها صورت قرآن به صورتی ديگر تبديل می‌شود؛ بنابراين برای دستيابی به ترجمه‌های دقيق‌تر و نزديك‌تر به اصل قرآن نياز به ترجمه‌های جديد قرآن همچنان احساس می‌شود به طوريكه بايد در سال شاهد 3 تا 4 ترجمه قرآن در كشور به زبان فارسی و نيز به ديگر زبان‌ها باشيم.

وی در پايان در مورد امكان تقليد در ترجمه گفت: تقليد در ترجمه به هيچ‌وجه اخلاقی و پسنديده نيست و ارزش كار را بسيار پايين می‌آورد، اما مقايسه ترجمه امری كاملاً مفيد و مؤثر است و هر مترجمی بايد پس از پايان كار خود به بررسی ترجمه‌های ديگر و مقايسه آن‌ها با ترجمه خود بپردازد تا مشكلات و ضعف‌های ترجمه خود را شناسايی كند و آن‌ها را از بين ببرد.

فاروق صفی‌زاده علاوه بر تأليف حدود 300 عنوان كتاب در حوزه ايران‌شناسی و اديان، عهده‌دار مديرمسئولی مجله‌های تخصصی «مهر و ناهيد»، «فكر و نظر»، مديرمسئول مؤسسات فرهنگی، هنری و ادبی جام و قائم مقام مركز نشر و پژوهش‌های ايران‌شناسی است.