 |
| مهدی محقق ـ رئيس سابق انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ايران |
نشست «بررسی تأثير قرآن كريم در اشعار ناصر خسرو» شب گذشته، 31 مردادماه، با حضور مهدی محقق، استاد پيشكسوت ادبيات فارسی، در بخش تحول علوم انسانی نوزدهمين نمايشگاه بينالمللی قرآن كريم برگزار شد.
اين استاد دانشگاه با اشاره به تأليفات خود در زمينه ادبيات و قرآن كريم اظهار كرد: «وجوه القرآن» اولين كتابی بود كه در اين زمينه نوشتم؛ كتاب «لسان التنزيل» كتاب ديگری است كه به ترجمه فارسی سره كلمات و مفردات قرآنی میپردازد. به عنوان مثال وقتی به معنای واژه «سنة» در آيةالكرسی كه پيش از «نوم» به معنای خواب آمده است، مراجعه كنيم میبينيم كه با واژههای مركب نيمخواب، آغاز خواب و خواب سبك ترجمه شده است، اما هيچ يك از واژه مفرد برای ترجمه «سنة» استفاده نكردهاند.
وی افزود: در ترجمه پيشينان، برای اين عبارت، واژه «غنودن» آورده شده كه به مروز زمان استعمال آن كم شده است؛ به عنوان مثال در شعری از ناصر خسرو كه به آيةالكرسی اشاره دارد، آمده است كه:
«چون بدانم كه نگيرد همی خواب و غنود
من بیطاعت در طاعت خود چون غنوم»
محقق با بيان اينكه زبان فارسی گنجايش بيان هر مطلبی را دارد، اظهار كرد: ايرانيان پس از ظهور اسلام ترجيح دادند اين دين را بپذيرند و از محدوديتهايی كه موبدان زرتشتی به وجود آورده بودند، خلاص شوند؛ اما زبان فارسی پهلوی كه پيش از اسلام در ايران استفاده میشد، مدتی جاری بود، تا اينكه مردم زبان پيشين خود را تخفيف دادند و فارسی پهلوی جای خود را به زبان فارسی دری داد؛ شاعرانی همچون فردوسی و ناصر خسرو به اين زبان شعر گفتند و نگذاشتند اين زبان محو و نابود شود.
وی تصريح كرد: ايرانيان دين اسلام را پذيرفته بودند، اما زبان و فرهنگ خود را حفظ كردند؛ ازين جهت است كه شعرای ما از زبان فارسی دری استفاده میكردند اما جنبه اسلامی را وارد اين زبان كردند؛ حتی شعرايی كه محتوای شعر خود را داستانهای قديم ايرانی قرار داده بودند، به دليل آشنايی و انسشان با فرهنگ قرآنی و اسلامی، در اشعار خود از مضامين قرآنی استفاده بسياری داشتند.
اين استاد دانشگاه با اشاره به داستانهای شاهنامه افزود: فردوسی در اين كتاب محتوای شعری خود را از خداینامهها و اسطورههای قديم گرفته است، اما در اشعار خود به برخی آيات شريف قرآن اشاره می كند؛ شاعران با فرهنگ قرآنی آشنا بودند و در اشعار خود به طرق مختلف مفاهيم قرآنی را انعكاس داده اند.
محقق همچنين به قصيده ترسائيه خاقانی شروانی اشاره كرد و ادامه داد: خاقانی شروانی كه مادری مسيحی داشت، پس از اينكه به او پيشنهاد میشود كه به دين مسيحيت رو بياورد، در قصيده ترسائيه به اين نكته اشاره میكند كه آيات قرآنی را حفظ و با آنها آشناست.
وی با بيان اينكه شاعران ايرانی به طرق مختلف آيات قرآن را مد نظر داشتند، اظهار كرد: شعرا گاه از كلمات قرآنی استفاده می كردند و گاه آيهای از قرآن كريم را در مصرعی از شعر خود جای میدادند و يا بخشی از آيه را مورد استفاده قرار میدادند.
اين استاد دانشگاه در ادامه به اشعار ناصر خسرو پرداخت و اظهار كرد: در اين اشعار نيز آيات قرآن به شيوههای مختلف تأثير گذاشته است؛ به عنوان مثال در بيت
«گفته دانا چو ماه نو به فزون است
گفته نادان چنان كهن شده عرجون»
«عرجون» به معنای خوشه خرمای خشكيده است كه ممكن است برای عده ای واژه نامأنوسی باشد، اما افرادی كه با قرآن كريم و سوره ياسين آشنا هستند، اين واژه آشناست. در اين سوره آمده است «وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ».
وی ادامه داد: همچنين كلمه طاغوت كه در قرآن به معنای شيطان و ديو و كسانی كه اعمالشان شيطانی است به كار رفته و جزو واژگان كليدی قرآن كريم است، در اشعار ناصر خسرو به اين صورت آمده است:
تو اگر به آل نبی كافری
به طاغوت تو نيز ما كافريم
تركيبهايی همچون «درّ مكنون»، «گل مسنون» و يا «عروةالوثقی» را كه تركيبهای قرآنی است نيز در اشعار ناصر خسرو قابل مشاهده است.
محقق در بخش ديگری از سخنان خود اظهار كرد: انعكاس قرآن در اشعار شعرای بزرگ ايران نشان میدهد كه آنها به قرآن كريم علاقه داشتهاند و قرآن در وجود آنها تابش داشت.
وی با تأكيد بر اينكه فرهنگ ما فرهنگ قرآن است، گفت: فرهنگ اسلامی ايرانی كه داريم و بر اساس آيات قرآن كريم پايه گذاری شده است را بايد حفظ كنيم و گرامی بداريم و خود را از قرآن كريم دور نكنيم، چرا كه سعادت دنيوی و اخروی به اين است كه پيرو قرآن باشيم.
اين استاد دانشگاه ادامه داد: هويت ما هويت ايرانی قرآنی است، كشورهايی كه به وسيله اسلام فتح شدند، زبان خود را از دست دادند؛ اما ايرانیها زبان خود را حفظ كردند و قرآن را به اين زبان وارد كردند؛ همانطور كه توانستند داستانهای قرآنی را به صورت شعر درآورند.
:: iqna