حجت‌الاسلام والمسلمين سيدمحمدحسن جواهری، عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی، با تأكيد بر اينكه برای اثبات وحدت موضوعی در سوره‌های قرآن ابتدا بايد ضرورت وجود يك موضوع و غرض در آيات اثبات شود، اظهار كرد: يكی از مطالبی كه قبل از اثبات وحدت موضوعی بايد در نظر داشت، اين است كه اينگونه سبك بيان آيات را بايد يكی از آرايه‌ها و شگفتی‌های بديع قرآن بهشمار آورد.
جواهری ادامه داد: البته سطح نازل‌تر اين سبك بيان را می‌توان در آثار ادبی دوران جاهليت نيز مشاهده كرد و ادبای عصر جاهليت اين شيوه گفتار را جزء محسنات كلام می‌دانستند، در غير اين صورت حتماً يكی از اعتراضات كفار و مشركين بحث پراكنده‌گويی قرآن بود.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی با اشاره به دو نظريه وجود وحدت موضوعی در سوره‌ها و عدم آن، افزود: در هر صورت، مهم اين است كه بر اساس هر دو نظريه قالب سوره حكمت‌آميز است و حكمت آن لزوماً براساس محتوای سوره نيست، هرچند انتظار اين است كه محتوا مهم‌ترين شاخصه تشكيل سوره باشد؛ ضمن اينكه ضرورتی ندارد كه همه سوره‌ها روندی يكسان و چارچوبی در يك راستا داشته باشند؛ يعنی قياس سور طوال با سور مفصل ضرورت ندارد.
وی با اشاره به ترجمه‌های صورت گرفته با محوريت وحدت موضوعی، خاطر نشان كرد: برخی از قرآن‌پژوهان ارجمند كه در حوزه وحدت موضوعی فعاليت دارند، ترجمه‌هايی را براساس ساختارهای استنباطی خود فراهم كرده‌اند. بنده هنگامی‌كه يكی از اين ترجمه‌ها را بررسی كردم، متوجه شدم كه استنباط من با مترجم كاملاً متفاوت است، من اصلاً درصدد قضاوت نيستم كه بگويم برداشت من صحيح بوده يا برداشت مترجم، اما وقتی بحثی تا اين اندازه اختلاف دارد، شايسته نيست به مقوله ترجمه كه مخاطب آن عوام مردم هستند، كشيده شود.
جواهری با بيان اينكه جای اينگونه مباحث در تفاسير است نه در ترجمه، عنوان كرد: در ترجمه بايد مباحثی مطرح شود كه تقريباً يقينی يا اتفاقی است. گاهی برخی مسائل خيلی جزئی و ريز است؛ مانند اينكه از بين دو معنای واژه، كدام درنظر گرفته شود، مرجع ضمير در اين آيه چگونه بايد باشد، از بين دو تركيب نحوی كدام مقبول‌تر است، كدام شأن نزول با آيه سازگار است و كدام‌يك از جمله روايات ساختگی بهشمار می‌آيد و مواردی از اين قبيل كه اگر در ترجمه ورود پيدا كنند، صورت خوشايندی ندارد.
اين محقق و قرآن‌پژوه افزود: ورود اينگونه موارد اختلافی در ترجمه شايد موجب اشكال ويژه‌ای نيز نشود، اما بحث‌های كلان به نظر می‌رسد كه صحيح نيست در ترجمه وارد شود؛ زيرا اختلافات و نقدها قطعاً بسيار است و ترجمه كه به رويی‌ترين و ظاهری‌ترين لايه معنايی برمی‌گردد، محل مناسبی برای طرح اينگونه اختلافات نيست.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی با تأكيد بر اينكه ترجمه يعنی آنچه بلافاصله به‌ذهن مخاطب می‌رسد، عنوان كرد: كسی كه تا حدودی مطلع و عالم به مبانی اسلام و قرآن است در اختلاف نظرات به تفاسير مراجعه می‌كند. چنين شخصی توانايی تدبر در آيات را مشخصاً تا حدودی كسب كرده و خود می‌تواند موضوعات اختلافی را پيگيری كند.
جواهری با بيان اينكه تنها در يك صورت اين دست مسائل توجيه لازم برای ورود به ترجمه را پيدا می‌كنند، اظهار كرد: اگر همه اين ساختارها و برداشت‌ها را با توجه به نزول تدريجی قرآن و زبانی كه قرآن دارد و به آن زبان سخن گفته است و همچنين ديگر مقدمات كه اكثريت پذيرفتند و همه اتفاق كردند كه به‌عنوان مثال هدف در سوره بقره فلان مطلب است، در اين هنگام می‌توان چنين اقدامی را در مورد قرآن انجام داد.
وی با تأكيد بر اينكه اينگونه چينش آيات در سوره‌های قرآن دارای حكمت است، افزود: تنها به اين دليل كه پراكندگی موضوعات قرآنی موجب خستگی و سردر گمی خواننده می‌شود، ترجمه سوره‌ها به‌روش استنباط شخصی از هدف و غرض سوره قابل پذيرش نيست؛ زيرا اولاً اين پراكندگی موضوعات تنها در چند سوره اينگونه به چشم می‌خورد و ثانياً اگر قرآن نياز به تنظيم و دفاع داشته باشد، اين مسئوليت به عهده خود خدا است نه بندگان.
جواهری با اشاره به نظر شخصی خود در رابطه با طرح موضوعات مختلف در آيات يك سوره، خاطرنشان كرد: طبق نظر شخصی بنده قرائت آيات قرآن به همين شكل موجود، نه‌تنها برای مخاطب ملال‌آور و خسته‌كننده نيست، بلكه تأثير بهتری در ذهن او می‌گذارد. با اين توضيح مقايسه نگاه كلان به آيات با سبك موجود طرح موضوعات از نظر تأثيرگذاری تفاوتی ندارد. البته عالم تفسير بحث جداگانه‌ای می‌طلبد كه در اين جايگاه مجال سخن از آن نيست.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی ادامه داد: اگر از جانب محققان مسلم شود كه اين نوع ايراد سخن در زمان جاهليت سبكی مرسوم بوده، بسياری از مشكلات حل خواهد شد. يك راه حل اين است كه مترجم در ابتدای هر سوره روش بيان سخن در عصر جاهليت و فوايد حاصله از آن را شرح دهد آنگاه وارد ترجمه سوره شود. اين توضيح علاوه بر اينكه ذهن مخاطب را برای مواجهه با موضوعات مختلف در سوره آماده می‌كند، زيبايی آيات قرآن كريم را نيز برای او مشخص می‌كند.
iqna :