«در اين خطبه از ستمگرى زمان، اصناف مردم و زهد در دنيا سخن به ميان آمدهاست» زير نقاب آخرت دنيا را مىطلبند!
اى مردم! ما در روزگارى كينهتوز و زمانى پركفران واقع شدهايم، نيكوكار را بدكردار مىشمارد، و بر ستم و سركشى ظالمان مىافزايد، از دانش خود بهره نمىگيريم و از آنچه نمىدانيم پرسش نمىكنيم، از حوادث و فتنههاى آينده تا بر ما هجوم نياوردهاند وحشتى نداريم.
در چنين شرايطى مردم چهار گروهند:
عدهاى اگر دستبه فساد نمىزنند به خاطر اين است كه: روحشان ناتوان و شمشيرشان كند، و امكانات مالى در اختيار آنها نيست. گروه ديگر آنانند كه شمشير كشيدهاند و شر و فساد خويش را آشكار اعلام مىدارند، لشكرهاى خود از سواره و پياده گرد آورده، و خويشتن را آماده كردهاند، دينشان را براى اين تباه ساختهاند كه ثروتى بيندوزند، و يا فرماندهى جمعيتى را براى خود فراهم سازند و يا به منبرى صعود كرده براى مردم خطبه بخوانند، چه بد تجارتى است كه انسان دنيا را بهاى خويشتن ببيند، و به جاى نعمتها و رضايت پروردگار در آخرت، زندگى اين جهان رابرگزيند.
گروه سوم كسانى هستند كه: (از زير نقاب) كارهاى آخرتى دنيا را مىطلبند و آخرترا به وسيله كارهاى اين جهان نمىطلبند، خود را كوچك و متواضع جلوه مىدهند، گامها را كوتاه برمىدارند، دامن لباس خويش را جمع مىنمايند، خويشتن را به زيور ايمان-داران مىآرايند (خود را به شعار مردان صالح آراستهاند)و پوشش خدائى را وسيلهمعصيت قرار دادهاند.
گروه چهارم آنانند كه پستى و بى وسيلهاى آنان را از رسيدن به جاه و مقام بازداشتهو دستشان از همه جا كوتاه شده و خود را به زيور قناعت آراستهاند و به لباس زاهدان زينتدادهاند(اما حقيقت اين است)كه در هيچ زمان نه بهنگام شب و نه بهنگام روز در سلكزاهدان راستين نبودهاند!.
راغبان به خدا(در اين ميان) گروهى باقى ماندهاند كه: ياد قيامت چشمهاشان را فرو افكنده، و ترس بازپسين اشكشان را جارى ساخته، اينان(به خاطر سخنان حقى كه مىگويند)يا از جامعه رانده شدهاند و در خاموشى و تنهائى فرو رفتهاند و يا ترسان و مقهور مانده، و يا لب از گفتار فرو بستهاند، و بعضى هم مخلصانه به كار دعوت بسوى خدا پرداختهاند، عدهاى هم گريان و دردناكند، كه تقيه آنان را از چشم مردم انداخته است، و ناتوانى وجودشان را فرا گرفته(اينان به كسانى مىمانند)كه در درياى نمك غوطهورند، دهانشان بسته، و قلبشان مجروح است (آنقدر) نصيحت كردهاند كه خسته شدهاند، از بس مغلوب شدهاند ناتوان گشتهاند و از بس كشته دادهاند به كمى گرائيدهاند. بى اعتنائى و زهد در دنيا اى مردم!دنيا در چشم شما بايد كم ارزشتر از پوست درخت و اضافيهاى مقراضهائى كه با آن پشم حيوانات را مىچينند بوده باشد، از پيشينيان پند بگيريد، پيش از آنكه آيندگان از شما پند بگيرند، اين جهان پست و مذموم را رها كنيد زيرا كه افرادى را كه ازشما شيفتهتر نسبتبه آن بودهاند رها ساخت!
سيد رضى مىگويد:
بعضى از نادانان اين خطبه را به معاويه نسبت دادهاند، ولى بدون ترديد اين خطبهاز سخنان امير مؤمنان است:
طلا كجا و خاك كجا؟آب گوارا و شيرين كجا و آب نمك كجا؟
دليل بر اين مطلب سخن«عمرو بن بحر، جاحظ» است كه ماهر در ادب و نقاد بصير سخن مىباشد او اين خطبه را در كتاب «البيان و التبيين» آورده و گفته است: آن را به معاويه نسبتدادهاند سپس اضافه كرده كه، اين خطبه به سخن امام(ع) و به روش او در تقسيم مردمشبيهتر است، و اوست كه به بيان حال مردم: از غلبه، ذلت، تقيه، و ترس واردتر است، سپس مىگويد: تاكنون چه موقع ديدهايم كه معاويه در يكى از سخنانش مسير زهد پيش گيردو راه و رسم بندگان خدا را انتخاب كند؟!
همانطور كه سيد رضى(ره)فرموده اين خطبه را عمرو بنجاحظ در كتاب«البيان و التبيين»آورده است.(مستدرك و مدارك نهج البلاغهصفحه 242) .