یکی از رسالتهای مهم امامان معصوم تبلیغ دین، بیان احکام و تفسیر قرآن است. میراث قرآنی باقی مانده و ارزشمند وجود مبارک امام حسن مجتبیعلیه السلام از نمونههای اعلی و عظیم ذخایر تفسیری معصومانعلیهم السلاماست. در این مقاله با نگرش قرآنی و تفسیری امام حسن مجتبیعلیه السلام آشنا میشویم.
هر کس درباره قرآن، با رأی و پیش داوری خود سخن گوید و تفسیر کند، گر چه حق باشد، باز گناه کرده است.
منزلت و پیشوایی قرآن در زندگی
قرآن در آیات فراوانی به بیان منزلت رفیع و شأن والای خویش پرداخته است تا هیچ کس حجتی در رویگردانی از قرآن نداشته باشد و کسی هم که به قرآن روی میآورد، با معرفت و بینش در وادی آن گام نهد. اهل بیتعلیهم السلام که عارف به حقیقت قرآن هستند، همپای آن، این منزلت و فضیلت را به خوبی تبیین کردهاند. اینک نمونهای از سخنان امام حسن مجتبی علیه السلام در این خصوص ذکر میشود:
اربلی از امام حسنعلیه السلام نقل میکند که فرمود: در این قرآن، چراغهای نور و شفای سینههاست. پس باید سالک، در نور آن سلوک کند و با این ویژگی، دل خود را لگام زند؛ زیرا این اندیشیدن (و از نور قرآن بهرهبردن) حیات دل بیناست؛ همان سان که آدمی در تاریکیها، با (تابش) نور، روشنایی میگیرد.
دیلمی میگوید: امام حسنعلیه السلام فرمود: در دنیا جز این قرآن، چیزی باقی نمانده است. پس آن را امام و پیشوای خود قرار دهید تا شما را به فطرتتان (هدایت( راهنمایی کند. سزاوارترین مردم به قرآن، کسی است که به آن عمل میکند؛ هر چند آن را حفظ نکرده باشد و دورترین مردم از قرآن، کسی است که به آن عمل نمیکند؛ هر چند آن را بخواند.
در این حدیث، مقصود امام حسنعلیه السلام این است که قرآن کریم را امام و پیشوای خویش در سیره عملی و زندگانی قرار دهید و بر اساس آن عمل کنید.
قرآن، قاضی اعمال در قیامت
امام حسنعلیه السلام فرمود: این قرآن در روز قیامت میآید، در حالی که راهبر است و پیش برنده؛ مردمی را که حلال خدا را حلال و حرام خدا را حرام گرفتهاند و به متشابهات قرآن، ایمان آوردهاند، به بهشت رهنمون میشوند و مردمی را که حدود و احکام الهی را تباه کردهاند و حرامهای خدا را حلال گرفتهاند، به آتش میراند.
و نیز میفرمود: هر کس درباره قرآن، با رأی و پیش داوری خود سخن گوید و تفسیر کند، گر چه حق باشد، باز گناه کرده است.
در این حدیث، مقصود امام حسنعلیه السلام این است که قرآن کریم را امام و پیشوای خویش در سیره عملی و زندگانی قرار دهید و بر اساس آن عمل کنید.
پاداش قرائت قرآن
قطب الدین راوندی در کلامی از امام حسنعلیه السلام نقل میکند که فرمود: «من قرأ القرآن کان له دعوة مجابة امّا معجّلة و إمّا مؤجّلة؛هر کس قرآن بخواند، یک دعای مستجاب دارد یا زود یا دیر.
قرآن و اهل بیت(علیهم السلام)
حسن بن علیعلیه السلام پس از حمد و ثنای خداوند فرمود: و پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار، کسانی که با نیکوکاری از آنان پیروی کردند، پس همچنان که پیشگامان بر کسانی که پس از آنان هستند، برتری دارند، پدرم علی بن ابی طالبعلیه السلام نیز ـ چون پیشتاز پیشگامان است ـ بر پیشتازان برتری دارد … و رسول خداصلی الله علیه وآله وسلم صلوات را به مردم آموخت و فرمود: بگویید: خدایا! بر محمّد و آل محمد درود فرست؛ چنان که بر ابراهیم و آل ابراهیم درود فرستادی، همانا تو ستوده بزرگواری. پس حق ما بر هر مسلمانی، به عنوان یک فریضه واجب خداوندی، این است که در تشهّد هر نمازی، بر ما صلوات فرستد. و خدا غنایم را برای پیامبر خود حلال کرد و برای ما نیز، و صدقات را بر او حرام کرد و بر ما نیز، اینها کرامت و فضیلتی از خدا بر ماست.
امام حسن مجتبیعلیه السلام در تفسیر آیه شریفه وَ أَدْبارَ السّجُودِ
فرموده است: مقصود آن دو رکعت نماز مستحبی پس از نماز مغرب است.
تفسیر آیات قرآنی
سیره و روایات تفسیری باقی مانده از کریم اهل بیت امام حسن مجتبیعلیه السلام بسیار ارزشمند است و دست مایه بسیار مهم برای مفسّران و علاقهمندان به تفسیر قرآن به شمار میرود. ما به اختصار نمونههایی را ذکر میکنیم:
1. امام حسن مجتبیسلام الله علیه در تفسیر آیه شریفه إِنّا کُلّ شَیْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَر فرمود: یعنی ما هر چیز را برای دوزخیان (نیز) به اندازه اعمالشان آفریدهایم.
2. امام حسن مجتبیعلیه السلام در تفسیر آیه شریفه وَ أَدْبارَ السّجُودِ فرموده است: مقصود آن دو رکعت نماز مستحبی پس از نماز مغرب است.
3. علی بن عیسی اربلی میگوید: شیخ کمال الدین طلحه گفت: خدای عزّوجلّ به امام حسن مجتبیعلیه السلام در تبیین امور و مقاصد اموری که به تدبیر آنها میپرداخت، فطرتی تیز و ژرف نگر روزی کرده و برای اصلاح پایهها و مبانی دین، هوشمندی استواری به او بخشیده و سرشتی ویژه او کرده بود که خمیره آن، سرشار از صور و معانی دانش بود …. پس با اندیشه در خور ستایش و قریحه خود، با رستگاری میوههای اهداف دنبال شده را میچید، و در مسجد رسول خداصلی الله علیه و آله مینشست و مردم در اطرافش حلقه میزدند و سخنانی میگفت که سوز عطش سؤال کنندگان را درمان میکرد و دستاویز گویندگان مخالف را میبرید.
به عنوان نمونه، ابوالحسن علی بن احمد واحدی با سند خود، روایت میکند که مردی گفت: من وارد مسجد مدینه شدم و دیدم مردم دور یک نفر گرد آمدهاند و او از رسول خداصلی الله علیه وآله سخن میگفت. به او گفتم: مرا از تفسیر آیه شریفه وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُود آگاه کن. گفت: بله، امّا «شاهد»، روز جمعه است و «مشهود»، روز عرفه. از او گذاشتم و به یک نفر دیگر (که مردم اطرافش بودند و سخن میگفت) رسیدم و همان سؤال را پرسیدم. گفت: بله، امّا «شاهد»، روز جمعه است و «مشهود»، روز عید قربان. از او نیز گذاشتم و نزد جوانی که صورتش همچون طلای سرخ میدرخشید و از رسول خداصلی الله علیه وآله سخن میگفت، رسیدم و همان سؤال را پرسیدم، گفت: آری، امّا «شاهد»، محمّدصلی الله علیه وآله است و «مشهود»، روز قیامت. آیا نشنیدی که خدای سبحان میفرماید: «ای پیامبر! ما تو را شاهد فرستادیم»
و نیز فرمود: «آن روز، روزی است که مردم را برای آن گرد میآورند و آن، روز «مشهود» است. (که جملگی در آن حاضرند).
پرسیدم: اوّلی کیست؟ گفتند: ابن عبّاس، پرسیدم: دومی کیست؟ گفتند: ابن عمر و پرسیدم: سومی کیست؟ گفتند: حسن بن علی بن ابی طالبعلیه السلام و پاسخ حسنعلیه السلام از همه بهتر بود.
فرمود: در این قرآن، چراغهای نور و شفای سینههاست. پس باید سالک، در نور آن سلوک کند و با این ویژگی، دل خود را لگام زند؛ زیرا این اندیشیدن (و از نور قرآن بهرهبردن) حیات دل بیناست؛ همان سان که آدمی در تاریکی ها، با (تابش) نور، روشنایی میگیرد.
4. در تفسیر آیه شریفه (فی أَیِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَکّبَکَ) آمده که ابن شهر آشوب میگوید: شیرازی در کتابش، با سند خود نقل کرده است که حسن بن علی بن ابی طالبعلیه السلام درباره آیه شریفه مذکور فرمود: خدای سبحان، علی بن ابی طالبعلیه السلام را در صلب ابوطالب، به صورت محمّدصلی الله علیه وآله آفرید. از این رو، شبیهترین مردم به رسول خداصلی الله علیه وآله ، علیعلیه السلام بود و حسین بن علیعلیه السلام شبیهترین مردم به فاطمهسلام الله علیها است و من شبیهترین مردم به خدیجه کبریسلام الله علیها هستم.
5. در فضیلت قرائت سه آیه آخر سوره حشر از امام حسنعلیه السلام نقل شده که آن حضرت فرمود: هر کس چون صبح کند و سه آیه آخر سوره حشر را بخواند و در آن روز بمیرد، مهر شهدا (بر پروندهاش) خواهد خورد، و چون شب کند و بخواند و در آن شب بمیرد نیز ممهور به مهر شهدا میشود.