ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

سیری در اندیشه اقتصادى امام ششم علیه السلام

از منظر اسلام فعالیتهاى اقتصادى زمینه ساز کمالات و فضائل انسانى است و اگر فردى با این انگیزه به عرصه اقتصاد وارد شود، افزون بر منافع مادى و ظاهرى به بهره‏هاى معنوى نیز نایل خواهد شد. بهبود بخشیدن به وضع زندگى و تدارک برخى از برنامه‏هاى اقتصادى در جامعه نه تنها نقص و عیبى براى یک انسان مسلمان به حساب نمى‏آید، بلکه ناشى از قوت ایمان و اراده استوار او در راه رسیدن به اهداف والاى معنوى است. چنانکه پیشوای ششم شیعیان، امام صادق علیه السلام بر این اندیشه پاى مى‏فشرد و کار و تلاش در راه تامین نیازهاى ضرورى زندگى را همسان با جهاد در راه خدا قلمداد مى‏کرد.(۱)  از منظر امام صادق علیه السلام بین کسى که از دنیا به عنوان وسیله‏اى براى کسب آخرت بهره مى‏گیرد و بین کسى که دنیا پرستى و جمع مال را پیشه خود نموده است، تفاوت واضح وجود دارد. به این جهت از سویى دلبستگان به مال دنیا و دنیاپرستان ظاهربین را لعن مى‏کند و مى‏فرماید: «ملعون ملعون من عبد الدینار و الدرهم(۲)؛ مورد لعن خداست کسى که بنده دینار و درهم باشد.» و از سوى دیگر به دوستدارانش توصیه مى‏کند: «لا تدع طلب الرزق من حله فانه عون لک على دینک(۳)؛ طلب روزى از [راههاى] حلال را هرگز رها نکن; چرا که مال حلال یاور تو در دینت‏خواهد بود»


در این نوشتار به بررسى پاره ای از اندیشه‏هاى اقتصادى امام صادق علیه السلام در عرصه جامعه اسلامى مى‏پردازیم.


حقیقت فعالیت اقتصادى


عبدالله بن ابى یعفور مى‏گوید: در محضر امام صادق علیه السلام بودم که مردى از وى پرسید: به خدا قسم! ما به دنبال دنیا مى‏رویم و دوست داریم آن را به دست آوریم. امام علیه السلام فرمود: تو مى‏خواهى با دنیاطلبى و کسب درآمد چه کنى؟ او گفت: مى‏خواهم نیازهایم را برطرف کنم، به خانواده‏ام رسیدگى نمایم، صدقه و احسان بدهم و حج و عمره انجام دهم. امام صادق علیه السلام فرمود: اینکه دنیاطلبى نیست، این به دنبال آخرت و ثوابهاى الهى رفتن است.(۴)


رعایت اصول


یک فرد دور اندیش در طول زندگى خود تلاش مى‏کند که با بهره‏گیرى از اصول کاربردى اقتصادى بر رفاه و آسایش خود و خانواده‏اش بیفزاید و زندگى آرام و راحتى را براى پیمودن راه سعادت داشته باشد. امام صادق علیه السلام برخى از این اصول را چنین مطرح مى‏کند:


الف) بهره‏گیرى از تجربه


امام صادق علیه السلام در این زمینه رهنمود راهگشایى را به رهروان حقیقت طلب ارائه مى‏دهد و تاکید مى‏کند که «المؤمن حسن المعونه، خفیف المؤونه، جید التدبیر لمعیشته، لا یلسع من حجر مرتین(۵)؛ مؤمن در یارى کردن زیباست (و به زیباترین صورت دیگران را یارى مى‏کند)، کم تکلف است (و دیگران را به زحمت نمی اندازد) و زندگى اش را خوب اداره مى‏کند و از یک سوراخ دو بار گزیده نمى‏شود (تجربه بار اول برایش کافى است).»



ب) استفاده از فرصتها


در زندگى گاهى فرصتهایى به دست مى‏آید که شخص مى‏تواند از آن فرصت ‏به نحو شایسته‏اى براى بهبودى دین و دنیاى خویش بهره‏گیرد. بدون شک از دست دادن چنین فرصتهایى موجب غم و اندوه و پشیمانى خواهد بود.


امام صادق علیه السلام در سخنی زیبا ضرورت بهره‏گیرى از فرصتها را یادآور شده، مى‏فرماید: «هر کس فرصتى را به دست آورد و با این حال منتظر فرصت‏ بهترى باشد، روزگار آن فرصت ‏به دست آمده را از دستش خواهد گرفت; زیرا عادت روزگار سلب فرصت ها و رسم زمانه از بین بردن موقعیت هاست» (۶)


ج) تلاش و کوشش


در این زمینه على بن عبدالعزیز مى‏گوید: امام صادق علیه السلام روزى از من احوال عمر بن مسلم را پرسید. عرضه داشتم: فدایت ‏شوم او از تجارت دست‏ برداشته و به عبادت و نماز و دعا روى آورده است. امام فرمود: «واى بر او! آیا او نمى‏داند که هر کس به دنبال دنیا و کسب روزى حلال نرود، دعایش مستجاب نخواهد شد.» سپس امام افزود: «هنگامى که آیه «من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب» (۷) نازل شد، تنى چند از اصحاب پیامبر صلى الله علیه و آله از کسب و کار دست کشیده و درها را به روى خود بسته، مشغول عبادت شدند تا خداوند متعال روزى آنان را از طریق عبادت برساند. هنگامى که رسول اکرم صلى الله علیه
و آله خبردار شد، آنان را احضار نمود و فرمود: شما به چه انگیزه‏اى از کسب و کار دست کشیده و از جامعه فاصله گرفته و به عبادت پرداخته‏اید؟! گفتند: یا رسول الله
! خداوند روزى ما را تکفل کرده و ما هم به عبادت او روى آورده‏ایم! رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: «هر کس چنین کند دعاى او پذیرفته نخواهد شد، بر شما باد به کسب ]روزى و درآمد]».(۸)


ایشان در سخن دیگرى فرمود: «رجل جالس فى بیته یقول اللهم ارزقنى فیقال له الم آمرک بالطلب(۹&l t;/SPAN>)؛ مردى در خانه‏اش نشسته و مدام مى‏گوید: خدایا! به من روزى عطا کن! به او گفته مى‏شود: آیا تو را فرمان ندادم به طلب [روزى[».


 د) اعتدال


رعایت اعتدال و میانه روى در مخارج و درآمدهاى زندگى مو
جب آسایش و رفاه خواهد بود، همچنانکه اسراف و یا بخل موجب اختلال در نظم زندگى مى‏شود. امام صادق علیه السلام مى‏فرماید:«اسراف موجب فقر و میانه روى سبب توانایى مى‏شود.»(۱۰)


در این زمینه عبدالله بن سنان مى‏گوید: امام صادق علیه السلام هنگامى که آیه «ولا تجعل یدک مغلوله الى عنقک» ‏(۱۱) را تفسیر مى‏کرد، انگشتان دست‏ خود را کاملا بسته و دست‏خود را مشت نمود و به ما فرمود: «یعنى این چنین نکنید که این نهایت‏خست و بخل است‏» و در معنى آیه «ولا تبسطها کل البسط» (۱۲) دست ‏خود را کاملا باز کرد و فرمود: «این چنین هم درست نیست; یعنى انسان هر چه دارد خرجش کند و چیزى در کف دستش نماند».(۱۳)


ه) پس انداز براى آینده


امام صادق علیه السلام همواره توصیه مى‏کرد که هر شخصى باید براى آینده خود پس انداز داشته باشد تا اگر خداى ناکرده مشکلى برایش پیش آمد یا نیازى به پول پیدا کرد محتاج دیگران نباشد. حضرت صادق علیه السلام مى‏فرمود: از نزدیک‏ترین یاران پیامبر صلى الله علیه و آله که شما آنها را به فضل و زهد و تقوا مى‏شناسید، سلمان و ابوذر هستند. شیوه سلمان چنین بود که هرگاه سهمیه سالانه‏اش را از بیت المال دریافت مى‏کرد، مخارج یک سالش را ذخیره مى‏نمود تا زمانى که در سال آینده نوبت ‏سهمیه‏اش برسد. به او اعتراض کردند که تو با این همه زهد و تقوا در فکر ذخیره آینده ات هستى! شاید امروز و فردا مرگ تو
برسد! سلمان در جواب مى‏فرمود: شما چرا به مردن فکر مى‏کنید و به باقى ماندن نمى‏اندیشید؟ اى انسانهاى جاهل! شما از این نکته غفلت مى‏کنید که نفس انسان اگر به مقدار کافى وسیله زندگى نداشته باشد، در اطاعت‏حق کندى و کوتاهى مى‏کند و نشاط و نیروى خود را در راه حق از دست مى‏دهد
; ولى همین قدر که به اندازه نیازش وسیله و مال دنیا فراهم شد با اطمینان و آرامش بیشترى به اطاعت‏حق مى‏پردازد(۱۴)


ایشان می فرمود: & lt;B>«لا خیر فیمن لا یحب جمع المال من حلال یکف به وجهه و یقضى به دینه و یصل به رحمه»


(15)، کسى که اندوختن مال را از راه حلال و به انگیزه حفظ آبرو و اداى قرض و رسیدگى به خانواده و فامیل، دوست نداشته باشد، در او هیچ گونه خیرى نیست».


 پی نوشت:


1) «الکاد على عیاله کالمجاهد فى سبیل الله؛ آن که براى تامین معاش خانواده‏اش تلاش کند، همانند رزمنده در راه خدا است.»، وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص‏۶۶.


 2) الکافى، باب الذنوب، ح ۹.


3) وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۳۴.


4) همان.


5) همان، ج ۱۵، ص ۱۹۳.


6) تحف العقول، ص۳۸۱.


7) «هر کس تقواى الهى پیشه کند (خداوند) راه خروج از مشکلات را برایش قرار مى‏دهد و از جایى که گمان نمى‏برد روزى اش مى‏دهد.»(طلاق/۲-۳)


8)</SPAN& gt; تهذیب الاحکام، ج ۶، ص‏۳۲۳.


9) الکافى، باب من لا تستجاب دعوته، ح ۲.


10) «ان السرف یورث الفقر و ان القصد یورث الغنى»، من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص ۱۷۴.


11) «و دست خویش (از روى بخل) به گردن مبند… » (اسراء/۲۹)


12) «دستت را آنچنان باز مگذار که (تهی دست شوی) و خود را ملامت کنی…» (اسراء/۲۹)


13) وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۶۶


14) همان، ص ۴۳۵.


15) الکافى، ج ۵، ص ۷۲.


بخش تاریخ و سیره معصومین تبیان


منبع: مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت علیهم السلام

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید