ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

بررسی آثار توکل بر خدا در زندگی

نویسنده: دکتر باقر غباری بناب
منبع: روزنامه قدس


تکیه بر تقوا و دانش در طریقت کافریست


راهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش


اشاره: امروزه مشکلات و نابسامانیهای زیادی ، جوامع بشری را تهدید می کند. اضطراب و افسردگی از معمولی ترین و متداول ترین مشکلات جوانان ما می باشد. برای درمان این نابسامانیها و اختلالات روانی، روان شناسان از روشهای مختلفی استفاده می کنند که از آن جمله روشهای مبتنی بر نظریه رفتارگرایی، شناختی، روان تحلیل گری، معنا درمانی می باشد. تجربیات مشاوره ای پژوهشگران با افراد مختلف نشان داده است که توکل به خداوند متعال نه تنها در دادن جرأت، افزایش اعتماد به نفس و میزان ریسک پذیری افراد مؤ ثر است، بلکه در کاهش اضطراب و افسردگی و در درمان بسیاری از وسواسهای فکری روشی کارآمد می باشد. مصاحبه های بالینی نیز اثر بخشی توکل به خداوند را در کاهش اضطراب و افسردگی و در اطمینان و تسکین قلب، و دادن جرأت و قوت قلب برای ابراز وجود تأیید می کنند. پژوهشگران معتقدند که توکل به خداوند متعال می تواند مورد استفاده روان شناسان و روان پزشکان قرار گرفته و موجب ارتقای بهداشت فردی و اجتماعی گردد. برای بررسی آثار توکل به خدا به صورت علمی نیاز است، ابزار دقیقی ساخته شود که توسط آن میزان توکل را بتوان در افراد مختلف اندازه گیری نموده و رابطه آن را با مفاهیمی از قبیل اضطراب، افسردگی، اعتماد به نفس، فرسودگی شغلی و سایر شاخصهای سلامتی مورد بررسی قرار داد.
معنای توکل
توکل در رابطه فرد با خدا مطرح است که این رابطه در اعمال انسان تأثیر داشته و رابطه فرد با خدا را نمایان می سازد. در حالی که انسان رابطه خویش با خدا را از طریق دعا، استعاذه، انجام فرایض، و مستحبات نیز نشان می دهد، در توکل جنبه ای از رابطه فرد با خدا نمایان است که تلویحاً فرد متوکل پیش فرضهایی را پذیرفته است که مهمترین آنها باور و ایمان به قدرت، حکمت و شفقت خداوند به بندگانش می باشد و همین جنبه اعتماد و ایمان است که رابطه توکل گونه را از انواع دیگر رابطه ها متمایز می کند. این جنبه اعتماد از نظر عرفانی بسیار با اهمیت است، چون دوستی ارکانی دارد که از مهمترین آنها “اعتماد” است. به خاطر همین درجه بالای توکل اس
ت که خداوند توکل کنندگان را دوست می دارد. و در قرآن می فرماید: “ان ا… یحِبُّ المُتَوَکلین”.
در توکل فرد همچنین به وعده های خداوندی در قرآن علم و ایمان دارد و می داند که خداوند به اهداف خود خواهد رسید و تلاشهای انسان در راه خدا بی نتیجه نخواهد ماند. لازمه پیاده کردن توکل در عمل تشخیص وظیفه و برنامه های فردی و شخصی از برنامه های خداوندی است و تفکیک این امر است که مسؤولیت انسان در کوشش و تلاش تا چه حدی است و از چه مرز دیگری مسؤولیت انسان تمام شده تلقی می گردد، و فرد باید کار را به کاردان واقعی (یعنی خداوند متعال) واگذار نماید.
ج) در توکل همچنین علم به اینکه در چه کارهایی می توان توکل نمود و در چه کارهایی توکل دامنه اش جاری و ساری نیست، لازم است.
برای روشن شدن محدوده توکل هستی به دو نکته نیز اشاره می کنیم: ۱- از لحاظ عملی انسان باید تا آنجا که توان دارد به تدبیر امور بپردازد و در جایی که تدبیر امور از عهده اش خارج است باید به خداوند متعال توکل کند. بین توکل و اقدام عملی برای انجام کارها منافاتی وجود ندارد. می توان بر خداوند توکل کرد و از او در حصول مقاصد یاری جست و در عین حال از علل و اسباب نیز برای حصول نتیجه استفاده کرد. هر چند که معنای توکل ترک تدبیر است، ولی ترک تدبیر به معنای ترک استفاده کردن از اسباب نیست، بلکه ترک تدبیر در سطحی بالاتر از اسباب است، در این سطح نتایج کار و تقدیرها بیرون از اختیار ماست.
۲- از لحاظ اعتقادی انسان باید باور داشته باشد که زمانی کوششهایش مثمرثمر خواهند بود که توأم با خدا باشد؛ یعنی کوشش انسان برای رسیدن به مطلوب هر چند لازم است، ولی کافی نیست و توفیق خداوندی نیز باید با آن قرین گردد تا انسان بتواند به مطلوب خود برسد.
به هر حال توکل نوعی رابطه فرد با خداوند است که در آن فرد با توجه به اعتقادی که به قدرت، حکمت و رأفت و شفقت خداوند دارد در تمام حرکات و سکنات حضور خدا را در نظر گرفته، و در تمام لحظات برای موفقیت خود از او استمداد می طلبد. فرد متوکل ضمن استفاده از اسباب و علل مادی و غیر مادی توفیق رسیدن به نتیجه را مشروط به خواست و مشیت الهی دانسته، ضمن اسناد امور و اتفاقات جهان به خواست خداوندی، برای حصول نتیجه به خدا تکیه نموده و اطمینان دارد که خواست خداوند در جهت خیر و صلاح اوست.
مؤلفه های توکل
&lt ;/B>با استفاده از بررسی آیات و احادیث مؤلفه های زیر در توکل به خدا، شناسایی می شوند:
۱- اسناد امور و اتفاقات به خداوند متعال
اعتماد قلبی به خداوند و اسناد امور و اتفاقات به حضرت باریتعالی در ایجاد سکینه قلبی و آرامش درونی به حد ی مؤ ثر است که موجب می شود اضطراب و تشویش در فرد متوکل از بین رفته و فرد به راحتی در راه حصول به نتیجه گام بردارد.از علایم و ویژگیهای افراد متوکل این است که از روی آورد روزگار خیلی به خود نمی بالند و از برگشت و ادبار آن زیاد دچار تشویش و اضطراب نمی شوند، بلکه تا حد امکان برای رسیدن به مطلوب کوشش نموده و نتیجه کار را به خدا واگذار می نمایند و اطمینان دارند که خداوند آنان را در رسیدن به مطلوب کمک خواهد کرد. در حقیقت حال این افراد بمانند اشخاصی می باشد که به حصار و قلعه عظیمی پناه برده و درِ آن را به روی دشمن بسته اند. و کسی را یارای پیروزی بر آن قلعه نیست لذا اضطراب و خوف برای آنان معنی ندارد.
۲- معنای الوهی دادن به اتفاقات زندگی
افراد متوکل به اتفاقات زندگی معنایی می دهند که آنان را در تعبیر و تفسیر پدیده های زندگی کمک نموده و به توازن شناختی و عاطفی آنان کمک می نماید، و آنان را از خلأ زیستی، بی هدفی، پوچی و سردرگمی رهایی می بخشد. این افراد با تمام کوششی که در راستای رسیدن به مطلوب و مقصود به کار می گیرند، اگر نتیجه موافق طبعشان نبود و نتیجه نامساعد گرفتند، باور دارند که خیر واقعی را خداوند می داند و به فرمایش خداوند در قرآن باور دارند که می فرماید:
” چه بسا ناخوش دارید چیزی را در حالی که خیر شما در آن باشد، و چه بسا از چیزی خوشتان آید در حالی که بدی شما در آن باشد، خدا می داند در حالی که شما نمی دانید.”
۳- امیدوار بودن به خدا
یکی دیگر از ابعاد توکل به خدا، امیدواری انسان متوکل به لطف خداوند متعال در شرایط سخت زندگی است. امیدواری به رستگاری و رسیدن به مطلوب و نجات یافتن از ناراحتی ها و غم و اندوه، گشایش گرفتاریها، و نصرت حق در غلبه بر باطل، هدایت از گمراهیها به سوی نور، همه از برکات توکل است. فرد متوکل به وعده های نصرت خدا در قرآن اعتقاد و ایمان دارد لذا در گرفتاریها خود را نمی بازد. نمونه های زیادی در قرآن در مورد مداخله خداوند در شرایط سخت زندگی وجود دارد که مایه تسلی و امیدواری برای افراد متوکل است. <BR&g t;ابوعلی دقاق، توکل را "آرامش دل انسانی به وعده های خداوندی می داند". وی معتقد است که در افراد متوکل آنقدر ایمان به وعده های خداوند زیاد است که دلشان به وعده های حضرتش آرام گرفته و اضطرابی به آنها رو نمی آورد (قرضاوی، ۱۹۹۵)
۴- داشتن نقش فعال در زندگی
مطالعه دقیق آیات و احادیث نشان می دهد توکل پسندیده که قرآن آنرا به عنوان صفت برجسته انبیا و مؤمنین برشمرده است هرگز با کوشش برای رسیدن به مطلوب منافاتی ندارد، بلکه عین کوشش است.
در قرآن کریم می خوانیم که حضرت یعقوب (ع) زمانی که فرزندانش را به مصر می فرستد تا به حضور سلطان رسیده از او گندم بخرند چنین وصیت می کند:
“فرزندانم هنگام ورود به دربار پادشاه (مصر) همه تان از یک در وارد نشوید و از درهای مختلف وارد شوید (تا از چشم زخم دشمن و یا از سؤ ظن او برای ایجاد آشوب در امان باشید). البته این نصحیت من شما را از خداوند بی نیاز نمی کند، حکم و دستور از آن خداست. بر او توکل می نمایم و افراد متوکل همگی باید به او توکل کنند.”
همانطور که ملاحظه می کنید در این آیه اقدامات لازم برای رسیدن به نتیجه مطلوب سفارش شده ولی نتیجه نهایی به خواست خدا واگذار شده است. احادیثی که از پیشوایان اسلام به ما رسیده است نیز بر کوشش فرد تأکید می کنند و مسلمانان را به کوشش و فعالیت و برنامه ریزی در هنگام توکل به خداوند ترغیب می نمایند. معروف است که عربی به حضور مبارک حضرت پیامبر”ص” رسید، حضرت از او پرسیدند که شترت را چه کردی، اعرابی گفت: “به خدا توکل نموده و آن را در بیابان رها نمودم” حضرت فرمودند:
“أعقلها و توکل” یعنی شترت را ببند و به خدا توکل کن.
نتیجه توکل به خدا
توکل به خداوند متعال پیامدهای مثبتی در زندگی فردی و اجتماعی انسانها دارد که برای اختصار فقط به چند از این ثمرات و فواید در اینجا اشاره می شود.
۱- آرامش و اطمینان قلبی
یکی از فواید داشتن توکل، آرامش درونی و اطمینان قلبی است که در سایه توکل به انسان دست می دهد. زمانی که حضرت موسی(ع) قوم خود را شبانه به سوی سرزمین موعود راهبری می کرد و سعی می نمود که امید ایمان به خدا را در دلشان زنده کند، نزدیکی های صبح بود که قوم خسته موسی (ع) خود را با فرعونیان رو در رو دیدند که آنها را دنبال می نمودند، از ترس برخود لرزیدند و اظهار داش
تند که توان مقابله با قوم فرعون را نخواهند داشت. ولی حضرت موسی(ع) آنان را قوت قلب داده و گفت جای هیچ نگرانی نیست، چون خدا با اوست.
قرآن کریم ماجرا را چنین بیان می کند:
“چون آن دو گروه یکدیگر را دیدند، یاران موسی گفتند: گرفتار آمدیم. موسی(ع) گفت هرگز، پروردگار من با من است و مرا راهبری خواهد نمود.”
حضرت رسول (ص) که در توکل به خداوند متعال نمونه بود چنان حالتی یافته بود که وقتی ابوبکر در غار دچار ترس شده بود و فکر می کرد که کافران آنان را پیدا خواهند کرد با آرامش به ابوبکر گفت نگران نباش خداوند با ماست.
۲- قوت قلب و نیرومندی
از دیگر فواید توکل داشتن قوت قلب و نیرومندی در تصمیم گیری است . چنانکه در حدیثی از حضرت رسول (ص) نقل شده است:
“کسی که دوست دارد محبوبترین مردم باشد از خدا تقوی پیشه کند، و کسی که می خواهد قوی ترین مردم باشد به خداوند توکل نماید، و کسی که می خواهد غنی ترین باشد بدانچه در پیش خداست مطمئن تر از آن باشد که در نزد خود اوست.”
خداوند کریم در قرآن از قول حضرت نوح(ع) چنین می فرماید:
“ای قوم اگر درنگ کردن من در میان شما و یادآوری آیات خدا بر شما گران می آید، من بر خدا توکل می نمایم، ساز و برگ و شریکان خود را جمع آورید، چنانکه هیچ چیز از کاری که می کنید بر شما پوشیده نماند و به دشمنی من قدم به پیش نهید و مرا مهلت مدهید، و اگر پشت کردید، من از شما هیچ پاداشی نخواسته ام، که پاداش من با خداست و من مأمور شده ام که از تسلیم شدگان باشم.”
در سوره هود نیز چنین مقاومتی از سوی حضرت هود(ع) در هدایت قوم خود آمده است و مثل حضرت نوح (ع) با جرأت و رشادت با مخالفین خود برخورد می کند.
زمانی که حضرت شعیب(ع) نیز با قوم خود برخورد می کند در او نیز چنین قوت قلب و جرأتی مشاهده می گردد که ناشی از توکل بالای او به خداوند متعال است.
۳- عزت نفس
از دیگر ثمرات توکل به خدا عزت و سربلندی در بین مردم است. فرد متوکل چون به خدا تکیه می کند غنای نسبی از مردم دارد و به خاطر رسیدن به مال و مقام از مردم التماس نمی کند، لذا عزت و سربلندی اش حفظ می شود. از همه مهمتر چون خداوند عزیز است پناهنده خود را نمی گذارد که به ذلت و خواری دچار شود. خداوند در قرآن کریم می فرماید:
“هر که به خدا توکل کند او را عزیز (پیروزمند)
و حکیم خواهد یافت”.در تفسیر این آیات بیشتر مفسران نوشته اند، چون خداوند عزیز است نمی گذارد که پناهنده او (توکل کننده بدو) دچار ذلت و خواری گردد.
ریشه های روان شناختی توکل به خداوند متعال
در تحقیقاتی که به ادراک فرد از تسلط نسبت به اوضاع و شرایط زندگی مربوط می شود می توان رگه هایی را پیدا کرد که فهم مسأله توکل به خداوند متعال را تسهیل کند. یکی از تئوریها در این زمینه، نظریه ادراک کنترل اولیه در مقابل ادراک کنترل ثانویه است.
کنترل اولیه که بیشتر شبیه کنترل عینی و واقعی است، زمانی بروز می کند که افراد کوشش می کنند مهار و کنترل امور را در دست بگیرند، و کارها را در مسیر اهداف خویش به پیش ببرند. افرادی که جهت گیری درون سویه نسبت به کنترل دارند و فکر می کنند که می توانند محیط را در جهت رسیدن به اهداف خویش تغییر دهند، گفته می شود که تحت لوای کنترل اولیه عمل می نمایند، افرادی که با کنترل اولیه محیط را در جهت علایق، نیازها، آمال و آرزوهای خود تغییر می دهند. کنترل زمانی در نقطه اوج خود قرار می گیرد که افراد عملاً بتوانند تصمیماتی اتخاذ نموده و آن را به موقع خود به اجرا بگذارند.
کنترل ثانویه زمانی به ظهور می پیوندد که کنترل اولیه امکان بروز نداشته باشد. شخصی با کنترل اولیه سعی می کند که محیط را در جهت نیازها و علایق فردی خویش تغییر دهد، در حالی که کنترل ثانویه بدین جهت ظهور می کند که فرد را در جهت انطباق و سازگاری با محیط غیرقابل تغییر آماده سازد. زمانی که افراد با موقعیتهایی روبرو می شوند که غیر قابل کنترل است، سعی می کنند یک یا چند مورد از رهیافتهای کنترل ثانویه را به کار گیرند تا بتوانند تا حد ممکن ادراک کنترل خود را حفظ نمایند.
مهمترین انواع کنترل های ثانویه به قرار زیر می باشند:
۱- کنترل نیابتی
در این روش، افراد شرایط و اوضاع و احوال را مورد بررسی قرار می دهند تا ببینند چه کسی کنترل اوضاع و شرایط را در دست دارد وبه نحو مؤ ثری خود را با آن فرد هماهنگ و هم جهت می کنند. این افراد از این جهت احساس شایستگی و قدرت می کنند که فکر می کنند در طرف فرد قوی هستند و به تبع قدرت آن فرد آنها نیز قدرت به دست خواهند آورد. اینها فرد قدرتمند و با نفوذ را تشویق می کنند (و از او می خواهند) که دست به کارهایی بزند که به سودشان تمام شود و از این طریق احساس کنترل بر
اوضاع و شرایط می نمایند. به عبارت دیگر این افراد شاید خودشان قدرت لازم را نداشته باشند، ولی از قدرت افراد قدرتمند در جهت کنترل اوضاع و احوال به نفع خود استفاده می کنند.
از این نظر این تئوری به توکل مربوط می شود که افرادِ متوکل زمانی که احساس کردند، مهار امور و اوضاع از قدرت و سیطره آنها خارج شده با اعتمادی که به قدرت خداوند دارند و با رابطه ای که بین خود و خدا می بینند اطمینان حاصل می کنند که خداوند امور را برای ایشان آسان خواهد کرد و ایشان را در تنگنای سختیها و مشکلات تنها نخواهد گذاشت. این چنین اعتقادی به افراد متوکل نیروی فوق العاده می دهد و نمی گذارد که آنها احساس تنهایی، ضعف و درماندگی نمایند.
۲- کنترل تفسیری
افرادی که از کنترل تفسیری استفاده می کنند سعی بر این دارند که شرایط غیر قابل کنترل و طاقت فرسا را برای خود تعبیر و تفسیر نمایند و معنای آن را درک کنند. این افراد سعی بر این دارند که بفهمند چرا و چگونه اتفاق ویژه ای برایشان رخ داده است و با تعبیر و تفسیر این پدیده ها و دادن معنا به آنها، احساس کنترل بر اوضاع و احوال نموده و از تلخی حادثه بدین نحو بکاهند. بنابراین افرادی که تجربیات تلخ غیر قابل کنترل مثل از دست دادن عزیزی و یا عضوی از بدن داشته اند، اغلب سعی می کنند که معنایی را که در تراژدی آنها نهفته است پیدا کنند و پیدا کردن معنای حادثه ناگوار به آنها یک نوع احساس کنترل و مواجهه مؤ ثر با عامل فشارزا می دهد.
افراد زیادی در فرهنگ های مختلف دست به تعبیر و تفسیر اتفاقات ناخوشایند زده اند و از این طریق از دردهای خود کاسته اند. مثلاً شهید ثانی پس از مرگ فرزند دلبندش “مُسَکنه الفَواد عِندَ فقد الأَ حِبَّه وَ ا لاوَ لاد” را می نویسد و دکتر فرانکل (۱۹۵۸) نظریه “معنی – درمانی” را پس از دستگیری و از دست دادن تمامی عزیزانش در اردوگاههای کاری آلمان نازی، ارایه می دهد. فرد متوکل چون همه اتفاقات را در رابطه با خواست خدا می داند، معنی نهفته این اتفاقات را درک می نماید و برای هر اتفاقی تعبیر و تفسیری خدایی دارد.
پژوهشگران معتقدند که افراد سالم هم از کنترل اولیه استفاده می کنند و هم از کنترل های ثانویه، و بدین وسیله از احساس درماندگی به دورمانده و همیشه امیدواری خود را به آینده حفظ می نمایند.به نظر می رسد که این تحقیقات به “توکل” ارتباط پیدا می کنند. چون در تو
کل هم جنبه کنترل نیابتی مطرح است که فرد ناتوان با اتصال به کمک و مشیت خداوندِ متعال احساس قوی بودن می کند و مطمئن می شود که با گرفتن طرف خداوند بر حوادث فایق خواهد آمد و پشتش به پشتیبانی خدا گرم است. از طرفی دیگر بحث توکل به خداوند متعال به کنترل تفسیری ارتباط پیدا می کند. چون فرد متوکل در تعبیر و تفسیر پدیده ها همیشه خداوند دانا و حکیم مشفق و خیرخواه را به همراه دارد و اگر حادثه ای ناگوار برایش پیش آید با دید عارفانه به آن نگریسته و آن را خیر تلقی می کند.


http://noorportal.net

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید