ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

نغمات و مقامات رایج در قرائت قرآن (۱)

نغمات و مقامات رایج در قرائت قرآن (۱)

نویسنده: امیر حسین ولی نژاد
امروزه بر کسی پوشیده نیست که یکی از مهم ترین راه های ابلاغ کلام الهی و آشنا ساختن انسان ها به خصوص غیر مسلمانان، استفاده از فن قرائت قرآن کریم است. استفاده ی خوب از صدا با انتخاب طبقات صوتی و مقامات مناسب، جابه جایی بین پرده های صوتی و انتقال از مقامی به مقام دیگر، با انسجام و استحکام کامل از نظر لحنی و هم چنین توأم با رقت قلب، ترس از خدا و حزین خواندن، به طور حتم در فهم بیش تر مفاهیم قرآن به انسان کمک می کند، دل ها را تحت تأثیر قرار می دهد و قلب ها را نورانی می سازد؛ و این به دست نمی آید مگر با آشنایی با الحان و مقامات زبان عرب.
می توان گفت که الحان قرآنی، برای متنوع خواندن قرآن کریم، جلوگیری از خستگی مستمعین و خود قاری است. هر قاری باید نغمات را بشناسد تا بر حسب حال و معنویت خود، هر وقت صلاح دید، لحن خود را تغییر دهد و به این صورت درقرائتش تنوعی برای تدبر بیش تر در معانی ایجاد گردد، نه این که الحان و مقامات قید و بندی برایش ایجاد کند.
دانش صداها، الحان، مقامات و دستگاه ها دانشی است مجزا و خود به تنهایی قوانین و قواعد زیادی دارد که قسمت اعظم آن ها اکتسابی هستند و از طریق القا، یعنی آموزش مستقیم استاد به شاگرد، آموخته می شوند.
تمامی علاقه مندان به « علم الالحان » می توانند، به راحتی با آن آشنا شوند، زیرا این دانش فراگیر است و به گروه ویژه ای، یعنی فقط افرادی که صدایی خوش دارند، تعلق ندارد و چه بسا افرادی که در فهم ظرائف و مسائل دقیق آن مهارت دارند، اما از صدای خوبی هم برخوردار نیستند. این علم، به صاحبان خود احساس دقیق و لطیفی می دهد که انسان را از سایرین متمایز می سازد.
قاری قرآن به جز تجوید باید آهنگی بر صوت خویش سوار کند که بهترین و م
ناسب ترین الحان باشد و با توجه به عربی بودن کلام قرآن، شایسته ترین الحان، الحان عربی است. باید گفت، قاری خوب کسی است که در عین داشتن تقوای الهی، بتواند دستگاه ها و الحان عرب را در قرائتش به نحو احسن به کار گیرد. اگر نغمات و الحان دراذهان افراد علاقه مند به امر قرائت قرآن رخنه کند، بی گمان بهبود قابل توجهی در کیفیت قرائتشان حاصل خواهد شد.
در این پژوهش سعی شده است اطلاعاتی مفید و لازم برای استفاده ی علاقه مندان به فن قرائت قرآن کریم، اعم از معلمان و دانش آموزان گرامی ارائه شود تا گامی هر چند کوچک در به وجود آمدن شرایط لازم برای اجرای قرائتی صحیح و تأثیر گذار داشته باشیم؛ «و ما توفیقی الا بالله و علیه توکلت و الیه انیب ».

 

ج
واز کاربرد الحان درقرائت قرآن کریم

 

درروایاتی از معصومین آمده است که پیامبر اسلام (ص) پس از طلوع فجر، با نغمه ی خاصی قرآن را تلاوت می فرمودند که زنگوله نامیده می شد و تأثیر عمیقی بر روحیه ی مستمع بر جای می گذاشت. عده ای نیز آن را حجاز می دانند. سایر پیامبران بزرگ الهی نیز برای راز و نیاز با خداوند، نغمات مخصوصی داشته اند، از جمله نغمه ی راست منسوب به حضرت آدم (ع)؛ گوشه ی حسینی در بیات، منسوب به حضرت ابراهیم و داوود علیهما السلام [رجب نژاد، ۳۷:۱۳۷۹].
از ائمه ی معصوم، امام کاظم (ع) خوش صداترین مردم در قرائت قرآن بود. آن حضرت به هنگام قرائت بسیار محزون می شد و می گریست، به طوری که محاسن مبارکش به اشک آغشته می شد و شنوندگان نیز به سبب قرائت توأم با حزن آن جناب می گریستند [ملاتقی، ۵۹:۱۳۸۱].
پیا
مبر عظیم الشأن اسلام (ص) در خصوص چگونگی به کارگیری الحان و نغمات در تلاوت قرآن کریم می فرمایند:

قرآن را به صورت عرب بخوانید و از آهنگ ها و الحان اهل فسق و گناهکاران بپرهیزید. پس از من اقوامی می آیند که هنگام خواندن قرآن، صدا را مانند غنا، نوحه خوانی و سرود خواندن رهبانان بغلطانند که از حنجره ی آنان تجاوز نمی کند و قلوبشان واژگون است و هم چنین مردمی که رویه ی آنان برایشان شگفت آور و خوشایند باشد [بیگلری، ۲۸۳:۱۳۷۲].

 

هدف از یادگیری نغمات و الحان

 

هدف ما از یادگیری الحان و مقامات، رسیدن به اصل تحزین در قرائت قرآن است، زیرا
این مقامات به عنوان ابزاری مطرح اند که ما می توانیم به وسیله ی آن ها مفهوم و محتوای آیات را با حس و عرفانی که نسبت به آن ها پیدا می کنیم، به خوبی انتقال دهیم. مراد از تحزین عبارت است از خواندن باوقار و طمأنینه ی قرآن و به تصویر کشیدن مفهوم و محتوای آیات در حین تلاوت. بنابراین تحزین برایند و نتیجه ی آن حس و عرفانی است که ما نسبت به آیات پیدا می کنیم و آن حس و شناخت ما را به سوی معبود و محبوب سوق می دهد [نرم افزار مائده]
.

 

مفهوم لحن

 

گاهی هنگام شنیدن تلاوت قرآن، احساس می کنیم که حالت یا کیفیت صدای قارن در زمان های متفاوت به کلی تغییر می کند. به این تغییر حالت یا کیفیت صدای قارن « لحن » گفت می شود [پیشین]. اگر قاری بدون استفاده از پل یا مبدل مناسب، از مقامی به مقام دیگر منتقل شود، به اصطلاح دچار « خارج لحن » شده است [ملاتقی، ۹۷:۱۳۸۱ .]

 

تعداد الحان معمول در قرائت قرآن

 

تعداد الحان و نغمات عرب هفت تاست که هریک را مقام می گویند. مقامات معمول در قرائت قرآن کریم عبارت اند از: بیات، رست، صبا، حجاز، نهاوند، چهارگاه و سه گاه.
هر کدام از این مقامات گوشه هایی دارد که تعداد اندکی از
آن ها درقرائت قرآن کاربرد دارند [مجموعه نوارهای آموزشی آشنایی با دستگاه ها و مقامات قرآنی]. استاد عربی القبانی تعداد کامل الحان را بدون اشاره به نامشان، ۳۶۰ نغمه عنوان کرده است
[عربی القبانی، ۴۲:۱۳۷۷].

 

محدوده های صوتی مقامات

 

در اجرای مقامات قرآنی ما با سه محدوده ی صوتی با تقسیمات مشخص و مرتبط با هم روبه رو هستیم که عبارت اند از: الف) قرار: به پایین ترین سطح صوت در یک مقام، قرار گرفته می ش
ود. ب) جواب: سطح صوتی متوسط هر مقام را جواب آن مقام می گوییم. ج) جواب جواب: بالاترین سطح صوت در یک مقام را جواب جواب می گویند [نرم افزار مائده].

نکته ی قابل توجه این که تفاوت این سه محدوده ی صوتی فقط در ارتفاع صوت نیست، بلکه بیش تر از نظر لحنی و نوع اجرای آن هاست. لازم به ذکر است، بعضی از قاریان بزرگ جهان در اجرای برخی مقامات، جواب را از نظر ارتفاع صوت، پایین تر از قرار و گاهی جواب جواب را پایین تر از جواب و حتی قرار خوانده اند. محدوده ی صوتی چهارمی نیز به نام « حصار » برای هر مقام ذکر شده که از نظر طبقه ی صوتی بالاتر از جواب جواب است. این محدوده در قرائت استادان بسیار نادر و کمیاب است [عربی القبانی، ۴۷:۱۳۷۷].

 

معرفی مقامات

 

اینک به شناخت اجمالی هر یک از مقامات هفتگانه ی معمول و مرسوم در قرائت قرآن کریم می پردازیم:

 

بیات

 

درخصوص معنای لغوی این مقام عده ای معتقدند، واژه ای ترکی و به معنای غم یا غمگین است. عده ای دیگر می گویند، طایفه و قبیله ای از ترکمن است و عده ای اصل این کلمه را « به یاد » می دانند، مانند به یاد خداوند متعال، به یاد پیامبر گرامی اسلام (ص) و به یاد فاطمه ی زهرا (س) [نرم افزار مائده .
این مقام، اولین مقامی است که عموم قاریان در آغاز تلاوت از آن استفاده می کنند و در میان الحان، تنها مقامی است که در سه سطح، بیات شروع (محدوده ی قرار)، توسط (محدوده های جواب و جواب جواب) و فرود (پایان تلاوت) اجرا می شود [پیشین].
مقام بیات که به ام النغمات یا ام المقامات [محمدی، ۱۲۷:۱۳۸۲] معروف است، زیر شاخه ها و گوشه هایی دارد که عبارت اند از: لامی، صافی، ابراهیمی، کرد، مصری، شور، حسینی، دشتی، نوا، محیر، دوکا، رمل، علی و….
[عربی القبانی، ۴۲:۱۳۷۷].
استادان لحن در مورد تأثیرات این مقام معتقدند، بیات آرامش همراه با غم را به تصویر می کشد، به آگاه ساختن شنونده گرایش دارد و از روزگاران گذشته صحبت می کند.
بیات ویژگی چابک و به غایت پر سوز و تأثیر گزاری دارد که ضمن ایجاد حزنی خاص در شنونده، وی را به تدبر و ادراک و شهود می رساند [نرم افزار مائده]. از میان قاریان مشهور جهان، استاد مصطفی اسماعیل که به خاطر مهارت و استادی در اجرای نغمات و تجسم عینی مفاهیم عمیق قرآن در ذهن شنونده، از دیدگاه اهل فن به عنوان یگانه مقریء قرآن معروف شده، استاد بلامنازع مقام بیات است [ملائیان، ۱۶:۱۳۸۰]
از بهترین محل های اجرای بیات، علاوه بر ابتدا و انتهای تلاوت، آیاتی با مضامین دعا، حکایت و پند و اندرز هستند.(۱)
پس از بیات می توان مقامات صبا، رست، حجاز و نهاوند را اجرا کرد. می توان بیات را با رست و صبا ترکیب ساخت. اگر بیات در اوج اجرا شود، رفتن به صبا بهتر و اگر در گام پایین صوت اجرا شود، منتقل شدن به مقام رست ارجح است [ملاتقی، ۱۰۷:۱۳۸۱].
یکی از مهم ترین مشخصات مقام بیات که گسترده ترین مقامات است، در حین اجرا این است که مستمعین را به تشویق قاری قرآن مجبور می کند [پیشین].
نحوه ی اجرای این مقام در میان قاریان مشهور متفاوت است. عده ای هم چون استاد شحات محمد انوار، فقط بیات شروع را در ابتدای تلاوت به کار می گیرند و سپس وارد مقامات دیگر می شوند و در میان یا پایان تلاوت خود، به اجرای سایر محدوده های این مقام می پردازند. گروه دوم همچون استاد مصطفی اسماعیل، تمامی محدوده های بیات را به صورت مبسوط اجرا می کند و به طور عموم از طریق زیر شاخه ی فرود قرائت خود را به پایان می رساند. گروه سوم همانند استاد عبدالباسط و استاد عبدالعزیز حصان، در هر موقعیتی از تلاوت که اراده کنند، به این مقام منتقل می شوند و آن را اجرا می کنند [نرم افزار مائده].
به طورکلی می توان گفت، مقام بیات، پایه و پیش درآمد سایر مقامات است و قاری که بتواند نسبت به این مقام شناخت بیش تر کسب کند و هم چنین در اجرا مسلط تر عمل کند، به طور یقین در مسابقات موفق تر خواهد بود [مجموعه نوارهای آموزشی آشنایی با دستگاه ها و الحان قرآنی].

 

رست

 

رست یاراست به معنای حقیقت و درستی است. مقام رست در میان اعراب به «اب النغمات» [نرم افزار مائده] یا «ملک المقامات» [ملاتقی، ۱۰۸:۱۳۸۱] مشهور است. عده ای از استادان لحن معتقدند، قدمت مقام رست به زمان حضرت آدم (ع) بر می گردد و این مقام، اولین ناله ی نخستین انسان دست از همه چیز شسته برای بهشت است و اجرای آن را موجب برانگیخته شدن حس مردانگی، جسارت و حرکت به سوی کشف حقیقت در شنونده می دانند [نرم افزار مائده]. این مقام زیر شاخه هایی دارد که هر یک با کیفیت لحنی مخصوص به خود، پیام های تأثیر گزاری از جمله: آغاز بهار، حقیقت، سرگذشت انسان های حقیقت جو، مبارزه و ایجاد تصویری زیبا از حقیقت و درستی در ذهن شنونده ایجاد می کند [نرم افزار مائده]. بهترین زمان برای اجرای این مقام، سرشب یا نیمه های شب است [عربی القبانی، ۵۵:۱۳۷۷].
از میان استادان قرائت، استاد غلوش نسبت به دیگران اجراهای بهتری در این مقام داشته است [ملاتقی، ۱۵۱:۱۳۸۱]. با بررسی تلاوت قاریان مشهور جهان و توصیه ی استادان لحن بهتر است این مقام را پس از مقامات بیات، نهاوند، سه گاه و چهارگاه ارائه کنیم. اما با توجه به توانمندی این مقام، قاریان قرآن می توانند در هر موقعیتی از تلاوت، به راحتی از آن استفاده کنند [نرم افزار مائده]. این مقام را می توان با مقام بیات، حجاز، نهاوند و سه گاه ترکیب کرد [ملاتقی، ۱۰۸:۱۳۸۱].

 

صبا

 

مجموعه ای از نغمات حزین است که گذشته ای را به تصویر می کشد که انسان آن را از دست داده و انسان را به خویشتن خویش دعوت می کند. استادان لحن معتقدند، صبا آتش دل و نوای فراق است که هر شنونده ای را به کنکاش و بررسی گذشته ی خود دعوت می کند و می گویند، اگر مقامات را به منزله ی موجودی زنده در نظر بگیریم، صبا صدای وجدان آگاهی است که در عین توبیخ و بررسی جزء به جزء رفتار و اعمال، انقلابی در دل ایجاد می کند و مسیر توبه و بازگشت را هموار می سازد. لذا هر کس که میل به بازگشت در وجودش بیش تر باشد. صبا را بهتر، تأثیر گزارتر و به جاتر اجرا می کند [نرم افزار مائده].
روند اجرای این مقام کاملا لطیف، ملایم و روان است و هرگونه تکلف در اجرایش، تأثیر آن را کاهش می دهد؛ در پرده های صوتی بالا، تلاوت آن زیبا و جذاب تر است. از نغمات فرعی آن « رمل » است که از حزن فراوانی برخوردار است و در جاهایی به کار می رود که اوج حزن، جمله را در بر گیرد یا قسمتی از آیه که در حال تلاوت آنیم، تفاوت زیادی با دیگر قسمت های آیه داشته باشد [مجموعه نوارهای آموزشی آشنایی با دستگاه ها و نغمات قرآنی؛ ملاتقی، ۱۰۶:۱۳۸۱].
بهتر است که این مقام را در موضوعاتی همانند: عبرت از حوادث گذشتگان، به تصویر کشیدن عاقبت نیک مؤمنان و سرانجام بد گناهکاران، برای مقایسه و در نهایت عبرت، دعا، توبه و پشیمانی، ذکر نعمت ها و نشانه های خداوند استفاده کرد [نرم افزار مائده]. محدوده های صوتی جواب و جواب جواب این مقام را می توان در مدها و محل های کشش آیات اجرا کرد [ملاتقی، ۱۰۶:۱۳۸۱]. استادان لحن معتقدند، این مقام را پس از بیات و حجاز اجرا کنیم بهتر است. صبا دارای زیر شاخه های «تقطیع» و «عجم» است که قسمت اصلی تقطیع همان «رمل» است که قراء در صبا و سه گاه از آن استفاده می کنند. بعضی درباره ی زیر شاخه ی عجم معتقدند که خود به عنوان مقامی اصلی مطرح است. ولی ما معتقدیم، زیر شاخه ی عجم غیر از آن مقام عجمی است که میان قاریان بزرگ جهان به چهارگاه معروف است و زیر شاخه ی عجم فقط در حد همین زیر شاخه در مقام صباست [نرم افزار مائده]. صبا را می توان با مقامات حجاز، نهاوند، سه گاه و چهارگاه، ترکیب کرد [ملاتقی، ۱۰۶:۱۳۸۱]. در میان قاریان مشهور جهان، قاری « حنجره طلایی » [قاسم احمد، ۴۷:۱۳۷۴] یعنی استاد عبدالباسط، در اجرای مقام صبا به ویژه در زیر شاخه ی عجم، مهارت خاصی از خود نشان داده است [نرم افزار مائده].

 

حجاز

 

در گذشته های دور در منطقه ای به نام حجاز در شبه جزیره ی عربستان، صحرانشینان در طی مسافت های طولانی، سوار بر شتر می شد و تحت تأثیر نوع راه رفتن این حیوان، نغمات خاصی را با خود زمزمه می کردند. با گذشت زمان، بر وسعت این نغمات افزوده شد و به دلیل منحصر به فرد بودن این نغمات، اعراب نام حجاز را براین نغمات گزاردند. استادان لحن اعتقاد دارند، حجاز یادآور ناله ی برخاسته از غم و هجرانی است که حوادث گذشته را به تصویر می کشد و انسان های متأثر از آن را به یکی شدن، چاره اندیشی و تفکر فرو می برد و در این غم عمیق، شور و شعف با احساسات عالی و حزین آمیخته می شود. قاری توانا می تواند در اجرای این مقام یکپارچگی، اتحاد و آرزو برای بشر را به تصویر بکشد. حجاز در آیاتی با مضامین بشارت و انذار، نعمات خداوند،تذکر و یادآوری، جملات امری و توصیه ای، خلقت جهان هستی و موجودات و نیز فراخوان عمومی قابل اجرااست [پیشین].
حجاز در آغاز با جریانی ملایم و روان همراه است و هر گونه تکلف در اجرا از تأثیر گزاری آن می کاهد. این مقام گوشه هایی دارد از جمله: کارکرد، کار، دوکا، غطا، زنکران، نوی، اصفهان، کرد، رمل، و منصوری [عربی القبانی، ۴۲:۱۳۷۷].
بعضی گوشه ی گالگور را نیز به عنوان زیرشاخه ی حجاز آورده اند [رجب نژاد، ۳۷:۱۳۷۹]. با بررسی اجرای قرائت قاریان بزرگ جهان و توصیه ی استادان لحن بهتر است این مقام را پس از مقامات بیات، صبا و سه گاه تلاوت کنیم [نرم افزار مائده]. مقام حجاز را می توان با مقامات رست و صبا ترکیب کرد [ملاتقی، ۱۰۸:۱۳۸۱].
از میان قاریان مشهور جهان، « شهید القراء » [قاسم احمد، ۳۶:۱۳۷۴] یعنی استاد محمد صدیق منشاوی، در اجرای مقام حجاز مهارت و استادی فوق العاده ای
از خود به نمایش گزارده است [ملاتقی، ۱۵۱:۱۳۸۱]
.

 

نهاوند

 

در مورد خاستگاه این مقام دو نظر وجود دارد: عده ای معتقدند، در زمان های دور در منطقه ی نهاوند ایران، نغماتی در میان مردم زمزمه می شد که منحصر به فرد بود و گروهی دیگر، خاستگاه اولیه ی آن را کشور هند می دانند. اما به هر حال این مقام از هر کجا که باشد، امروزه رنگ و بوی عربی به خود گرفته است و چون دانه های مروارید، در میان نغمات قرآنی خودنمایی می کند [نرم افزار مائده].
نهاوند از نغمات و مقاماتی است که نه ما
نند صبا بسیار حزین و نه مانند سه گاه شور آفرین است، بلکه از مقامات معتدل است که به قاری قدرت مانور بیش تری می دهد [مجموعه نرم افزارهای آموزشی آشنایی با دستگاه ها و نغمات قرآنی]
.
نغمه ی فرعی که در این مقام وجود دارد، « نیکریت » نام دارد [رجب نژاد، ۱۳۷۹:۳۷]. بهترین محل اجرای این مقام، داستان های قرآنی، و استاد مسلم این نغمه مرحوم مصطفی اسماعیل است که در اجرای آن از تکنیک « موجی خوانی » که از ابزارهای تنوع لحن به حساب می آید، به صورتی زیبا و دل نشین استفاده می کند [نرم افزار مائده].
استاد عربی القبانی معتقد است،راحت ترین کارها، آوردن نهاوند پس از سه گاه است [عربی القبانی، ۵۴:۱۳۷۷]. و می توان نهاوند را با مقامات رست، صبا و سه گاه ترکیب کرد [ملاتقی، ۱۰۹:۱۳۸۱].
منبع: مجله آموزش قرآن ۲۰

کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor

 

نغمات و مقامات رایج در قرائت قرآن (۱). نغمات و مقامات رایج در قرائت قرآن (۱). نغمات و مقامات رایج در قرائت قرآن (۱). نغمات و مقامات رایج در قرائت قرآن (۱). نغمات و مقامات رایج در قرائت قرآن (۱) نغمات و مقامات رایج در قرائت قرآن (۱). نغمات و مقامات رایج در قرائت قرآن (۱)

 

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید