ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

جایگاه شادی در دین اسلام

با توجه به منابع دینی، (قرآن و سیره پیشوایان معصوم)، دین اسلام موافق نشاط و شادی است و آدمی را از تنبلی رهانده، سرزنده و سر حال می‏سازد. البته این شادی در چهار چوب نگاه تعدیلی معنا می‏یابد؛ توضیح اینکه:



۱٫ هدف، غایت، فرجام و آرمانی که اسلام برای بشر ترسیم می‏کند، فقط خدا است. هدف از زیستن آدمی در این دنیا، بازگشت مختارانه و آزادانه او به اصل خویش است و این یعنی حرکت، صعود و بازگشت ‏به سوی خداوند است. به بیان دیگر، انسان تنزل یافته، باید تلاش کند تا دوباره خود را پاک گرداند و در پرتو پیروی از پیامبران و امامان و عمل به تعالیم آنان به اصل خویش (حاکمیت روح توحید و خدایی شدن)، دست‏یابد. (خداشناسی و فرجام‏شناسی [دفتر اول]، صص‏۷۵ ـ ۸۷ )



۲٫ بهترین آی
ین‏ها آن است که با طبیعت آدمی و ساختار آفرینش او سازگار بوده، نیازمندی‏های طبیعی و فطری اش را برآورد. در غیر این صورت، نمی‏تواند آدمی را خوشبخت و سعادت‏مند سازد. تعالیم اسلام به دلیل توجّه به این نیازها و تناسب آن با فطرت آدمی، توانست از محدودیت جزیره‏العرب خارج گشته، جهان اسلام را در اقصی‏ نقاط دنیا شکل دهد؛ر«فاقم وجهک للدین حنیفا فطره ا لله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم»، (روم ،
۳۰) به گفته علامه طباطبایی، اسلام، نه انسان را از نیروها، غرایز و خواسته‏هایش محروم می‏کند و نه همه توجه را به تقویت جنبه‏های مادی معطوف می‏دارد.
نه او را از جهانی که در آن زندگی می‏کند، جدا می‏سازد و نه او را بی‏نیاز از دین و شریعت به حساب می‏آورد. (محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج
۱۶، ص ۲۰۳).



۳٫ شادی و نشاط یک ضرورت و نیاز است. این پدیده هر چند از زوایای گوناگونی تعریف و تشریح شده؛ ولی به اتفاق اندیشمندان یک ضرورت و نیاز اساسی انسان به شمار می‏آید. چه کسی را می‏توان یافت که مدعی باشد نیازمند به شادی نیست؟ اساس جهان هستی و پدیده‏های آن به گونه‏ای طراحی شده‏ است که در آدمی شادی ایجاد کند. بهار با طراوت، صبح پر لطافت، طبیعت‏ با ظرافت، آبشارهای زیبا، گل‏های رنگارنگ، دیدار دوستان، ازدواج و پیوند دو انسان و … همه شادی آور و سرور انگیز است.
از آنجا که شادی، ناکامی، ناامیدی، ترس و نگرانی را از آدمی دور می‏سازد، روان‏شناسان به ایجاد و تثبیت آن در انسان دستور اکید داده‏اند و این نشانگراین حقیقت است که شادی، نیاز اساسی و ضروری آدمی است. (نگا: روان‏شناسی شادی… )



۴٫ با بررسی نظریات دانشمندان و مطالعه متون معتبر، می‏توان موا
رد ذیل را در زمره عواملی بر شمرد که حالت‏شادی و نشاط را در انسان پدید می‏آورند: ایمان، رضایت و تحمل، پرهیز از گناه، مبارزه با نگرانی، تبسم و خنده، مزاح و شوخی، بوی خوش، خود آرایی، پوشیدن لباس‏های روشن، حضور در مجالس شادی، ورزش، امید به زندگی، کار و تلاش، سیر و سفر، تفریح، تلاوت قرآن، تفکر در آفریده‏های خداوند، صدقه دادن، نگاه کردن به سبزه‏ها و … . (شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج
۵، باب ملابس; شیخ طوسی، امالی، ح ۴۵; محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۹۵; آیین زندگی، ص ۳۴)
رودکی به زیبا سروده:
چهار چیز هر آزاده را ز غم بخرد- تن درست و خوی نیک و نام نیک و خرد
هر آن که ایزدش این چهار روزی کرد- سزد که شاد زید شادمان و غم نخورد



۵٫اسلام با توجه به نیازهای اساسی انسان، شادی و نشاط را تحسین و تایید کرده است. قرآن زندگی با نشاط و شادی را نعمت و رحمت ‏خدا تلقی فرموده، توأم با گریه و زاری و ناله را خلاف رحمت و نعمت‏ خداوند دانسته است.
در یکی از داستان‏های صدر اسلام آمده است: روزی رسول خدا(ص) دستور صادر کرد که باید تمام نیروهای قابل برای شرکت در مبارزه علیه کافران و مشرکان بسیج‏ شوند. عده‏ای با بهانه‏های مختلف از شرکت در این لشکر کشی خود داری و از فرمان خدا و پیامبر(ص) تخلف کردند! خداوند در قرآن می‏فرماید:«لعنت‏خدا باد بر این کسانی که دیدند پیغمبر با انبوه مسلمانان به میدان نبرد می‏روند; اما باز هم زندگی دوستی، آنها را وادار کرد از فرمان خدا و رسول امر تخلّف کنند و بمانند. لعنت ‏خدا بر آنها باد و محروم باد این گروه از رحمت‏حق‏» (توبه ،
۸۱) به دنبال آن، به عنوان یک نفرین می‏فرماید: « فَلْیَضْحَکُوا قَلیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثیرًا؛[این گروه نافرمان] از این پس کم بخندند و زیاد بگریند».
روشن است که نفرین به صورت کیفر و مجازاتی است که همواره بر خلاف طبیعت و فطرت آدمی او را دچار عذاب و رنج می‏سازد. اینکه خداوند آرزوی کم خندیدن و زیاد گریستن برای نافرمانان می‏کند، حکایت از این حقیقت دارد که خنده به عنوان یکی از عوامل نشاط، امر طبیعی و فطری است و او می‏خواهد به عنوان کیفر، نافرمانان از این نعمت محروم باشند.(گفتارها، ج
۲، ص ۲۲۵ و ۲۲۶ )
توصیفات قرآن در خصوص بهشت نیز حاکی از این واقعیت است که اسلام، بر نشاط و شادی مهر تأیید نهاده است. باغ‏های زیبا، آب‏های زلال و روان، زیباترین بسترها، نرم‏ترین و چشم‏گیرترین پارچه‏ها، برترین دیدنی‏ها و … در بهشت همه جزء عوامل نشاط و شادی به شمار می‏رود و خداوند برای پاداش بندگانش بهشت را چنین شاد و فرح بخش
قرار داده است. شادابی را می توان یکی از صفات مومنان دانست و به این مطلب در روایت رسول اکرم(ص) بدان اشاره شده است: «مؤمن شوخ و شاداب است‏».(حرانی، تحف العقول، ص‏
۴۹ ).
شادابی از حسن خلق است، امام صادق(ع) در این باره فرمود: «شوخ طبعی، بخشی از حسن خلق است‏».( کلینی، اصول کافی، ج‏
۲، ص‏۶۶۳).
در روایاتی از حضرت علی – علیه السلام- به اثرات، اهمیت و پیامد شادی اشاره فرموده اند:«شادمانی، گشایش خاطر می‏آورد» (درآمدی، غررالحکم، ح‏
۲۰۲۳) و «اوقات شادی، غنیمت است‏» (همان، ح‏۱۰۸۴) و نیز «هرکس شادی‏اش اند ک باشد، آسایش او در مرگ خواهد بود». (بحارالانوار، ج‏۷۸، ص‏۱۲ )
تا جای شادی مورد اهتمام در اسلام قرار گرفته که برای انجام عبادت نیز باید از آن کمک گرفت، امام رضا(ع) در این مورد فرمودند: «کوشش کنید اوقات شما چهار زمان باشد: وقتی برای عبادت و خلوت با خدا، زمانی برای تأمین معاش، ساعتی برای معاشرت با برادران مورد اعتماد و کسانی که شما را به عیب‏هایتان واقف می‏سازند و در باطن به شما خلوص و صفا دارند و وقتی را هم به تفریحات و لذایذ خود اختصاص دهید و از شادی ساعت‏های تفریح، نیروی لازم برای عمل به وظایف وقت‏های دیگر را تأمین کنید».(بحارالانوار، ج‏
۷۵، ص‏۳۲۱)
در سیره معصومان، عنصر شادی آن چنان اهمیت دارد که علاوه بر تأیید آن، به بسترسازی، زمینه‏سازی و ایجاد آن نیز توصیه شده است.(کافی، ج‏
۲، ص‏۱۹۲)
در احادیث، علاوه بر دستورهای کلی در خصوص شادی و نشاط، دستورالعمل‏های خاصی نیز برای حفظ و پرورش این حالت ـ مانند پیاده‏روی، سوارکاری، غوطه‏وری در آب، نگاه کردن به سبزه‏ها، خوردن و نوشیدن، مسواک کردن، شوخی، خنده و …(وسائل الشیعه، ج‏
۱۲، ص‏۱۱۲; بحارالانوار، ج‏۱۶، ص‏۲۹۸; حسین نوری، مستدرک الوسائل، ج‏۸، ص‏۴۱۸)بیان شده است.



۶٫براساس هدف و فرجام زندگی، شادی و نشاط از دیدگاه اسلام دارای حد و مرز است. محتوا و قالب شادی و نشاط، نباید با روح توحیدی و انسانی اسلام در تضاد باشد; زیرا هر پدیده‏ای که انسان را از آرمان و غایت اصلی خویش دور سازد، به هیچ وجه مقبول اسلام نخواهد بود.
بنابراین پدیده شادی و عوامل آن، به عنوان یک نیاز اساسی و ضروری تا حدی روا و مجاز است که مانع نیل انسان به هدف اصلی‏اش نگردد، از این رو بسیاری از اندیشمندان مسلمان معتقدند: از آنجا که انسان در انجام دادن هر رفتار ارادی، انگیزه و هدفی را پی ‏می‏گیرد، سرور و نشاط به عنوان یک رفتار، نیز از این قاعده مستثنا نیست و هدف و انگیزه‏ای در آن دنبال می‏شود. در این پدیده، اگر انگیزه و هدف، حق و در راستای هدف اصلی زندگی آدمی باشد، این پدیده مفید و سودمند خواهد بود و اگر انگیزه و هدف باطل، در آن نهفته و در برابر هدف اساسی زندگی انسان باشد، این پدیده، باطل و مضر خواهد بود. بنابراین می‏توان مرز شادی و نشاط را انگیزه، نتایج و هدف آن دانست. (اخلاق اسلامی، ص‏
۹۸ و ۹۹; اخلاق الهی، ج‏۵، ص‏۲۳۸)
مزاح و شوخی که یکی از عوامل برجسته شادی است، اگر به سبک ‏سری، بی‏شرمی و گستاخی بیامیزد، «هزل‏» نامیده می‏شود که در اسلام مطرود است و اگر به تحقیر و بدگویی و ناسزا آمیخته گردد، آن را «هجو» می‏خوانند و این نیز در اسلام نهی شده است. یکی از اصحاب از رسول خدا پرسید: «آیا اگر با دوستان خود شوخی کنیم و بخندیم، اشکالی دارد؟ حضرت فرمود: اگر سخن ناشایستی در میان نباشد، اشکالی ندارد (کافی، ج‏
۲، ص‏۶۶۳; تحف العقول، ص‏۳۲۳) اگر شوخی از حد خارج شود و به بیهودگی یا زیاده‏روی بینجامد، باز از نظر اسلام عملی ناپسند خواهد بود; همان طور که امیرمؤمنان علی(ع) می‏فرماید: «هر کس بسیار شوخی کند، وقار و سنگینی او کم می‏شود» (غررالحکم، ص‏۲۲۲ ) و امام صادق(ع) می‏فرماید: «زیاد شوخی کردن، آبرو را می‏برد». (کافی، ج‏۲، ص‏۶۶۵)
به نظر می رسد یکی از مواردی که باید در شادی به خوبی تعریف شود نحوه ی شادی می باشد. آیا می توان به هرگونه ی خود را شاد ساخت؟ در این جا باید به دین نظر انداخت و نظر آن را مد نظر قرار داد. در دین این موارد را می توان مد نظر قرار داد و شاد بود؛ خنده و تبسم ـ که از عوامل دیگر نشاط و شادی است ـ باید صادقانه بوده، شخصیت آدمی را لکه‏دار نسازد.
خنده از نظر اسلام، آن گاه مؤثر و مفید است که به شخصیت دیگران لطمه وارد نیاورد. خنده، با انگیزه آزردن، اهانت و تحقیر دیگری، حکم حرمت آزار شخص مؤمن را دارد و به شدت از آن نهی شده و حرام است. وقتی احترام مؤمن برتر از کعبه بر شمرده شده، به خوبی روشن می‏شود که اهانت و تحقیر او، چه اندازه نکوهیده است. ( اخلاق الهی، ج‏
۵، ص‏۲۵۶ ـ ۲۵۷ ).
قالب‏های نشاط و شادی و عوامل آن نیز باید در شأن مقام انسان و آرمان‏های والای او باشد; زیرا گاه محتوایی مفید، در قالبی نامناسب، نتیجه ای معکوس دارد و به همین دلیل در روایات، قهقهه از شیطان تلقی و تبسّم بهترین خنده دانسته شده است. (کافی، ج‏
۲، ص‏۶۶۴/غررالحکم، ص‏۲۲۲) زمان و مکان شادی نیز باید با آن متناسب باشد; زیرا اگر این تناسب برقرار نباشد، بسیار ناپسند و زشت‏خواهد بود.
مزاح و بذله‏گویی در مراسم
سوگواری و مکان‏های مقدس نامطلوب است(اخلاق الهی، ج‏
۵، ص‏۲۵۸ ـ ۲۵۹)و در خصوص مکان و زمان خنده از رسول اکرم(ص) نقل شده است: «کسی که بر جنازه‏ای بخندد، خداوند در روز قیامت پیش چشم همه، به او اهانت می‏کند و دعایش اجابت نمی‏شود و کسی که در گورستان بخندد، باز می‏گردد، در حالی که سختی بزرگی همانند کوه احد، برای او است‏». (همان)
بر این اساس پاره‏ای از روایات ـ که شادی و عوامل آن را نکوهش کرده‏اند ـ ناظر به نشاط و عواملی است که از مرز و حدود شادی مطلوب از دیدگاه اسلام پا را فراتر نهاده و به افراط و تفریط در غلتیده‏اند، وگرنه اسلام اصل شادی را نه تنها ناپسند نشمرده؛ بلکه آن را تایید و توصیه کرده است.


www.iraneshad.com

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید