 |
| محمد‌رضا آرام، رئيس پژوهشكده قرآن و عترت(ع) دانشگاه آزاد اسلامی |
محمد‌رضا آرام، رئيس پژوهشكده قرآن و عترت(ع) معاونت فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی، در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) ضمن بيان اين مطلب در مورد سيره امام رضا و ميراث تفسيری ايشان گفت: قرآن كريم تفسير علمی معصوم است و امام تفسير انسانی حقيقت قرآن است، اين بدان معناست كه همانطوری كه قرآن كريم همه مردم را به امام معصوم(ع) دعوت میكند از طرف ديگر معصوم(ع) هم، مردم را به قرآن دعوت میكند.
وی با بيان اينكه ير اساس احاديث، معصوم قلب و باطن قرآن است و جايگاه قرآن هم نسبت به معصوم تفسير انسانی است، اظهار كرد: لذا با توجه به اين مقدمه و با تكيه بر حديث ديگری كه پيامبر اسلام(ص) می‌فرمايند كه آيات قرآن دارای بطون هفت‌گانه يا هفتادگانه است، درك و معرفت نسبت به جايگاه معصوم در قرآن تا حدودی قابل درك است و اين معيت قرآن و معصوم، نشانگر اين است كه اگر قرار بود قرآن به شكل هيئت انسانی ظهور نمايد، بدون شك يه شكل معصومين(ع) تجلی می‌يافت و اگر قرار بود معصومين(ع) به شكل صامت و كتاب ظهور نمايند، قطعا به شكل قرآن جلوه می‌نمودند، از همين رو در سيره معصومين(ع) و اين‌جا امام رضا(ع) میتوان جلوه‌های تجلّی قرآن كريم را به نظاره نشست.
عضو هيئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی در ادامه سخنانش اظهار كرد: وقتی فردی خدمت امام عليه السلام گفت: به خدا سوگند، در روی زمين از نظر نياكان و نسب، كسی از شما برتر نيست، امام به آن مرد فرمودند: «تقوی به آنان برتری داد و فرمانبرداری خدا آنان را به آن پايه و مقام رسانيد» (طبرسی، ج 2، ص 236)، لذا رفتار، گفتار و تمام زوايای زندگی امام رضا(ع)، تفسير واقعی از آيات الهی است كه انسان را به مراد و مقصود از نزول آيات الهی رهنمون میكند.
وی با بيان اينكه براساس اعتقادات قطعی شيعه، امام و معصوم و مبرا از هرگونه معصيت و گناهی است و از طرف ديگر قرآن هم به شهادت آياتش، معصوم و مبرا از هرگونه اختلاف، تناقض بوده و معصوم است: «وَ إِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ*لا یَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِه»؛ بدين ترتيب فقط اين امام معصوم است كه می‌تواند كتاب معصوم را تفسير و تبيين كند، لذا قرآن مفسر امام و امام مفسّر قرآن است.
آرام در ادامه سخنانش تصريح كرد: «امام(ع) قرآن ناطق و عينی است كه قرآن مصحفی و علمی را ـ كه مجموعه‌ای از اعتقادات، اخلاق و اعمال است ـ در گفتار و كردار تجلی بخشيده است و انسان كاملی است كه قرآن ممثّل است؛ بنابراين، أخذ به هر كدام بدون ديگری به معنای ترك هر دو است.»
وی با بيان اينكه قرآن نيز معيار و ملاكی است برای احاديثی كه از اهل بيت(ع) نقل شده است؛ اذعان كرد: اگر قرآن سخنی را تأييد نكند و با آن سازگار نباشد، از آنان صادر نشده است و از اين‌جا سرّ سخن معروف پيامبر(ص) روشن می‌شود كه فرمودند: من در ميان شما دو چيز ارزشمند را به يادگار می‌نهم: «كتاب خدا» و «عترتم»، اهل‌البيت(ع)؛ اگر به هر دو تمسك جوئيد، گمراه نخواهيد شد و اين دو، هيچ گاه از هم جدا نخواهند شد تا در حوض كوثر بر من وارد شوند.» بر طبق آيات قرآن كريم، من جمله آيه شريفه: «لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ»، معصوم(ع) عهده‌دار تبيين و تفسر قرآن است.
اين محقق و مدرس دانشگاه اظهار كرد: وقتی در نزد حضرت امام رضا(ع) از جايگاه والای قرآن، سخن به ميان آمد، آن بزرگوار در پاسداشت برهان و معجزه بودن اين كتاب فرمود: «قرآن، ريسمان و رشته مستحكم و دستگيره نيرومند و راه روشن و تعالی‌بخش خداست كه انسان را به سمت و سوی بهشت رهنمون می‌شود و از گرفتار شدن به آتش جهنم نجات می‌بخشد. اين كتاب آسمانی در گستره زمان هرگز كهنگی نخواهد پذيرفت و تلاوت آن بر زبان‌ها دشوار و خسته‌كننده نيست، راز و رمز اين حقيقت آن است كه قرآن فقط برای زمان خاص و امت ويژه‌ای قرار داده نشده، بلكه اين كتاب عالی‌ترين دليل است برای هر انسانی و هيچ گاه باطل و كاستی در آموزه‌هايش راه پيدا نمی‌كند. بدين سبب كه از نزد پروردگار حكيم و ستودنی نازل شده است.»
عضو هيئت پژوهشی گروه مطالعات تاريخی دانشگاه تورنتو افزود: ابراهيم بن عباس می‌گويد: «سخن و پاسخ آن حضرت(ع) همه برگرفته از قرآن مجيد بود و هر سه روز، يك ختم قرآن می‌كردند و می‌فرمودند: «اگر می‌خواستم قرآن را زودتر از سه روز به پايان ببرم، اين كار را می‌كردم، اما من بر هيچ آيه‌ای گذر نمی‌كنم مگر آن‌كه درباره آن و اينكه در چه موردی نازل شده است، می‌انديشم.»
وی در پاسخ به اين سؤال كه ميراث تفسيری امام رضا(ع) در چه منابعی آمده است، گفت: عيون‌الاخبار الرضا(ع) شيخ صدوق، يكی از منابعی است كه در اين خصوص بسيار می‌تواند به مخاطبان و علاقه‌مندان به مباحث تفسير قرآن و دستيابی به تفسير امام رضا(ع) كمك كند. همچنين كتاب صحيفة الرضا(ع) كه مجموعه مقالات كنگره امام رضا(ع) است و در مشهد به چاپ رسيده است، بسيار مفيد است؛ پيشنهاد می‌كنم كه علاقه‌مندان اين كتاب را تهيه و مطالعه كنند. نمونه‌ای از استدلالهای قرآنی امام رضا(ع) در تحف‌‌العقول حسن بن شعبه حرانی هم ديده می‌شود.
آرام تأكيد كرد: همچنين میتوان بخش ديگری از مناظره‌ها و استدلالهای قرآنی آن حضرت را در مسند الامام رضا(ع) كه به همت آستان قدس رضوی منتشر شده، جستجو كرد. مرحوم كلينی(ره) در اصول كافی و به ويژه مرحوم علامه مجلسی(ره) در بحارالانوار تحت باب ويژه‌ای در مورد احاديث تفسيری امام رضا(ع) و استدلالهای قرآنی ايشان پرداخته است و آنچه در اين مجال می‌گنجد فقط ذكر نمونه‌هايی از تمسك امام به قرآن در موارد و حوزه‌های مختلف می‌باشد.
وی در پاسخ به اين سؤال كه ارتباط سيره عملی و علمی امام رضا(ع) با قرآن چگونه است، تصريح كرد: درخصوص سيره علمی و عملی امام رضا(ع) میتوان گفت از آن جهت كه رفتار و گفتار و كردار امام(ع) به عنوان اسوه حسنه می‌تواند برای همه ما سرمشق باشد، لذا بررسی سيره عملی امام، مطمئنا ما را به يك تفسير روشن و دقيقی از قرآن می‌رساند. تمامی قول و فعل معصوم حقيقت باطنی قرآن و مبتنی بر قرآن است و اگر ما می‌خواهيم به بيان روشن و تفسير درستی از قرآن برسيم حتما بايد سيره عملی امام رضا(ع) را مطالعه كنيم.
دانش‌آموخته فوق دكترای مطالعات اسلامی با گرايش تفسير تأويلی شيعه از دانشگاه تورنتو اذعان كرد: يك نكته اخلاقی بسيار جالبی كه در سيره عملی آن حضرت ديده می‌شود مربوط به زمانی است كه فردی خدمت امام رضا(ع) می‌رسد و می‌گويد: به خدا سوگند! من در روی زمين هيچ كسی را از شما برتر نمی‌بينم، خيلی جالب است كه امام معصوم به وی می‌فرمايد: ميزان برتری به تقواست و اگر بنده هم در روی زمين از نظر نياكان و نسب، برتر هستم به خاطر تقواست، تقوا به آنان برتری داد و فرمانبرداری خدا آنان را به آن پايه و مقام رسانيد، يعنی می‌خواهد بگويد كه ديگران هم می‌توانند با رعايت تقوا به مقام‌های برتر برسند و اين خود تحريك و تشويقی است كه درست است كه معصوم عليه السلام اسوه حسنه است اما اين گونه نيست كه دست نيافتنی باشند وگرنه در اين صورت، اسوه بودن حضرات معصومين(ع) عملا نقشی در زندگی ما نخواهد داشت.
وی در پاسخ به اين سؤال كه سيره عملی امام رضا(ع) در مورد ارتباط با قرآن چگونه بود، اظهار كرد: امام رضا(ع) درباره كيفيت و كميت قرائت قرآن هم دستوراتی دارند و از آن جمله حديثی است كه ابراهيم بن عباس نقل میكند كه امام رضا(ع) كل قرآن را در مدت سه شبانه‌روز تلاوت می‌كردند و می‌فرمودند كه اگر وجوب تدبر در قرآن نبود، قطعا در كمتر از سه روز هم می‌توانستم قرآن را ختم كنم.
وی افزود: اين حديث دارای نكته های ظريفی است؛ اولا امام (ع) به قرائت كوثری يعنی قرائتی كه در آن خير كثير است سفارش میكند نه قرائت تكاثری، يعنی ملاك در قرائت تدبر است نه اينكه مردم تلاش كنند كه در كمترين زمان ممكن، قرآن را ختم كنند، در حالی‌كه امام(ع) می‌فرمايند: اگر تدبر مقدر و واجب نبود، مطمئنا در كمتر از سه روز هم قرآن را ختم می‌كردم.
آرام تأكيد كرد: رفتار امام رضا(ع) درباره قرائت قرآن، دقيقا منطبق بر دستور خداوند است كه در تشويق به قرائت قرآن می‌فرمايد: «وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ» و نيز می فرمايد: «فَإِنَّمَا یَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَكَّرُونَ»، بله! قرآن واقعا برای ذكر ميسر و آسان شده است ولی متأسفانه تلاوت كننده قرآن كم هستند، اما معصوم در كنار اين سفارش‌ها درباره تلاوت، ما را به تدبر در قرآن دعوت كرده است، «أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ» و يا در سوره ص آيه 29 می‌فرمايد: «كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْكَ مُبَارَكٌ لِّیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ وَلِیَتَذَكَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ» خداوند متعال می‌فرمايد: (اين كتابی كه بر تو نازل كرديم، پر از خير و بركت است تا در آيات آن تدبر كنند و صاحبان خرد و انديشه از آن عبرت و پند گيرند).
رئيس پژوهشكده قرآن و عترت دانشگاه آزاد اسلامی گفت: قرآن، هدف از تدبر در آيات را نه به عنوان هدف غايی بلكه به عنوان يكی از اهداف نزول قرآن معرفی كرده و می‌گويد كه تدبر در قرآن هدف غايی نزول قرآن نيست، بلكه هدف واسطه برای فهم قرآن است و فهم قرآن هم درجهت عمل و تبعيت از قرآن است، لذا آيات ديگری هم وجود دارد كه هدف از نزول قرآن را تبعيت از آن می‌داند: «وَهَذَا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ» كه تبعیّت بدون تدبّر قطعا نافرجام خواهد بود.
وی در ادامه سخنانش اظهار كرد: مرحوم شيخ صدوق (ره) حديثی را نقل میكند كه بيانگر اين است كه تمام حرف‌ها، جواب‌ها و مثال‌های امام رضا از قرآن بود، آيه 49 سوره عنكبوت دقيقا به علت و سبب اين قرابت كلام معصوم و كلام الله اشاره دارد، خداوند متعال می‌فرمايد: «بَلْ هُوَ آیَاتٌ بَیِّنَاتٌ فِی صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ» حديث تفسيری منظور از «أُوتُوا الْعِلْمَ» در اين آيه، را ائمه(ع) می‌داند يعنی اين قرآن آيات روشنی است كه در سينه دانشوران واقعی كه همان ائمه اطهار(ع) هستند، جا دارد، طبيعی است كه در سينه امام اين آيات و بينات نشسته است، لذا آنچه كه از معصوم صادر می شود، قطعا قرآنی خواهد بود، لذا پيروان امام رضا(ع) بايد همانند ايشان و به تبعیّت از ايشان قرآن را در سينه خود جای دهند تا اين آيات و بينات از سينه بجوشد و آن وقت است كه قول و فعل مؤمن به تبعيت از معصوم(ع)، قرآنی و برگرفته از قرآن خواهد بود. در مثل فارسی هم آمده است كه از كوزه همان تراود كه در اوست.
وی يادآور شد: احاديث زيادی از امام رضا(ع) درخصوص قرائت و تلاوت قرآن در شبانگاهان نقل شده است و مدام می‌فرمود كه شب‌ها قبل از خواب حتما قرآن بخوانيد، در اين سفارش حضرت هم، استناد قرآنی وجود دارد: «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا*وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا» قطعا بهترين ذكر الله، تلاوت قرآن است. (ای كسانی كه ايمان آورديد خدا را بسيار ياد كنيد، سبح و شام او را تسبيح كنيد) ذات اقدس اله در آيه 191 سوره آل عمران می‌فرمايد: «الَّذِينَ یَذْكُرُونَ اللّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ» يعنی همان‌هايی كه ايستاده، نشسته و به پهلو خوابيد مرتب خداوند را ياد می‌كنند. همه اين مطالب، مؤيد مقدمه اين بحث است كه معصوم (ع)، بطن و قطب قرآن و قرآن هم تفسير علمی معصوم است، اينها همديگر را تفسير می‌كنند، قول و فعل امام، قرآن را تفسير میكند و در يك كلام، حقيقت جمعی قرآن هم، وجود امام معصوم خواهد بود و اين دو، مردم را به يكديگر دعوت می‌كنند؛ قرآن مردم را به امام دعوت میكند: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یِهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» احاديثی كه در تفسير اين آيه آمدند می‌فرمايد كه: «إنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یِهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ أی إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یِهْدِی لِلَّتِی هِیَ الولايه»، از طرف ديگر معصوم هم مردم را به قرآن دعوت میكند و می‌فرمايد كه قرآن بخوانيد. حداقل در هر روز 50 آيه قرآن بخوانيد.
آرام با اشاره به اينكه جلوه‌های تمسك به قرآن را در نمازهای امام رضا میتوان ديد، گفت: سحرخيزی ايشان و نوافلی كه بعد از نمازها می‌خواندند و سفارش‌هايی كه به تعقيباتی بعد از نمازها داشتند همه و همه جلوه‌هايی از تمسك آن حضرت (ع) به قرآن است، اگر بر سحرخيزی امام رضا(ع) توجه كنيم متوجه می‌شويم عين قرآن است، خداوند در آيه 9 سوره زمر می‌فرمايد: «أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّیْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَیَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ» اين آيه توصيف سحرخيزی مؤمن است و حديث هم بر اين نكته تأكيد دارد كه هر آنچه از قرآن كريم با عبارت: «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ» شروع می شود، اشاره به معصوم است و امام (ع) سر سلسله اهل ايمان و مؤمنان واقعی است.
وی اذعان كرد: احاديث زيادی از امام رضا(ع) راجع به تأكيدات ايشان در خصوص نماز و شب زنده‌داری وجود دارد و خود ايشان هم ثلث آخر شب را بيدار می‌شدند و دعا و تكبير و تسبيح و استغفار می‌كردند كه همه منطبق بر آيات قرآن است، «تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ: (پهلوهايشان از خوابگاهها جدا مىگردد [و] پروردگارشان را از روى بيم و طمع می‌خوانند و از آنچه روزيشان دادهايم انفاق می‌كنند.» اين آيه بيانگر جلوه‌های درونی عبادت است اما مؤمنان در كنار اين عبادت، از ديگران و ارتباطات اجتماعی خود هم غافل نيستند، چون براساس اين آيه، آنان از آنچه كه به آنها روزی داده شده، انفاق می‌كنند. دقيقا تمام اين آيات را میتوان در رفتار و گفتار و كردار امام (ع) ديد.