اشاره
تفاوت‌های روانی و جسمی زنان و مردان از جمله موضوعاتی است که همواره مورد توجه روان‌شناسان و دین‌باوران بوده و هست؛ به طوری که وجود این تفاوت‌ها را امری ضروری و قابل احترام می‌دانند. یکی از عظمت‌های قابل توجه در نگرش عمیق امام علی(ع) توجه به نقش آفرینی این تفاوت‌هاست.در شماره‌های گذشته ضمن بررسی ابعاد شخصیتی زنان از منظر نهج‌البلاغه، به موضوع تفاوت‌های زنان و مردان در عرصه‌های عقل، عاطفه و هیجانات، حدود وظایف و تکالیف شرعی در تحمل
بارهای سنگین زندگی و در ابراز محبت و عشق‌ورزی پرداخته شد.
نقش زن در خانواده از نگاه امام علی(ع)
نقش زن در خانواده، از محوری‌ترین نقش‌هاست؛ زیرا دو وظیفه بسیار اساسی و حیاتی همسری و مادری در خانواده به عهده زن گذاشته شده که این دو نقش از حیاتی‌ترین و اصیل‌ترین نقش‌های ایجاد سلامت در جامعه می‌باشد.زن، مظهر سکونت و مودّت ـ که دو عامل مهم برای ایجاد سلامت روانی در افراد و نهایتاً در جامعه است ـ می‌باشد.
خانواده بهترین زمینه‌ساز کمال زن و مرد است و آثار عمده‌ای در ارتقاء، رشد و پویایی جامعه ایفا می‌کند و زن محور خانواده است. به همین جهت ایفای وظیفه زن در کانون خانواده از سوی مولای متقیان علی(ع) به عنوان یک جهاد فی سبیل‌الله شمرده شده است: «جهاد المرأة حسن التبعل؛ جهاد زن حسن شوهرداری است».
زن علاوه بر وظیفه همسری، وظیفه بسیار مهم مادری در زمینه تربیت کودکان را که در واقع تأمین نیروی انسانی جامعه است، بر عهده دارد. امام در مورد تغذیه کودک با شیر مادر و نقش آن در پرورش شخصیت کودک فرموده است: «ما من لبن رضع به الصبی اعظم برکة علیه من لبن امه؛ هیچ شیری که به کودک داده می‌شود، از شیر مادرش عظمت و برکتش بیشتر نیست».
امام علی(ع) به تأثیر شیردهی در بنای ساختار شخصیتی و اعتقادی به اندازه‌ای اهمیت می‌دادند که افراد را به توجه و داشتن حساسیت نسبت به این مسئله سفارش کرده و فرموده است: «برای شیر دادن آنچنان که برای ازدواج (حساسیت به خرج می‌دهید و) انتخاب می‌کنید، برای شیر دادن انتخاب کنید؛ زیرا شیر دادن طبیعت را تغییر می‌دهد».
طبیعی است که مادر با شیردهی خود فقط فرزند خود را تغذیه جسمی نمی‌کند؛ بلکه تغذیه عاطفی، اعتقادی، شخصیتی و در واقع تمامی وجود فرزند از شیردهی متأثر می‌گردد و این بنا بر تعبیر امام علی(ع)، یکی از مهم‌ترین نقش‌های زن در خانواده است.حضرت علی(ع) نقش مادر را در ایجاد سجایای اخلاقی در فرزندان بسیار مهم دانسته و فرموده است: «حسن الاخلاق برهان کرم الاعراق؛ سجایای اخلاقی دلیل پاکی وراثت و فضیلت ریشه خانوادگی است».
در جریان معروف حضور محمد حنفیه در جنگ جمل که به عنوان پرچمدار لشکر بود و مکرر در حملات عقب‌نشینی می‌کرد، حضرت به او فرمود: «این ضعف و سستی را از مادرت به ارث برده‌ای»؛ یعنی من که پدر تو هستم ترسی ندارم. اگر مادر شریف و پر فضیلتی چون صدیقه اطهر می‌داشتی، نمی‌ترسیدی و این ترس را از مادر ضعیف خود به ارث برده‌ای.
همچنین حضرت فرموده است: «کسی‌که ریشه خانوادگی‌اش شریف است، در حضور و غیاب و در هر حال دارای فضیلت و صفات پسندیده است». در سخن دیگری نیز فرموده است:«ملکات پسندیده و اخلاق خوب، دلیل وراثت‌های پسندیده انسان است».مجموعه صحبت‌های حکیمانه امام علی(ع)، از نقش کلیدی و محوری مادر در ایجاد و تربیت فرزندان سالم با سجایای اخلاقی و پسندیده که یکی از مؤثرترین خدمت‌ها به جامعه است، حکایت دارد.
نقش زن در جامعه از دیدگاه امام علی(ع)
< ;SPAN style=”LINE-HEIGHT: 200%; FONT-FAMILY: ‘Tahoma’,’sans-serif’; FONT-SIZE: 9pt; mso-fareast-font-family: ‘Times New Roman'” lang=AR-SA>نظام اجتماعی در طرح نظام حکومتی اسلام با حیات انسانی پیوندی قوی دارد و در این طرح حکومتی زنان جایگاه ویژه‌ای دارند؛ زیرا عرصه حیات اجتماعی، یکی از ساحت‌‌های مهم تکاپو و رشد و تعالی انسان به سوی کمال است و اسلام بعد از اینکه زن را به مقام و مرتبت انسانی رساند، در جهت نیل او به کمال هیچ گونه ممانعتی به عمل نیاورد.
اگر چه مسئولیت‌های طبیعی و کنش فطری زنان، احراز برخی از مشاغل (جهاد، حکومت و قضاوت) را برایشان محدود می‌سازد، اما فضای سیاسی برای فعالیت‌های دیگر و مشارکت‌های اجتماعی دیگر باز است. همان‌طور که پیامبر اکرم(ص) آنان را در فعالیت‌های اجتماعی همچون بیعت، مسئولیت امر به معروف و نهی از منکر، هجرت، پناهندگی سیاسی و حرکات اجتماعی دیگر سهیم ساخت.
دیدگاه امام علی(ع) درباره نقش زن، همان دیدگاه اسلام ناب است، ولی از آنجا که نقش امام(ع) در جامعه، مدد رساندن به انسان‌ها و رساندن آن‌ها به کمال مطلوب است. بینش دقیق جامعه‌شناسانه امام موجب شد که جهت حفظ سلامت زن، جامعه و دین در راستای فعالیت‌های اجتماعی زنان هشدارها و تذکراتی بدهند؛ زیرا زن‌ها به جهت ساختار روانی خاص خود، ظرافت روحی و قدرت عاطفه، بیش از مردان در معرض آسیب و هدف توطئه فتنه‌جویان قرار می‌گیرند.
اگر چه این روحیه حساس برای تربیت انسان و ایفای نقش مادری زن ضرورت دارد، ولی اگر در مسیر صحیح قرار نگیرد و همواره تحت مراقبت و تربیت شدید نباشد، در معرض خطر سوء استفاده و بهره‌کشی غیر معقول، غیر منطقی و ظالمانه قرار خواهد گرفت.تجربه تاریخی نشان داده است، زنان بیش از مردان در معرض سوء استفاده سیاسی قرار می‌گیرند. نکته مهمی که امام(ع) نیز در جریان فعالیت‌های اجتماعی زنان مورد توجه قرار داد، میزان آسیبپذیری آنان و پیشگیری از مورد بهره‌کشی قرار گرفتن است؛ زیرا شیادان و فرصت‌طلبان همیشه در کمین هستند.
در واقع خطبه 80 امام علی(ع) در بحران یک حادثه سیاسی (جنگ جمل) که تبلور واقعیتی طبیعی است، نکته مهمی را که در واقع به نفع زنان است، تذکر می‌دهد و از حقیقتی پرده بر می‌دارد که مراعات آن در حوادث و فتنه‌ها راهگشا و جهت نماست. این خطبه که یک حکم ارشادی را بیان می‌کند و زمینه انحراف و سوء استفاده را نشان می‌دهد، هشداری است برای آن‌ها که در بحران‌ها و درگیری‌های سیاسی و اجتماعی قرار می‌گیرند و دانسته و نادانسته به ظلم و فساد کمک می‌کنند.
عوامل آسیبپذیری اجتماعی زنان
بعضی از عواملی که از دیدگاه امام علی(ع) آسیبپذیری اجتماعی زنان را افزایش می‌دهد، عبارتند از:
1. تأثیر عواطف و احساسات آن‌ها بر قضاوت‌های عقلی؛
2. هیجانات و انفعالات شدید زنان؛
3. زیبادوستی و خودآرایی در زنان؛
4. عاطفه دگرخواهی و ارتباطات گسترده.
به علت وجود این پنج ویژگی خاص در زنان، زمینه آسیبپذیری اجتماعی و دینی آنان افزایش می‌یابد و صحبت‌های امام علی(ع) نیز ایجاد حساسیت و جلب توجه زنان نسبت به این مقوله‌ها و نیز دست‌اندرکاران اداره جامعه است.اگر چه هر کدام از این عوامل در جایگاه خود دارای ارزش بسیار بالایی می‌باشد، ولی اگر مورد تحدید و کنترل قرار نگیرد؛ می‌تواند زمینه را برای سوء استفاده فرصت‌طلبان فراهم نماید.مجموعة کلام امام علی(ع) از لزوم تحدید و توجه به این مسائل حکایت دارد تا هم سلامت زن و هم سلامت جامعه و دین حفظ شود. امام علی(ع) می‌فرماید:«و إن النساء همهنّ زینة الحیاة الدنیا…؛ زنان بی‌ایمان تمام همّتشان آرایش زندگی و فسادانگیزی در آن است».
اگر اهتمام زنان محدود به حدود شرعی و اخلاقی و منطقی نباشد، خود به خود موجب مفسده اجتماع و انحطاط ارزش‌های اسلامی خواهد شد و یا رشد لجام گسیخته و ناموزون عاطفه دگرخواهی در زن، گاهی موجب غفلت او از سرنوشت و سلامت جسمی و روانی او شده و به سرحد دگرگرایی و متابعت کورکورانه از دیگران و گاهی نیز شدیدتر به حد دگرپرستی، یعنی خود را ندیدن و دیگری را حاکم مطلق بر وجود خویش داشتن، می‌رسد. در این صورت استقلال فکر و عمل از وی سلب شده و طریق رشد و کمال بر وی مسدود می‌گردد؛ به ویژه اگر آن غیر، مردانی خودخواه و خودپرست باشند.به همین جهت امام علی(ع) به فرزندشان امام حسن(ع)، درباره لزوم کنترل این حس دگرخواهی و ارتباطات گسترده سفارش می‌کند.
مریم معین‌الاسلام
منبع :ماهنامه نامه جامعه شماره 94
http://www.farsnews.com