ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

آیا امام زمان(عج) در جزیره خضراء هستند؟

فهرست مطالب

یکى از پرسش ‏هایى که در طول تاریخ عصر غیبت مطرح بوده و هست اینکه: آیا “جزیره ی خضراء” که گفته می شود امام زمان(عج) در آن هستند، واقعیت دارد یا نه؟ منشا این پرسش و سایر برداشت هایی که در مورد محل زندگی امام زمان(عج) و پیوند آن با جریزه ی خضراء و مثلث برمودا صورت گرفته، داستانی است که علامه ی مجلسی در بحارالانوار نقل کرده است. ابتدا خلاصه ای از این داستان طولانی نقل می شود و ضمن نقد و بررسی آن، پاسخ سوال ارائه می شود. علامه ی مجلسی می گوید: “رساله ای یافتم مشهور به داستان جزیره ی خضراء… و چون آن را در کتاب های روایی ندیدم، عین آن را در فصل جداگانه ای آوردم… براساس این داستان، شخصی به نام «زین الدین علی بن فاضل مازندرانی” نقل می کند:


سال ها در دمشق نزد شیخ “عبدالرحیم خنفی” و شیخ “زین الدین علی مغربی اندلسی”، تحصیل می کردم. روزی شیخ مغربی عزم سفر به مصر کرد. من و عده ای از شاگردان با او همراه شدیم؛ تا اینکه به قاهره رسیدیم. استاد مدتی در الازهر به تدریس پرداخت.


پس از مدتی، نامه ای از اندلس آمد که خبر از بیماری پدر استاد می داد. وی عزم اندلس کرد. من و برخی از شاگردان با او همراه شدیم. در یکی از قریه-های اندلس، بیمار شدم؛ به ناچار استاد مرا به خطیب آن قریه سپرد و خود به سفر ادامه داد. سه روز بیمار بودم. پس از آن، روزی در اطراف ده قدم می زدم که کاروانی از طرف کوه های ساحل دریای غربی وارد شد و با خود پشم و روغن و کالاهای دیگر داشت. پرسیدم: “از کجا می آیید؟” گفتند: “از دهی از سرزمین بربرها که نزدیک جزایر رافضیان (شیعیان) است.”


هنگامی که نام “رافضیان” را شنیدم، مشتاق زیارت آنان شدم. تا محل آنان، بیست و یک روز راه بود (دو روز بی آب و آبادی و بقیه آباد). حرکت کردم و به سرزمین آبادی رسیدم. آن جا جزیره ای بود با دیوارهایی بلند و پرچم های مستحکم که بر ساحل دریا قرار داشت. مردم آن جزیره، شیعه بودند و اذان و نمازشان به شکل شیعیان بود. در آن جا از من پذیرایی کردند، پرسیدم: “غذای شما از کجا تامین می شود؟” گفتند: “از جزیره ی خضراء در دریای سفید که جزایر فرزندان امام زمان(عج) است که سالی دو مرتبه برای ما غذا می آورند.”


مدتی منتظر شدم تا کاروان کشتی ها از جزیره ی خضراء رسید. فرمانده ی آن، پیرمردی بود که مرا می شناخت (اسم من و پدرم را نیز می دانست). او مرا با خود به جزیره ی خضراء برد؛ شانزده روز گذشت. آب سفیدی در اطراف کشتی دیدم و علت آن را پرسیدم؛ شیخ گفت: “این دریای سفید و آن جزیره ی خضراء است. این آب های سفید، اطراف جزیره را فراگرفته است و هرگاه کشتی دشمنان ما وارد آن شود، غرق می گردد.” وارد جزیره شدیم؛ شهر دارای قلعه ها و برج های زیاد و هفت حصار بود…22


درباره ی این داستان، نظرات مختلفی ارائه شده است:


1. گروهی اندک براین عقیده اند که داستان واقعی است.


2. برخی از کسانی که اصل داستان را پذیرفته اند، آن را با “مثلث برمودا” تطبیق داده اند.23


3. پژوهش گران بزرگی چون “آقا بزرگ تهرانی”، علامه “شوشتری”، علامه “جعفر مرتضی عاملی”، شیخ “جعفر کاشف الغطا” و… براین عقیده اند که داستان جزیره خضراء واقعیت ندارد و بر حکایت نقل شده، اشکالات متعدد سندی، تاریخی و متنی وارد کرده و آن را از درجه ی اعتبار ساقط کرده اند.24


1. بررسی سندی و منابع داستان


1-1 منابع و مدارک


این داستان ابتدا در مجالس المومنین “قاضی نورالله شوشتری” (1019، ه ق) نقل شده و آن گاه در کتاب بحارالانوار آمده است. صاحب بحارالانوار می گوید: “این داستان را در کتاب های معتبری ندیدم”؛ یعنی، آن را از یک کتاب خطی ناشناخته نقل کرده است. پس نمی توان منبع معتبری برای آن در نظر گرفت؛ در این صورت از درجه ی اطمینان و اعتبار ساقط است.


1-2 راوی داستان


راوی و شخصیت اصلی داستان، بیش از یک نفر نیست (علی بن فاضل مازندرانی) و کتاب های رجالی و معاصران او، نامی از وی به میان نیاورده و او را تایید نکرده اند. پس نمی توان به صحت روایت او اطمینان داشت.


2. بررسی متن داستان


2-1 وجود تناقضات و تضادها


در متن داستان، تضادهایی به چشم می خورد. در بخشی “سید شمس الدین” به راوی داستان می گوید: من نایب خاص امام هستم؛ ولی خودم آن حضرت را تاکنون ندیده ام (درحالی که در عصر غیبت کبری، امام نایب خاص ندارد)!. پدرم نیز آن جناب را ندیده ولی سخنش را شنیده است. اما جدم، هم خودش را دیده، هم حدیثش را شنیده است.


با این حال خود او در جای دیگر می گوید: “من هر صبح جمعه برای زیارت امام به آن کوه می روم و خوب است تو هم بروی.” شیخ محمد راوی داستان هم گفته است: فقط سید شمس الدین و کسانی مانند وی می توانند خدمت امام زمان مشرف شوند” (تناقض).


2-2 بیان نادرست احکام و عقاید


در این داستان دو نکته ی
انحرافی و نادرست وجود دارد که هر دو مردود است:


الف. تحریف قرآن؛ که به اعتقاد شیعه و سنی قرآن مصون از تحریف است و این ادعا به هیچ عنوان پذیرفتنی نیست.


ب. اباحه ی (نپرداختن) خمس؛ که به اتفاق فقیهان مردود است.


2-3 بیان محل زندگی امام زمان(عج)


این مطلب، خلاف بسیاری از روایاتی است که محل سکونت آن حضرت را مخفی و در شهرهای مختلف و (حتی در میان کوه ها) می داند. همین امر، منافی با حکمت و سرُ غیبت است؛ چون “پنهان زیستی” امام برای دفع خطرات احتمالی و مصون ماندن از دشمنان است و در صورت افشای محل زندگی، احتمال خطر باقی است.


2-4 وجود سیصد فرمانده و یار خاص


اگر داستان را بپذیریم، باید بگوییم که این سیصد نفر (که منتظر ملحق شدن سیزده نفر دیگر هستند)، عمر طولانی دارند و مانند امام زندگی می کنند؛ درحالی که این مسئله هیچ مستندی ندارد و براساس روایات، آنان به طور ناگهانی از بسترهای خود غایب می شوند و به امام می پیوندند.25


سه جزیره خضراء و مدعیان مهدویت


برآیند مباحث گذشته، این است که داستان جزیره خضراء، اعتبار سندی و روایی ندارد و نمی تواند اثبات کند که آن جا محل سکونت امام زمان(عج) و فرزندان آن حضرت است یا این که او دارای همسر و فرزند است و… حال بنا بر فرض این که علی بن فاضل مازندرانی، شخصی راستگو بوده و چنین جزیره ای را دیده است؛ «باید دید که آیا جزیره ی خضراء امری واقعی است یا نه و افرادی که او دیده است، چه کسانی اند؟» در پاسخ به طور خلاصه می توان گزینه های زیر را بیان کرد:


3-1 دریای سفید و جزیره ی خضراء


دریای سفید، همان دریای مدیترانه است که در زبان عرب آن را “البحر الابیض المتوسط” می نامند. دلیل نامگذاری آن نیز، سفید بودن آب دریا، به دلیل نوع رسوبات آن است. جزیره ی خضراء نیز قسمتی از انتهای جنوب غربی اسپانیای فعلی (اندلس قدیم) است که به همین نام در گذشته اشتهار داشته است و در حال حاضر نیز با نام Algeiras شناخته می شود.


در سال (91، ه ق) “موسی بن نصیر” (فرمان دار آفریقا از طرف «ولید بن عبدالملک») و طارق و یکی از فرماندهان سپاهش، آن جا را فتح کردند. از این تاریخ تا قرن نهم و دهم، جزیره خضراء در دست مسلمانان بود و حاکمانی از طرف خلفای اموی، عباسی، امویانِ اندلس و فاطمیانِ مصر، بر آن جا منصوب می شدند. پس از آن نیز بین مسلمانان و مسیحان دست به دست می شد. به هر حال جزیزه خضراء مکان مشهوری در اندلس (اسپانیای فعلی) بوده است.


به نظر می رسد، علی بن فاضل، در سواحل جنوبی مدیترانه سیر کرده و از سرزمین بربرها گذشته و به جزیره ی خضراء نیز رفته است.


3-2 حکومت موحدین


سرزمین مصر و شمال آفریقا، چندین قرن تحت استیلای حکومت فاطمی (از فرق شیعه) قرار داشت. همچنین دولت موحدین –که با عقاید انحرافی مرابطین و… به ستیزه برخاست – از نظر پایه های فکری، شباهت زیادی به شیعه داشت.


موحدین از سال 517، ه.ق به نبرد با مرابطین پرداختند و در سال 541، ه.ق اندلس را فتح کردند. بنیان گذار این حر
کت، شخصی به نام “محمدبن عبدالله تومرت” بود که در “سوس” قیام کرد و خود را از فرزندان “حسن مثنی” می-دانست. افکار و عقاید وی عبارت بود از : مبارزه با منکرات و فساد حاکمان، تکیه بر نام “مهدی آل محمد” و تبلیغ وسیع از اهل مهدویت و حتی ادعای مهدویت (اینکه او مهدی موعود است) و….


آنان بر قسمت غربی اندلس تسلط یافته، جزیره ی خضراء، اشبلیله و قرطبه را فتح کردند. پس مهمترین ادعای آنان (ترویج موضوع مهدویت و ادعای آن ازسوی محمد بن تومرت) می توانست در شکل گیری داستان جزیره ی خضراء نقش داشته باشد. این عقیده در میان پیروان او باقی ماند، به گونه ای که برخی از آنان مرگ تومرت را منکر شدند و باور داشتند که او بار دیگر ظهور خواهد کرد.


از طرفی، مسلمانان در آن زمان دارای نیروی دریایی قدرتمند و کشتی های فراوانی بودند و بر کلیه سواحل دریای مدیترانه تسلط داشتند و دولت موحدین نیز در آن زمان، در اوج عظمت بوده، پایگاه دریایی بزرگ و نیرومندی تاسیس کرده بودند.


نتیجه گیری


از مجموع آنچه در این بخش گفته شد برمی آید که:


1. تفکر مهدویت و تکیه بر ظهور مصلح فاطمی (از نسل فاطمه زهرا(س)) ازجمله موضوعاتی بوده که در آن سامان تبلیغ می شده است و عده ای در آن سامان مدعی مهدویت بوده اند. دولت فاطمی نیز “تفکر مهدویت” را نشر می داده است.


2. امکان دارد علی بن فاضل، خود به سرزمین اندلس و جزیره ی خضراء مسافرت کرده باشد و در زمان سفر او، در جریزه ی خضراء، حکومتی شیعی و از اعقاب موحدان و یا خاندان های دیگر شیعی حاکم بوده اند؛ ولی علی بن فاضل، مهدی موعود مورد ادعای آنان را با معتقد
ات شیعه ی اثناعشری، اشتباه گرفته و هنگام نقل نیز، عقاید خود را با آن مخلوط کرده است.


3. احتمال دارد علی بن فاضل، خود به سرزمین اندلس و… سفر نکرده است بلکه از دیگرانی که در آن سرزمین (و جزیره خضراء) تردد داشته اند، اخباری را از حکومت مهدی (ابن تومرت) و فرزندان و جانشینان او و یا دیگر حکومت های شیعی، شنیده و آرمان های خود را با آن چه که شنیده است، تطبیق داده و یا داستانی از سفر خود به جزیره ی خضراء بیان کرده و افرادی هم که آن را شنیده اند(به علت کم اطلاعی از حوادث تاریخی آن زمان)، بدون هیچ نقدی، نقل کرده اند.


حاصل آنکه ماجرای جزیره ی خضراء، مخلوطی از واقعیات آن زمان است که رنگ شیعه ی اثناعشری به آن زده شده و در کتاب های شیعه راه پیدا کرده است.26


ارتباط بین جزیره خضراء و مثلث برمودا نیز منتفی است و به هیچ عنوان، نمی توان آن دو را بر هم تطبیق داد و آن جا را محل زندگی
امام زمان (عج) دانست. علاوه بر اینکه مثلث برمودا، همواره محل زندگی، مسابقه، تفریح و… بوده است و مشکلات یاد شده برای کشتی ها و هواپیماها در بعضی از کتاب ها، همیشگی نبوده و گاهی اتفاق می افتاده است.27


در پایان، شایان ذکر است، در موضوع امام زمان(عج) که از عقاید حتمی و جهانی همه ی مسلمانان است، سزاوار نیست که با اتکا به خبرهای غیر موثق و حدسیات، سخن گفت.


پی نوشت ها:


21. کتاب الغبیه، ص134.


22. بحارالانوار، ج52، ص159؛ اثبات الهداه، ج7، ص371.


&lt ;P style=”TEXT-ALIGN: justify; LINE-HEIGHT: 200%; MARGIN: 0in 0in 0pt; unicode-bidi: embed; DIRECTION: rtl” dir=rtl class=MsoNormal align=justify>23. ر. ک: ناجی نجار، جزیره¬ خضراء و تحقیقی پیرامون مثلث برمودا؛ سید جعفر رفیعی، جزیره¬ی خضراء.


24. سید جعفر موسوی نسب، مقاله جزیره خضراء، نینوا و انتظار، تاملی نو، ص26


25. برای مطالعه¬ی بیشتر ر. ک: سید جعفر مرتضی عاملی، جزیره خضراء در ترازوی نقد، ص201 و 229؛ ابراهیم امینی، دادگستر جهان، ص205 و 206.


26. ر. ک: مجتبی کلباسی، بررسی تاریخی داستان جزیره خضراء، فصل-نامه انتظار، ش2، ص110 – 126.


27. برای مطالعه درباره “مثلث برمودا” و عدم ارتباط آن با جزیره ی خضراء ر. ک: مجتبی کلباسی، بررسی افسانه ی جزیره خضراء، فصلنامه انتظار، ش3، ص131 و ش4، ص159؛ سیدجعفر مرتضی آملی، جزیره خضراء در ترازوی نقد، ص229-240.


رحیم کارگر           


نشریه: پیام زن، شماره 232


www.shabestan.ir

به این مطلب امتیاز دهید:
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید