حسین عبدالمحمدی
استراتژى سیاسى حضرت امیر(ع)
پیش از ورود به بحث، لازم است اجمالا واژه «سیاست» تعریف شود:
کلمه «سیاست» به معناى تادیب، تربیت و سرپرستى امور است. سائس یعنى مؤدب، مربى و اداره کننده. على(ع) در وصف پیامبر(ص) مىفرماید: «ثم فوض الى النبى6 امر الدین و الامة لیسوس عباده»; خدا امور دین و امت را به پیامبر واگذارد تا بندگانش را تربیت کند. (1)
مؤلف فقه سیاسى اسلام در تعریف سیاست مىنویسد: «السیاسة استصلاح الخلق بارشادهم الى الطریق المنجى فى العاجل و الآجل»; سیاست، اصلاح مردم به شکل راهنمایى آنان به راهى است که موجب رستگارىشان در دنیا و آخرت گردد. (2)
در کتاب اقرب الموارد، چنین آمده است: «السیاسة المدنیة تدبیر المعاش مع العموم على سنن العدل و الاستقامة»; سیاست عبارت از اداره زندگى مردم ب
ر اساس قسط و عدل است.
بنابراین، «سیاست» یعنى زعامت و رهبرى جامعه به گونهاى که سعادت دنیا و آخرت مردم تامین گردد. از اینروست که مىگوییم ائمه: بزرگترین سیاستمداران عصر خود بودند. در زیارت جامعه کبیره، امام هادى(ع) در وصف اهل بیت(ع) مىفرماید: «و قادة الامم واولیاء النعم… و ساسة العباد و ارکان البلاد.»
اما از آنجا که این امانت الهى (حکومت) غالبا در دست اهل دنیا بوده، واژه «سیاست» نیز معناى خاصى پیدا کرده است، به شکلى که آن را قرین مکر و فریب مىشماریم. این مطلب نیز در جاى خود روشن است که سیاست رهبران در اداره جامعه تابع عقیده آنها مىباشد و اهداف و انگیزه افراد از حکومت، تعیین کننده خط مشى سیاسى آنهاست.
على بن ابىطالب(ع) در نخستین روز حکومتخود، به صراحت و روشنى، سیاستخود را چنین بیان نمودند: «انگیزه من از حکومت احیاى دین و برقرارى قسط و عدل در جامعه مىباشد و روش من همان سیره رسول اکرم(ص) خواهد بود و در این امر با احدى مداهنه و مماشات نمىکنم. به خدا قسم، من در مورد دینم سازش و مماشات نخواهم کرد و اگر من از دید شما غایب گردم چه کسى به روش رسول خدا(ص) در میان شما رفتار خواهد کرد؟» (3)
برقرارى عدالت در زمینههاى گوناگون اقتصادى و اجتماعى نیزاز اهداف مهم آن حضرت به شمار مىرفت. دراینباره، مىفرماید: «قد الزم نفسه العدل، فکان اول عدله نفى الهوى عن نفسه. یصف الحق و یعمل به»; خود را ملزم به عدالت نموده و نخستین مرحله عدالت این است که خواستهاى دل را بیرون راند، حق بگوید و بدان عمل کند. (4)
اما اعمال این سیاست، در جامعهاى که مدتها در دست اهل دنیا بوده، کار آسانى نیست; زیرا جامعه اسلامى پس از رحلت پیامبر اسلام(ص) به شدت از سیره آن حضرت منحرف شده بود. به طور طبیعى، هدایت هر جامعهاى به مسیر صحیح و اصلاح انحرافات، منافع عدهاى را به خطر مىاندازد، جامعه آن روز نیز در عصر على(ع) از این امر مستثنى نبود. حضرت، جامعه خود را به خوبى مىشناخت و از خطر این گروهها آگاه بود.
بدین دلیل، هنگامى که مهاجر و انصار و عدهاى دیگر از مسلمانان بر در خانه آن حضرت جمع شده بودند، فرمودند: «مرا رها کنید و به دنبال دیگرى بروید. در آینده، با وضعى مواجه مىشویم که ابعاد و چهرههاى گوناگونى دارد که قلبها و عقلهاى شما نمىتواند در مقابل آنها پایدارى کند و ثابتبماند.» (5)&l t;BR>اما از زمانى که آن حضرت حاکمیت را پذیرفتبا قدرت و صلابت، در جهت اصلاح امت و نظام اسلامى تلاش کرد و چنان که در توصیف مؤمن مىفرماید:
«المؤمن نفسه اصلب من الصلد»;
مؤمن روحش از سنگ خارا سختتر ومحکمتراست، (6) خود به عنوانیعسوبالمؤمنین، در اجراى احکام الهى و برقرارى عدالت کوچکترین سستى به خرج نداد.
حاکمیت ارزشهاى اسلامى
«الذین ان مکناهم فى الارض اقاموا الصلوة و آتوا الزکوة و امرو ا بالمعروف و نهوا عن المنکر و لله عاقبة الامور»(حج: 41)
«مؤمنان کسانىاند که هرگاه قدرتى در زمین کسب نمایند، نماز را به پا مىدارند و زکات مىدهند و امر به معروف و نهى از منکر مىکنندوپایاناموربراىخداست.»
هر حرکت اجتماعى پس از رسیدن به حکومت و کسب قدرت، به طور طبیعى، براى حاکمیتبخشیدن به معیارها و ارزشهاى خود و برقرار ساختن آنها، باید سیاستگزارى مناسبى داشته باشد; زیرا در واقع هدف اصلى از مبارزات و انقلابها تغییر و دگرگونى اساسى در فرهنگ حاکم و سیاستگزارى درجهت اجراى برنامههاى لازم براى رسیدن به این هدف مىباشد. مولىالموحدین، علىبنابى طالب(ع)، پیشاز هر اقدامى، درصدد احیاى دین وارزشهاى معنوى درحوزه اسلامىبرآمد، همانگونه که خداى متعال وظیفه مؤمنان به قدرت رسیده را بیان مىفرماید: مؤمنان کسانى هستند که اگر به حکومتبرسند نماز را، که مهمترین و شاخصترین عبادات است، برپا مىدارند و گرفتن زکات و تامین زندگى فقرا را،به عنوان مهمترین برنامه مالى و اقتصادى و امر به معروف و نهى از منکر را به عنوان بهترین برنامه اصلاح جامعه، انجام مىدهند.
على(ع) براى تحقق این سیاستبه دو صور
ت اقدام نمود:
الف – تقویت جریانهاى مثبت و سازنده
زمینهسازى، تقویت و تحرک براى جریانها، سازمانها و گروههایى که در جهت مثبت و خیر مىباشند یکى از سیاستهاى مهم در حکومتحضرت على(ع) بود; زیرا لازمه حاکمیت و گسترش معروف وجود زمینههاى مساعد است. بنابراین، آن حضرت(ع) به طور مستمر، از لحاظ مادى و ادارى این موضوع را مورد توجه قرار مىداد و به عنوان یک سیاست ثابت، در کلیه برنامهریزیها آن را در نظر داشت.
از سوى دیگر، آن حضرت(ع) بر عملکرد دستگاهها و مدیران و به کارگیرى خدمتگزاران لایق در امور حساس و کلیدى در جهت تقویت و گسترش ارزشهاى دینى و کارهاى نیک نظارت داشت.
ب – مبارزه مستمر با جریانهاى انحرافى
در هر حرکت اجتماعى، عدهاى با روند اصلاح امور مخالفاند. این گروهها، اگر در نظام اسلامى به شکل منطقى با مسائل مخالفت نمایند حکومت آنها را تحمل خواهد کرد و آنها مىتوانند به زندگى عادى خود مشغول باشند. اما اگر بخواهند عناد بورزند و در مقابل حرکتها و اقدامات نظام بایستند قطعا باید با آنها برخورد مناسبى صورت گیرد. در غیراین صورت، به تدریجبا تبلیغات و نفو ذ در ارکان حکومت، مشکلات متعددى را ایجاد خواهند کرد.
اصل مبارزه مستمر با منحرفان
تصفیه دستگاه حکومت از افراد و گروههاى معارض، از اساسىترین اصول نظام اسلامى است. از این گروه خطرناکتر منافقان هستند که اگر برخورد قاطعى با آنها صورت نگیرد نظام اسلامى را از درون دچار فساد مىنمایند. على(ع) در این مورد نیز با قاطعیت و صلابت تمام، با عناصر مخرب برخورد کرد و جنگهاى آن حضرت با گروههاى سهگانه (ناکثین، قاسطین، مارقین) به همین دلیل بود.
اقدامات اصلاحى حضرت على(ع)
از آنجا که جامعه دینى قریب 25 سال در مسیر انحراف از سیره رسول اکرم(ص) حرکت کرده بود، در درون خود معضلاتى فکرى و سیاسى داشت و لازم بود که حضرت على(ع) پیش از هر اقدامى، در جهت گسترش حوزه اسلامى به اصلاحات داخلى بپردازد. مهمترین محورها در این زمینه عبارت بود از:
1- اصلاح نظام فکرى و فرهنگ عمومى;
2- اصلاح مدیریت و دستگاه اجرایى.
آن حضرت(ع) براى رسیدن به مقصود و ایجاد یک جامعه نمونه اسلامى، در این محورها فعالیتخود را آغاز کرد و در مدتى کمتر از پنجسال، توانست انحرافاتى که در جامعه دینى پدید آمد
ه بود تا حد زیادى اصلاح و با عوامل مخرب برخورد کند. ایشان، خود مىفرمایند: «ما امروزه با برادران دینى خود بر سر انحرافات، کجرویها، شبهات وتاویلات باطلى که دامنگیرشان شده، در حال جنگ هستیم.» (7)
الف – اصلاح نظام فکرى و فرهنگ عمومى
اصولا رفتار افراد به مقدار قابل توجهى، تابع اعتقادات آنهاست و بدین ترتیب، براى آنکه رفتار شایستهاى از آنها ظاهر شود اصلاح نظام اعتقادى آنان ضرورى است. اگر قرار است که انسانها مؤدب باشند، اعمال خلاف انجام ندهند و در جامعه، عفیف زندگى کنند باید آنان را به این اصول معتقد ساخت. امام على(ع) براى اینکه چنین جامعهاى به وجود آورد، لازم دید که ارزشهاى اسلامى را قولا و عملا ترویج نماید.
چنانکه اشاره شد، در عصر خلفاى پیش از آن حضرت، بخصوص در زمان عثمان، بسیارى از ارزشهاى دینى به فراموشى سپرده شد، تعصبهاى قومى احیا گردید و مساوات اسلامى در روابط اجتماعى از بین رفت و ظلم و فساد به جاى آن حاکم گشت. آنچه در زمان رسول اکرم(ص) ملاک ارزش بود تقواى الهى و فداکارى در راه خدا بود. نه عرب بر عجم برترى داشت و نه عجم بر عرب; اما خلیفه دوم این معیارها را به درستى رعایت نکرد و این مطلب در زمان عثمان، به اوج خود رسید. در این باره، سخن معاویه بسیار گویاست. وى به عاملین خود نوشت: «با عجمها و غلامانى که تسلیم مىشوند به روش عمر بن خطاب عمل کن که خوارى و ذلتشان در این است.» (8)
مهمترین انحراف دینى از بین رفتن بینش دینى و دنیاگرایى مردم بود. على(ع) پیش از هر کارى مصمم بود که ارزشهاى زمان پیامبر(ص) را زنده کند. سخنرانیهاى عمیق آن حضرت و نامههایى که به فرمانداران خود نوشت در این مورد بسیار حایز اهمیت است. به «مصقلة بن هبیره سیبانى» فرماندار «اردیشر»، در یکى از شهرهاى فارس، نوشت:
« درباره تو به من گزارشى رسیده که اگر درستباشد و این کار را انجام داده باشى پروردگارت را به خشم آورده و بر امامت عصیان کردهاى. گزارش رسیده که غنایم مربوط به مسلمانان را، که به وسیله اسلحه و اسبهایشان به دست آمده و در این راه خونهایشان ریخته شده است، در بین افرادى از بادیهنشینان قبیلهات، که خود برگزیدهاى، تقسیم مىکنى. سوگند به کسى که دانهها را در زیر خاک شکافت و روح انسانى را آفرید، اگر این گزارش درستباشد تو در نزد من خوار شدهاى و ارزش و مقدارت کم خواهد بود. آگاه باش که حق م
سلمانانى که نزد من یا تو هستند در تقسیم این اموال مساوى است. باید همه آنها به نزد من آیند و سهمیه خود را از من بگیرند.» (9)
حضرت على(ع) براى از بین بردن تعصبهاى قومى و برقرارى مساوات اسلامى تلاش فراوان کرد; برخورد قاطع آن حضرت با برادرش عقیل، گویاى این مدعاست. در نامهاى نیز به یکى از فرمانداران متخلف مىنویسد: «به خدا سوگند، اگر حسن و حسین این کار را کرده بودند هیچ پشتیبانى و هواخواهى از ناحیه من دریافت نمىکردند و در اراده من تاثیرى نمىگذاشتند تا آنگاه که حق را از آنان بستانم و ستمهاى ناروایى را که انجام دادهاند، دور سازم.» (10)
او در اوج قدرت، اعلام داشت که آنچه ملاک حمایت من به عنوان حاکم اسلامى مىباشد «حق» است و فرمود: «ستمدیدگانى که در نظرها ذلیل و پستاند از نظر من عزیز و محترماند تا حقشان را بگیرم و نیرومندان ستمگر در نظر من حقیر و پستاند تا حق را از آنها بستانم. در برابر فرمان خدا راضى و تسلیم امر او هستیم.» (11)
مردمى که بىعدالتىها و تبعیضهاى نارواى دوران عثمان را دیده بودند در حکومت على(ع) نظارهگر عدلبودند، بهگونهاى کهحضرت ملاحظه احدى نمىکرد و از سرزنش هیچکس نمىهراسید; آنچه در نظر او مهم بود برقرارى عدالت و به دست آوردن رضاى خدا بود. وقتى عقیل، برادرش، از او درخواستبیش از حد بیتالمال مىنماید با او چنان برخورد مىکند که براى دیگران نیز درس عبرت باشد. خود مىفرماید:
«عقیل، برادرم، را دیدم که به شدت فقیر شده بود و از من مىخواست که یک من از گندمهاى شما را به او ببخشم. کودکانش را دیدم که از گرسنگى موهایشان ژولیده و رنگشان بر اثر فقر دگرگون گشته، گویا صورتشان با نیل رنگ شده بود. عقیل باز هم اصرار کرد، من به سخن او توجه کردم، او تصور نمود که من دینم را به او مىفروشم و به دلخواه او قدم برمىدارم و از راه و رسم خویش دست مىکشم. آهنى را در آتش گذاختم، سپس آن را به بدنش نزدیک ساختم تا با حرارت آن عبرت گیرد. نالهاى سر داد! گفتم: هان، اى عقیل، از آهن تفتیدهاى که انسانى آن را به صورت بازیچه سرخ کرده ناله مىکنى اما مرا به سوى آتشى مىکشانى که خداوند جبار با شعله خشم و غضبش آن را برافروخته است؟!» (12)
کسانى که با روش و منش على(ع) آشنا نبودند گمان مىکردند که على(ع) اهل معامله است و با رشوه دادن به خواستهاى آنان تن مىدهد. این گمان باطل
، میراث خلفاى گذشته بود. هنگامى که شخصى براى تطمیع آن حضرت، در نیمه شب، با ظرفى سرپوشیده پر از حلواى خوش طعم و لذیذ به در خانه امام(ع) مىآید، حضرت مىفرماید:
«آن حلواى شیرین معجونى بود که من از آن متنفر شدم. گویا آن را با آب دهان مار یا استفراغش خمیر کرده بودند. به او گفتم: هدیه استیا زکات یا صدقه؟ این دو بر ما اهلبیتحرام است. گفت: هدیه است. به او گفتم: زنان بچهمرده بر تو گریه کنند! آیا از طریق آیین خدا وارد شدهاى که مرا بفریبى؟ دستگاه ادراکتبه هم ریخته یا دیوانه شدهاى یا هذیان مىگویى؟ به خدا سوگند، اگر اقلیمهاى هفتگانه را و آنچه را در زیر آسمانهاست به من بدهند که خداوند را با گرفتن پوست جوى از دهان مورچهاى نافرمانى کنم هرگز چنین نخواهم کرد.» (13)
ب – پاکسازى جامعه از عوامل انحرافى
حضرت على(ع) براى اصلاح نظام فکرى جامعه، مجبور شد با خوارج، که مردمى ظاهرالصلاح و آراسته، قیافههاى حق به جانب گرفته، ژندهپوش و عبادتپیشه اما منحرف از دین بودند، بجنگد.
اگر ما به جاى اصحاب آن حضرت بودیم و قیافههایى آنچنان را مىدیدیم شاید احساساتمان برانگیخته مىشد و بر على(ع) اعتراض مىکردیم که چرا بر روى چنین مردمى شمشیر مىکشى؟! اما على(ع) به اهمیت کار خود کاملا آگاهى داشت. لذا، آن را بازگو مىکند و مىفرماید: «فانا فقات عین الفتنة و لمیکن لیجترى علیها احد غیری بعد ان ماج غیهبها و اشتد کلبها»; من چشم فتنه را درآوردم، به گونهاى که غیر از من احدى جرات چنین کارى را نداشت، آن هم پس از آنکه موج دریاى تاریکى و شبههناکى آن بالا گرفته بود و هارى آن فزونى یافته بود.
اگر على(ع) با خوارج در دنیاى اسلام مبارزه نمىکرد احدى غیر از او جرات نمىکرد با آنها چنین کارى انجام دهد; زیرا آنان کسانى بودند که پیشانیهایشان از
کثرت عبادت پینه بسته بود و مردمى دینى اما در عین حال، سد راه اسلام بودند و تصور مىکردند که به نفع اسلام کارى مىکنند، در حالى که بواقع، دشمن واقعى اسلام بودند.
این اقدام على(ع) راه خلفا و حکام بعد را هموار کرد که با خوارج بجنگند و آنان را سرکوب نمایند. سربازان اسلامى نیزبدون چون و چرا دراین زمینه از حکام پیروى مىکردند; زیراعلى(ع) باخوارج جنگیده بود و در حقیقت، سیره على(ع) راه را براى دیگران باز کرد که بىپروا بتوانند با افراد ظاهرالصلاح مقدسمآب پیکار کنند.
ادامه دارد…
پىنوشتها:
1- مجمع البحرین، ماده «ساس»
2- ابوالفضل شکورى، فقه سیاسى اسلام، ص67
3- «لو غبت عنکم من یسیر فیکم بهذه السیرة» (عبدالرزاق، المصنف، ج 10، ص 125)
4- صبحى صالح، نهجالبلاغه، خطبه87
5- «دعونی و التمسوا غیری فانا مستقبلون امرا له وجوه و الوان لاتقوم له القلوب و لاتثبت علیه العقول» (صبحى صالح
، همان)
6- نهجالبلاغه، حکمت333
7- نهجالبلاغه، خطبه 120
8- ابنابىالحدید، شرح نهجالبلاغه، ج 8، ص 111; سلیم بن قیس، اسرار آل محمد(ص)، ص 150
9- نهج البلاغه، نامه43
10- نهج البلاغه، نامه 41
11- «الذلیل عندی عزیز حتى آخذ الحق له و القوى عندی ضعیف حتى اخذ الحق منه. رضینا عن الله قضائه و سلمنا لله امره.» (صبحى صالح، همان، کلام37)
12- صبحى صالح، همان، کلام 224، ص346
13- همانجا
www.porsojoo.info