زندگی حضرت زهرا در بستر تاریخی و اجتماعی

فهرست مطالب‎

۱. زندگی حضرت زهرا (س)؛ حلقه پیوند وحی و تاریخ
۲. تولد در مکه و سال‌های محاصره در شعب ابی‌طالب
۳. هجرت، ازدواج با علی (ع) و خانه علوی در مدینه
۴. حضور اجتماعی: مباهله، حج و مرجعیت فاطمه (س)
۵. سقیفه، غصب فدک و خطبه فدکیه
۶. هجوم به خانه و کاوش تاریخی در مسئله شهادت
۷. دفن شبانه، ایام فاطمیه و میراث فاطمی
۷.۱. داستانی کوتاه از ساده‌زیستی فاطمه (س)
۷.۲. ایام فاطمیه و کاربرد امروزی این سیره
۸. منابع

۱. زندگی حضرت زهرا (س)؛ حلقه پیوند وحی و تاریخ

شخصیت فاطمه زهرا (س) را نمی‌توان تنها در قالب یک گزارش خانوادگی یا شرح‌حال شخصی بررسی کرد. او تنها دختر پیامبر اسلام (ص) است که نسل ایشان از طریق او ادامه یافت و در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ اسلام، از مکه دوران محاصره تا مدینه دوران تثبیت حکومت دینی، در متن رویدادها حضور داشت. همین حضور مستمر است که زندگی حضرت زهرا (س) را به مسئله‌ای تاریخی و اجتماعی تبدیل می‌کند، نه صرفاً موضوعی برای بیان فضایل و مناقب.

زندگی حضرت زهرا (س) تقریباً با دوره تبلیغ پنهانی و آشکار اسلام هم‌زمان بود. پیامبر اکرم (ص) سیزده سال در مکه به تبلیغ اسلام پرداخت و سپس به مدینه هجرت کرد. حضرت فاطمه (س) نیز در همان مقطع در مکه متولد شد و بعدها در مدینه به خانه علی (ع) رفت. او در اعتقاد شیعیان دوازده‌امامی یکی از چهارده معصوم است و نزد همه مسلمانان، با وجود اختلاف‌نظرهای اعتقادی، بانویی پارسا و الگو شمرده می‌شود. بااین‌حال، مهم‌تر از جایگاه اعتقادی او، مسئله‌ای تاریخی است که اصل آن محل توجه منابع مختلف قرار گرفته است: نقش حضرت زهرا (س) به‌عنوان یکی از افراد ذی‌نفع در رویدادهای سیاسی و اقتصادی پس از رحلت پیامبر (ص).

نکته روش‌شناختی مهم این است که درباره زندگی حضرت زهرا (س)، برخلاف بسیاری از شخصیت‌های صدر اسلام، منابع تاریخی مستقل و خالص اندک است و بخش بزرگی از اطلاعات موجود در قالب روایت، خطبه و منقبت نقل شده است. به همین سبب، در این نوشتار تلاش شده است هر ادعا به مستند قرآنی یا روایی آن پیوند بخورد و در مواردی که روایت‌ها با یکدیگر اختلاف دارند، خودِ اختلاف نیز آشکار شود.

چند مرجع معتبر، تصویر حضرت فاطمه (س) را از حد یک بانوی نیک‌سیرت فراتر برده‌اند. مرتضی مطهری در کتاب «نظام حقوق زن در اسلام» می‌نویسد:

«در تاریخ اسلام، زنان قدیسه و عالی‌قدر فراوانند؛ کمتر مردی است به پای خدیجه برسد، و هیچ مردی جز پیغمبر و علی (ع) به پای حضرت زهرا (س) نمی‌رسد.»

او در توضیح سوره کوثر نیز یادآور می‌شود که در روزگاری که زن را «شر مطلق» و عنصری برای فریب می‌دانستند، قرآن حضرت فاطمه (س) را «کوثر» نامید؛ یعنی خیر فراوان و سرچشمه‌ای از برکت.

آیت‌الله خامنه‌ای نیز در بیانات خود جایگاه حضرت زهرا (س) را با تعبیر «اسوه» توضیح داده‌اند:

«اسوه دین‌داری بود، اسوه عدالت‌خواهی بود، اسوه جهاد بود؛ جهادی که فاطمه‌ی زهرا (سلام‌الله‌علیها) کرد، جزو دشوارترین جهادها است.»

خود حضرت زهرا (س) نیز در یکی از مهم‌ترین اسناد باقی‌مانده از ایشان، یعنی خطبه فدکیه، نشان داد که حتی در روزگار مصیبت‌های شخصی، از حضور در عرصه عمومی و بیان مواضع خود عقب‌نشینی نمی‌کند.

با این نگاه، مقاله پیش رو زندگی حضرت زهرا (س) را از تولد در مکه تا دفن شبانه در مدینه دنبال می‌کند و در پایان، داستانی کوتاه از ساده‌زیستی ایشان و چند نکته کاربردی برای مجالس ایام فاطمیه ارائه می‌دهد. منابع اصلی این نوشتار، افزون بر دانشنامه‌های شیعی و پایگاه‌های تخصصی، شامل آثار مرتضی مطهری و کتاب «فاطمة الزهراء من المهد الی اللحد» اثر علامه سید محمدکاظم قزوینی است.

۲. تولد در مکه و سال‌های محاصره در شعب ابی‌طالب

درباره تاریخ تولد حضرت فاطمه (س) میان مورخان اتفاق‌نظر وجود ندارد. دیدگاه مشهور در منابع شیعه آن است که ایشان پنج سال پس از بعثت، در روز ۲۰ جمادی‌الثانی، در مکه به دنیا آمدند. این قول را کلینی در کتاب «الکافی» و ابن‌شهرآشوب در «مناقب آل ابی‌طالب» نقل کرده‌اند. در برخی گزارش‌ها نیز چند سال پیش از بعثت یا سه سال پس از معراج، به‌عنوان زمان ولادت ایشان ذکر شده است.

بر پایه قول مشهور، حضرت زهرا (س) هنگام شهادت ۱۸ سال و ۷۵ روز داشتند و پس از رحلت پیامبر (ص) نیز ۷۵ روز زنده بودند.

مادر ایشان، خدیجه کبری (س)، بانویی بود که در سال‌های سخت آغاز رسالت، ثروت و آبروی خود را در خدمت پیامبر (ص) قرار داد. حضرت فاطمه (س) در کودکی مستقیماً زیر نظر پدر و مادر خود رشد یافت و دوران جوانی‌اش در دشوارترین سال‌های فعالیت تبلیغی پیامبر (ص) سپری شد.

درباره این دوره گزارش‌های تاریخی بسیار اندک است. آنچه در منابع نقل شده، بیشتر به همراهی حضرت زهرا (س) با پیامبر (ص) در برابر خشونت مشرکان، حضور در شعب ابی‌طالب و سپس هجرت به مدینه همراه علی (ع) بازمی‌گردد. علامه سید محمدکاظم قزوینی در کتاب «فاطمة الزهراء من المهد الی اللحد» نیز همین شیوه را برگزیده و زندگی ایشان را از ولادت تا شهادت، با تکیه بر روایات و گزارش‌های تاریخی، به‌صورت پیوسته و مرحله‌به‌مرحله بررسی کرده است.

شعب ابی‌طالب با محاصره اقتصادی قریش شناخته می‌شود؛ سال‌هایی که بنی‌هاشم ناچار شدند در دره‌ای بیرون از مکه زندگی کنند و از تجارت و ارتباط عادی با شهر محروم بمانند. حضرت فاطمه (س) در همین دوره مادر خود، خدیجه (س)، را از دست داد.

تجربه گرسنگی و انزوا در آن سال‌ها، به‌ویژه برای دختری در آستانه نوجوانی، تصویر روشنی از بهای ایستادگی در راه دین به ایشان داد. شاید به همین دلیل است که در روایات، همراهی بی‌دریغ حضرت زهرا (س) با پیامبر (ص) و تلاش ایشان برای کاهش فشارهای روحی و جسمی واردشده بر پدر، برجسته شده است.

لقب‌ها و کنیه‌های حضرت زهرا (س) نیز در همین بستر شکل گرفته‌اند. کنیه مشهور ایشان «ام‌ابیها» به معنای مادر پدرش است و لقب‌هایی چون زهرا، بتول، صدیقه، طاهره و سیدة نساء العالمین برای ایشان نقل شده است.

نکته اجتماعی مهم درباره این القاب آن است که هیچ‌یک در روزگاری آسوده و بی‌خطر شکل نگرفتند؛ هرکدام پاسخی به یک ضرورت آن روزگار بودند. «صدیقه» و «طاهره» در برابر تکذیب‌ها و تهمت‌های مخالفان معنا پیدا می‌کنند و «ام‌ابیها» نشانی از محبت و دلجویی دختری است که پدری را در سخت‌ترین روزهای زندگی‌اش تنها نگذاشت.

ثبت نام در کلاس‌های غیر حضوری قرآن کریم

در فضیلت حضرت زهرا (س)، سوره کوثر و آیاتی چون آیه تطهیر و آیه مودت مورد استناد قرار گرفته‌اند. همچنین حدیث بضعه، که خشم و خشنودی فاطمه (س) را با خشم و خشنودی پیامبر (ص) پیوند می‌دهد، از مشهورترین روایات درباره جایگاه ایشان است.

۳. هجرت، ازدواج با علی (ع) و خانه علوی در مدینه

حضرت فاطمه (س) همراه علی (ع) به مدینه هجرت کردند و بنا بر نقل مشهور، در سال دوم هجری به خانه ایشان رفتند. برخی منابع، روز اول یا ششم ذی‌حجه را زمان ازدواج این دو بزرگوار دانسته‌اند.

این ازدواج در نگاه آن روزگار، تصمیمی مهم و دارای ابعاد اجتماعی و سیاسی بود. پیامبر (ص) تنها دختر خود را به پسرعمویش سپرد؛ درحالی‌که پیش از آن، خواستگارانی از میان بزرگان قریش درخواست ازدواج با حضرت زهرا (س) را مطرح کرده بودند، اما پذیرفته نشده بودند. این انتخاب پیامی روشن داشت: این پیوند بیش از آنکه صرفاً یک عقد خانوادگی باشد، در راستای استمرار مسیر رسالت و شکل‌گیری خانواده‌ای با جایگاهی ویژه در تاریخ اسلام بود.

خانواده‌ای که حضرت فاطمه (س) در مدینه بنیاد گذاشت، زندگی ساده و کم‌توشه‌ای داشت. آنان چهار یا پنج فرزند داشتند: حسن، حسین، محسن، زینب و ام‌کلثوم. زندگی زاهدانه حضرت زهرا (س) و شیوه ایشان در اداره خانه، حتی در منابع اهل‌سنت نیز ستوده شده و از ایشان به‌عنوان الگویی برای تقوا یاد شده است.

مرتضی مطهری در شرح این سادگی، جزئیات جهاز حضرت زهرا (س) را نمونه‌ای از آزادگی و دوری از تجمل می‌داند. او می‌نویسد که پیامبر (ص) کارهای بیرون خانه را به علی (ع) و کارهای درون خانه را به فاطمه (س) سپرد و حضرت زهرا (س) از این تقسیم وظایف شادمان شدند. از نگاه مطهری، «زن عالم» کسی است که از مسئولیت خود آگاه باشد و آن را با شناخت و رضایت بپذیرد.

این تصویر با روایت‌های مربوط به آرد کردن جو و انجام کارهای خانه، درست در نقطه مقابل زندگی پرتجمل اشراف مکه و مدینه قرار می‌گیرد؛ تفاوتی که در گفتمان قرآنی آن روزگار نیز بازتاب داشت.

آیه اطعام در سوره انسان از آیاتی است که به حضرت فاطمه (س) و اهل‌بیت پیامبر (ص) نسبت داده شده است. در این ماجرا، اهل‌بیت پیامبر (ص) نذر کردند و هنگام افطار، غذای خود را به مسکین، یتیم و اسیر بخشیدند؛ درحالی‌که خودشان در تنگنای مالی قرار داشتند.

به همین دلیل، سوره انسان، سوره کوثر و آیاتی از جمله آیات نور و مودت در شأن حضرت زهرا (س) ذکر شده‌اند. همچنین بر اساس برخی احادیث و گزارش‌های شیعه و اهل‌سنت، ۱۳۵ آیه از قرآن درباره ایشان دانسته شده است.

مطهری در کتاب «آشنایی با قرآن» به نکته ادبی دیگری نیز اشاره می‌کند: در توصیف نعمت‌های بهشتیان در سوره دهر، نامی از حورالعین نیامده است و برخی مفسران، از جمله مفسران اهل‌سنت، این موضوع را به حضور نام حضرت فاطمه (س) در شأن نزول آیات پیوند داده‌اند.

مهم‌ترین روایت مرتبط با جایگاه خانوادگی و معنوی حضرت زهرا (س)، حدیث بضعه است. پیامبر (ص) ایشان را پاره‌ای از وجود خود خوانده و رنجاندن ایشان را رنجاندن خود دانسته است. این روایت در منابع شیعه و اهل‌سنت نقل شده و زمینه‌ساز حساسیت تاریخی مسلمانان در برابر هرگونه رفتار خشن با حضرت فاطمه (س) شده است.

۴. حضور اجتماعی: مباهله، حج و مرجعیت فاطمه (س)

حضرت فاطمه (س) در مدینه صرفاً به خانه‌داری بسنده نکردند. منابع از همراهی ایشان با پیامبر (ص) در برخی عرصه‌های عمومی جامعه اسلامی، از جمله بعضی جنگ‌ها و فتح مکه، خبر داده‌اند. بااین‌حال، روشن‌ترین جلوه حضور اجتماعی ایشان، ماجرای مباهله در سال دهم هجری است.

در آن سال، پیامبر (ص) با هیئت مسیحیان نجران درباره حقانیت رسالت خود به گفت‌وگو نشست. هنگامی که آنان بر موضع خود پافشاری کردند، پیامبر (ص) بر اساس آیه مباهله، آنان را به مباهله فراخواند.

معیار انتخاب همراهان پیامبر (ص)، برجسته‌ترین معیار شرافت و جایگاه معنوی بود: علی (ع)، حسن (ع)، حسین (ع) و فاطمه (س). حضرت زهرا (س) تنها زنی بودند که در این ماجرا حضور داشتند. آن چهار همراه، همان پنج‌تن آل‌عبا بودند و همین حضور سبب شد که در سنت شیعی، حضرت فاطمه (س) در کنار پدر، همسر و فرزندان خود قرار گیرند.

سلسله‌ای از نصوص قرآنی نیز جایگاه ایشان را از حوزه خانگی به حوزه اجتماعی می‌برد. از میان این نصوص، آیه تطهیر و آیه مودت، یعنی دوستی ذی‌القربی، در بستر مناقشه‌های سیاسی صدر اسلام مورد توجه قرار گرفته‌اند. آیه اطعام نیز از آیاتی است که به حضرت زهرا (س) و اهل‌بیت پیامبر (ص) نسبت داده شده است. به همین سبب، بر اساس برخی احادیث شیعه و اهل‌سنت، ۱۳۵ آیه قرآن درباره حضرت فاطمه (س) ذکر شده است.

مرجعیت حضرت زهرا (س) اما فقط به نصوص قرآنی محدود نماند. حدیث بضعه، که رنجاندن ایشان را رنجاندن پیامبر (ص) می‌داند، مبنایی شد تا موضع ایشان پس از رحلت پیامبر (ص) اهمیت دینی و اجتماعی پیدا کند. به بیان دیگر، منزلت حضرت زهرا (س) از یک فضیلت شخصی به معیاری برای شناخت حق در جدال‌های پس از پیامبر (ص) تبدیل شد.

باید توجه داشت که حضور فعال حضرت فاطمه (س) در متن حوادث، در جامعه‌ای که زنان عموماً از تصمیم‌گیری‌های عمومی دور نگه داشته می‌شدند، استثنایی بود. ایشان در روزگاری که زنان در نشست‌های سیاسی مدینه جایگاه چندانی نداشتند، در مسجد پیامبر خطبه خواندند و صریح‌ترین نقدها را به نظام قدرت آن دوره وارد کردند.

مطهری در بررسی خطبه حضرت زهرا (س) تأکید می‌کند که همین سخنرانی طولانی و پرمحتوا، توان علمی، قدرت خطابه و ظرفیت حضور اجتماعی زن مسلمان را نشان می‌دهد؛ حضوری که با حفظ حریم و وقار همراه است، نه با کنار گذاشتن مسئولیت‌ها.

آیت‌الله خامنه‌ای نیز خطبه حضرت زهرا (س) در مسجد مدینه را نمونه‌ای ممتاز از «تبیین» و روشنگری دانسته‌اند.

۵. سقیفه، غصب فدک و خطبه فدکیه

در روز رحلت پیامبر (ص)، درحالی‌که علی (ع) مشغول تغسیل و تدفین ایشان بود، گروهی از انصار در سقیفه بنی‌ساعده گرد هم آمدند تا درباره جانشینی پیامبر (ص) تصمیم بگیرند.

در این نشست، پس از اختلاف میان انصار و مهاجران بر سر اینکه امارت باید در اختیار کدام گروه باشد، بشیر بن سعد اوسی از بیم آنکه خلافت به سعد بن عباده خزرجی برسد، پیش از دیگران با ابوبکر بیعت کرد. با بیعت اوسیان، ماجرای سقیفه به نفع ابوبکر پایان یافت.

بیعت‌گیری از همان روز دوشنبه ادامه پیدا کرد. به گزارش براء بن عازب، عمر و ابوعبیده و همراهانشان هرکس را می‌دیدند، دست او را گرفته و به‌عنوان بیعت در دست ابوبکر قرار می‌دادند؛ خواه آن شخص به چنین عملی راضی بود یا از آن اکراه داشت.

در چنین فضایی، حضرت فاطمه (س) دو سرچشمه مطالبه داشتند: حق همسرشان در مسئله خلافت و موضوع فدک.

فدک دهکده‌ای حاصل‌خیز در نزدیکی خیبر و در فاصله حدود ۲۰۰ کیلومتری مدینه بود که بدون لشکرکشی در اختیار پیامبر (ص) قرار گرفت. بنا بر روایات، پیامبر (ص) این منطقه را به حضرت فاطمه (س) بخشید. مبنای این بخشش، آیه ۲۶ سوره اسراء دانسته شده است که پیامبر (ص) را به دادن حق خویشاوند فرمان می‌دهد.

پس از رحلت پیامبر (ص)، دستگاه خلافت فدک را مصادره کرد. ابوبکر با استناد به حدیثی از پیامبر (ص) مبنی بر اینکه «پیامبران ارث نمی‌گذارند»، از بازگرداندن فدک خودداری کرد. بنا بر گزارش‌های مورد استناد در این بحث، راوی این حدیث خود ابوبکر بود.

حضرت فاطمه (س) در پاسخ تأکید کردند که فدک هدیه پدرشان در زمان حیات بوده است، نه ارث؛ و علی (ع) و ام‌ایمن را نیز به‌عنوان شاهد معرفی کردند. بااین‌حال، شهادت آنان پذیرفته نشد.

در نقلی آمده است که ابوبکر در برگه‌ای مالکیت فدک را برای حضرت فاطمه (س) تأیید کرد، اما عمر آن برگه را از او گرفت و پاره کرد. به نوشته دانشنامه فقهی، دستگاه خلافت نه‌تنها فدک، بلکه سهم بنی‌هاشم از خمس خیبر را نیز قطع کرد.

حضرت زهرا (س) پس از مراحل متعدد مطالبه حق خود، در مسجد پیامبر خطبه‌ای ایراد کردند که به «خطبه فدکیه» مشهور است. ایشان در این خطبه، در برابر کسانی که ادعا می‌کردند پیامبران ارث نمی‌گذارند، با استناد به آیات قرآن درباره میراث پیامبران به منازعه برخاستند و قرآن را معیار سنجش گفته‌های آنان قرار دادند.

گزارش‌های تاریخی از بازنگشتن فدک حکایت دارند. سید محمدباقر صدر در کتاب «فدک فی التاریخ» معتقد است که این ماجرا را نباید اختلافی ساده بر سر یک باغ دانست، بلکه باید آن را مرحله‌ای از حرکت حضرت فاطمه (س) در برابر انحراف دستگاه خلافت به شمار آورد.

در نگاه مرتضی مطهری نیز خطبه فدکیه تنها دفاع از یک مال شخصی نیست؛ محتوای این خطبه نشان می‌دهد که حضرت زهرا (س) در مقام روشنگری درباره اصول دین، عدالت و مسئولیت جامعه سخن می‌گویند.

۶. هجوم به خانه و کاوش تاریخی در مسئله شهادت حضرت زهرا

درباره پایان زندگی حضرت فاطمه (س)، دو روایت کلی در برابر یکدیگر قرار دارند. در بخشی از منابع اهل‌سنت، درگذشت ایشان به بیماری و غم و اندوه ناشی از رحلت پیامبر (ص) نسبت داده شده است؛ اما شیعیان بر این باورند که حضرت زهرا (س) به مرگ طبیعی از دنیا نرفتند، بلکه در پی آسیب‌های واردشده از سوی برخی صحابه به شهادت رسیدند.

خلاصه روایت شیعی آن است که حضرت فاطمه (س) در جریان هجوم طرفداران ابوبکر به خانه ایشان آسیب دیدند، در بستر بیماری قرار گرفتند و پس از مدتی کوتاه، در سوم جمادی‌الثانی سال ۱۱ هجری قمری در مدینه به شهادت رسیدند.

در اینکه حضرت زهرا (س) با رنج و اندوه از دنیا رفتند، میان منابع اختلاف چندانی وجود ندارد؛ اختلاف اصلی بر سر علت این رنج و درگذشت ایشان است.

علامه سید محمدکاظم قزوینی در کتاب «فاطمة الزهراء من المهد الی اللحد» این مسیر را گام‌به‌گام از ولادت تا شهادت پی می‌گیرد و روایت‌های مربوط به مظلومیت و شهادت حضرت زهرا (س) را در چارچوب گزارش‌های تاریخی بررسی می‌کند.

آیت‌الله خامنه‌ای نیز با به‌کارگیری تعبیر «جهاد» برای حرکت حضرت فاطمه (س)، بُعد مبارزاتی و ایستادگی ایشان در برابر انحراف پس از پیامبر (ص) را برجسته کرده‌اند. از نگاه ایشان، جهاد حضرت زهرا (س) در شمار دشوارترین جهادهاست.

دلیل اصلی شیعیان برای باور به شهادت حضرت فاطمه (س)، مجموعه‌ای از روایات است. در روایتی از امام کاظم (ع)، عنوان «صدیقه شهیده» برای ایشان به کار رفته است.

طبری، متکلم قرن سوم هجری، در کتاب «دلائل الامامه» روایتی از امام صادق (ع) نقل کرده که علت شهادت حضرت فاطمه (س) را سقط جنین ایشان در اثر ضربه می‌داند. بر اساس این روایت، ضربه را قنفذ، غلام عمر، به دستور او وارد کرده است.

به گفته شیخ طوسی در کتاب «تلخیص الشافی»، شیعیان در این مسئله اختلافی ندارند که عمر ضربه‌ای به حضرت فاطمه (س) وارد کرده که سبب سقط فرزند ایشان شده است و روایات شیعه در این زمینه مستفیض است. سقط محسن (ع)، فرزند چهارم حضرت فاطمه (س)، در همین واقعه جای می‌گیرد.

نکته قابل توجه این است که باور به شهادت حضرت زهرا (س) تنها به منابع شیعه اختصاص ندارد. ضرار بن عمرو، متکلم قرن دوم، در کتاب «التحریش» نوشته است که شیعیان معتقدند حضرت فاطمه (س) در اثر ضربت عمر بن خطاب از دنیا رفته‌اند. عبدالله بن یزید فزاری نیز در «کتاب الردود» به همین اعتقاد اشاره کرده است.

ابراهیم بن سیّار، معروف به نظّام معتزلی (متوفای ۲۲۱ قمری)، بر اساس گزارش شهرستانی معتقد بود جنین در رحم حضرت فاطمه (س) در اثر ضربه عمر سقط شده است. قاضی عبدالجبار معتزلی (متوفای ۴۱۵ قمری) نیز از علمای شیعه معاصر خود در مصر، بغداد و شام نام برده که برای حضرت فاطمه (س) و فرزند ایشان سوگواری می‌کردند.

حتی ابن ابی‌الحدید معتزلی (متوفای ۶۵۶ قمری) در مناظره با استادش ابوجعفر نقیب، به سقط محسن در جریان بیعت‌گیری از علی (ع) اشاره کرده است.

در منابع اهل‌سنت نیز گزارش‌هایی درباره هجوم به خانه حضرت فاطمه (س) و تهدید به آتش زدن آن گردآوری شده است. کتاب «الهجوم علی بیت فاطمه» روایاتی از ۸۴ راوی اهل‌سنت را فهرست کرده که کهن‌ترین آن‌ها در کتاب «المغازی» موسی بن عقبه آمده است.

حسین غیب‌غلامی نیز در کتاب «إحراق بیت فاطمة فی الکتب المعتبرة عند أهل السنة» بیش از ۲۰ روایت از منابع اهل‌سنت گرد آورده است. این مجموعه از کتاب «المصنف» ابن‌ابی‌شیبه آغاز می‌شود و به «کنز العمال» متقی هندی می‌رسد.

کهن‌ترین منبع مورد استناد شیعه در این زمینه، کتاب «سلیم بن قیس هلالی» است که نویسنده آن در سال ۹۰ قمری درگذشته است.

یکی از پرسش‌های مهم در این میان، زمان‌بندی حوادث است. تصور رایج آن است که هجوم به خانه و مصدومیت حضرت فاطمه (س)، سه روز پس از رحلت پیامبر (ص) رخ داده و مدت بستری ایشان تا زمان شهادت ۷۵ یا ۹۵ روز بوده است.

بااین‌حال، برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که این حوادث ممکن است با تأخیر رخ داده باشند؛ زیرا در غیر این صورت، توضیح سکوت مهاجران و انصار، تأخیر در مطالبه فدک و شب‌های متوالی همراهی حضرت فاطمه (س) با علی (ع) برای یاری‌رسانی دشوار می‌شود.

اشکال دیگری که در این بحث مطرح می‌شود، این است که گفته شده خانه‌های مدینه در نداشتند و بنابراین هجوم و بستن در بی‌معنا بوده است. سید جعفر مرتضی عاملی در کتاب «مأساة الزهراء» با استناد به منابع تاریخی نشان داده است که داشتن در برای خانه‌ها امری رایج بوده و خانه حضرت فاطمه (س) نیز در داشته است.

در خصوص تاریخ شهادت حضرت زهرا (س) نیز اختلاف‌نظر وجود دارد. منابع شیعه، سوم جمادی‌الثانی سال ۱۱ هجری را به‌عنوان مشهورترین تاریخ شهادت ایشان ذکر کرده‌اند؛ هرچند برخی منابع، سیزدهم جمادی‌الاول را نیز آورده‌اند.

ویکی‌شیعه نیز در گزارش خود، سوم جمادی‌الثانی سال ۱۱ هجری را تاریخ شهادت حضرت زهرا (س) دانسته و سن ایشان را در آن هنگام حدود ۱۸ سال ثبت کرده است.

طبق نقل مشهور کلینی، حضرت فاطمه (س) پس از رحلت پدرشان ۷۵ روز زنده بودند و در ۱۸ سال و ۷۵ روزگی از دنیا رفتند. همین اختلاف در تاریخ‌ها یکی از ریشه‌های اختلاف در تعیین روزهای ایام فاطمیه است.

در مقابل، برخی نویسندگان اهل‌سنت با تشکیک در ماجرای سقط محسن معتقدند که او پیش از روز هجوم به دنیا آمده و در کودکی از دنیا رفته است.

همچنین در پاسخ به این پرسش که چرا علی (ع) در برابر این رویداد دفاع نکرد، منابع شیعه به عهد پیامبر (ص) با ایشان مبنی بر صبر و مأموریت حفظ مصالح جامعه اسلامی استناد کرده‌اند. بنا بر نقل کتاب سلیم، علی (ع) پس از هجوم به حضرت فاطمه (س)، به عمر حمله کرد و او را بر زمین زد و سپس فرمود اگر عهد رسول خدا (ص) نبود، می‌دانستی که اجازه ورود به خانه من را نخواهی داشت.

۷. دفن شبانه، ایام فاطمیه و میراث فاطمی

حضرت فاطمه (س) به توصیه و وصیت خود، شبانه و مخفیانه دفن شدند. بر اساس نقل‌های متعدد، ایشان نمی‌خواستند کسانی که بر ایشان ستم کرده بودند در تشییع و تدفینشان حضور داشته باشند. همین وصیت، مبنای دفن مخفیانه و شبانه ایشان بوده است.

محل دفن حضرت زهرا (س) دقیقاً مشخص نیست و درباره مکان آن چند احتمال مطرح شده است: خانه ایشان در مدینه، روضةالنبی، بقیع و خانه عقیل.

حضرت فاطمه (س) نخستین فرد از خاندان پیامبر (ص) هستند که پس از رحلت ایشان از دنیا رفتند. دفن شبانه و پنهان ماندن محل قبر ایشان، در طول تاریخ به یکی از موضوعات مهم در شناخت زندگی و شهادت حضرت زهرا (س) تبدیل شده است.

۷.۱. داستانی کوتاه از زندگی حضرت زهرا و ساده‌زیستی فاطمه (سلام الله علیها)

از میان روایت‌های زندگی حضرت زهرا (س)، یکی از گویاترین آن‌ها را مرتضی مطهری نقل کرده و آن را نشانه «آزادگی و رهایی» دانسته است.

ماجرا از این قرار است که علی (ع) برای تهیه جهاز عروسی چیزی جز زره خود نداشت. ایشان زره را به چهارصد درهم فروختند و با آن ساده‌ترین لوازم خانه و یک پیراهن نو برای عروس فراهم شد.

روز عروسی، حضرت فاطمه (س) پیراهن نو را پوشیدند. در همان هنگام، زنی تنگدست و بی‌لباس به خانه آمد و از اهل‌بیت کمک خواست. در آن شلوغی کسی متوجه او نشد، جز حضرت زهرا (س). ایشان همان پیراهن عروسی را از تن درآوردند و به آن زن بخشیدند.

وقتی زنان آمدند و پرسیدند پیراهن نو کجاست، حضرت فاطمه (س) پاسخ دادند زنی آمده بود و کسی به او رسیدگی نکرد؛ من نیز لباسم را به او بخشیدم.

مطهری از این رفتار، معنای آیات سوره انسان را توضیح می‌دهد؛ همان سوره‌ای که درباره اطعام مسکین، یتیم و اسیر نازل شد و به زبان اهل‌بیت (ع) می‌گوید:

«إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا»

یعنی: ما شما را تنها برای رضای خدا اطعام می‌کنیم و از شما هیچ پاداش و سپاسی نمی‌خواهیم.

به بیان ساده‌تر، حتی انتظار یک «متشکرم» هم نداریم.

همین صحنه کوتاه، هم سبک زندگی حضرت زهرا (س) را نشان می‌دهد و هم معیار ایشان را در مواجهه با نیازمندان روشن می‌کند؛ معیاری که در ایام فاطمیه می‌توان آن را به‌سادگی برای خانواده‌ها و مخاطبان مجالس عزاداری توضیح داد.

۷.۲. ایام فاطمیه و کاربرد امروزی این سیره

مخفی بودن قبر حضرت فاطمه (س) در طول قرون به یکی از مؤلفه‌های هویت شیعی تبدیل شده است. ناشناخته ماندن محل دفن ایشان در تاریخ تشیع به‌عنوان اعتراضی ماندگار شناخته می‌شود؛ چراکه هر سال در ایام فاطمیه، هیئت‌های عزاداری برای بانویی سوگواری می‌کنند که مزار ایشان بی‌نشان باقی مانده است.

همین ناشناخته بودن محل قبر، یکی از ریشه‌های شکل‌گیری دو گاه‌شماری رایج برای ایام فاطمیه است: فاطمیه اول که بر اساس روایت ۷۵ روز پس از رحلت پیامبر (ص) تعیین می‌شود و فاطمیه دوم که بر اساس روایت ۹۵ روز پس از رحلت ایشان در نظر گرفته شده است. امروزه بیشتر مجالس عزاداری بر محور دهه فاطمیه دوم برگزار می‌شوند.

آیت‌الله خامنه‌ای در توصیه‌ای درباره این مجالس، بر موضوع «تبیین» تأکید دارند و معارف و مبارزه را دو کار اصلی اهل‌بیت (ع) می‌شمارند. از نگاه ایشان، حضرت فاطمه (س) در هر دو عرصه، یعنی روشنگری و ایستادگی، الگو و اسوه هستند.

ایشان در بیانی دیگر، با اشاره به گسترش نام فاطمه و زهرا در جامعه پس از انقلاب، خدمت بی‌منت به مردم و حضور داوطلبانه در حوادث سخت را ادامه همان «روش فاطمی» و مصداق عبارت «لا نرید منکم جزاءً و لا شکورا» دانسته‌اند.

برای عموم مردم و استفاده در مجالس ایام فاطمیه، می‌توان سیره حضرت زهرا (س) را در چند نکته ملموس خلاصه کرد:

• ایشان در خانه، شریک زندگی و همراه همسر خود بودند، نه سایه‌ای خاموش.
• در جامعه، بی‌ادعا و بی‌منت خدمت می‌کردند.
• در سختی‌ها، به‌جای کناره‌گیری، حق را با استدلال و آرامش بیان می‌کردند.
• در دفاع از حق، حتی به بهای جان خود ایستادگی کردند.

یکی دیگر از بخش‌های مهم میراث زندگی حضرت زهرا (س)، میراث مکتوب و معنوی ایشان است. خطبه فدکیه، خطبه عیادت، حدیث لوح فاطمه، دعای نور و تسبیحات حضرت زهرا (س) از جمله آثاری هستند که در میان شیعیان جایگاه ویژه‌ای دارند.

از مهم‌ترین آثار منسوب به ایشان، مصحف فاطمه (س) است؛ کتابی که به گفته منابع شیعه، فرشته الهی مطالب آن را به حضرت فاطمه (س) الهام کرد و علی (ع) آن را نوشت. بنا بر روایات، این صحیفه در اختیار امامان بوده و اکنون در اختیار امام زمان (عج) است.

این اثر نشان می‌دهد که در سنت شیعه، حضرت زهرا (س) نه‌فقط شخصیتی محترم، بلکه کانونی برای جریان معرفت دینی پس از پیامبر (ص) به شمار می‌روند.

میراث اجتماعی حضرت فاطمه (س) را می‌توان در چند سطح بررسی کرد. آثار متعددی درباره ایشان در قالب‌های مسندنگاری، منقبت‌نگاری و زندگی‌نامه‌نویسی نوشته شده است. همچنین بیش از ۳۰۰ عنوان کتاب در ایران درباره مسئله فدک و خطبه فدکیه تدوین شده که بخش عمده آن‌ها به تحلیل ابعاد سیاسی نهضت فاطمی اختصاص دارد.

امروزه نام‌های فاطمه و زهرا از پرکاربردترین نام‌های دختران در ایران هستند و ۲۰ جمادی‌الثانی، سالروز ولادت حضرت فاطمه (س)، به‌عنوان روز زن و مادر نام‌گذاری شده است.

در نهایت، اگر زندگی حضرت زهرا (س) را در یک مسیر پیوسته بررسی کنیم، از دختری که در شعب ابی‌طالب گرسنگی کشید تا خطیب مسجد پیامبر که با استناد به آیات قرآن درباره ارث، دستگاه خلافت را به چالش کشید، یک نکته ثابت می‌ماند: حضرت فاطمه (س) همواره در نقطه تلاقی خانه و جامعه ایستاده بودند.

ایشان نه سیاست را به نفع خانه ترک کردند و نه خانه را فدای سیاست ساختند. همین ویژگی است که پس از چهارده قرن، حضرت زهرا (س) را هم به الگویی برای زنان مسلمان و هم به موضوعی مهم در بحث‌های تاریخی تبدیل کرده است.

جایگاه حضرت زهرا (سلام الله علیها)؛ الگویی ماندگار برای زندگی

بررسی زندگی حضرت زهرا (س) نشان می‌دهد که حضرت فاطمه زهرا تنها یک شخصیت برجسته در تاریخ اسلام نیست، بلکه الگویی ارزشمند در ایمان، اخلاق، خانواده‌داری، ساده‌زیستی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی است. شناخت ابعاد مختلف زندگی و شهادت حضرت زهرا به ما کمک می‌کند تا با جایگاه ایشان در تاریخ اسلام و نقش مهمشان در حفظ ارزش‌های دینی بیشتر آشنا شویم. همچنین یادآوری شهادت حضرت زهرا و برگزاری ایام فاطمیه فرصتی برای بازخوانی سیره ایشان و توجه به پیام‌های اخلاقی، اجتماعی و معنوی زندگی آن بانوی بزرگوار است.

۸. منابع

منابع مورد استفاده در این نوشتار عبارت‌اند از:

• ویکی‌شیعه، «حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها».
• ویکی‌شیعه، «ماجرای فدک».
• ویکی‌پدیای فارسی، «فاطمه زهرا».
• پایگاه حوزه، «تاریخ و ترتیب حوادث منتهی به شهادت حضرت زهرا (س)».
• پرتال جامع علوم و معارف، «تحقیقی در باب شهادت فاطمه زهرا (س) در منابع اسلامی».
• پایگاه حوزه، «تاریخ تولد حضرت زهرا (س) و سن ازدواج ایشان»، با نقل از کتاب «الکافی» کلینی و «مناقب» ابن‌شهرآشوب.
• دانشنامه فقهی، «مطالبه‌گری حضرت زهرا از فدک».
• مرتضی مطهری، «نظام حقوق زن در اسلام»، «آشنایی با قرآن» (جلد ۱۱)، «حماسه حسینی» و «مجموعه آثار».
• پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، «بیانات در مراسم جشن میلاد حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها» (۱۴۰۴/۰۹/۲۰).
• پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، «نماهنگ سرمشق فاطمی»، برگرفته از بیانات ۱۴۰۰/۱۱/۰۳.
• علامه سید محمدکاظم قزوینی، «فاطمة الزهراء من المهد الی اللحد» (۱۴۱۴ قمری).
• سید محمدکاظم قزوینی، «فاطمه زهرا (س) از ولادت تا شهادت»، ترجمه علی کرمی فریدنی.
• سید محمدباقر صدر، «فدک فی التاریخ».
  

  صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه

  کانال جامع دو نور در ایتا:
  https://eitaa.com/twonoor
  کانال جامع دو نور در تلگرام:
  https://t.me/twonoor