حضرت علی نمادی از انسان کامل/2
جهاد اعظم
و اما بالاترین جهاد که باید آن را «جهاد اعظم» نامید، جهاد بیست و پنج ساله آن حضرت پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله ، با دنیاپرستان و جاه طلبان در لباس اسلام و پوشش مسلمانی و صحابی پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، بود که هدفشان بازگرداندن جاهلیت و ریشهکن کردن اسلام بود و بالطبع مردم تازه مسلمان که هنوز نهال اسلام و توحید در سرزمین وجودشان ریشه نگرفته و در عمق جانشان ننشسته بود که با تنش و چالش در مظهر آن که خلافت باشد از اصل اسلام دست میشستند و به جاهلیت بازمیگشتند.</o:p&g t;
لذا امیرمؤمنان علیهالسلام به خاطرحفظ اسلام و مصلحت مسلمین نه تنها با خلفاء درگیر نشد و سکوت کرد بلکه آنچه از خیرخواهی و ارشاد بود مضایقه نفرمود.
این صبر و سکوت از دو جهت سنگین وشکننده بود: یکی آنکه امام علیهالسلام خلأ عظیم شرایط رهبری را در پوشنده لباس خلافت میدید و خطر آنها را که مدعی ادامه رسالت نبوی در سیر انسان و جامعه به کمال مطلوب بود، احساس میکرد، و دیگر آنکه شرایط کامل رهبری که در رأس آن فرمان خداوند و تعیین و تصریح پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در موارد متعدد من جمله در غدیر خ
م بود در خود میدید و آن را مسؤولیتی الهی و وظیفهای شرعی میدانست ولی متأسفانه دستهایش بسته و جامعه که در قفس تهدید و تطمیع افتاده و فضای توطئه و جوّ مسموم نفاق حاکم گردیده، زمینه و آمادگی را به کلی منتفی ساخته بود.
با توجه به این موقعیت و تضادّ، که هر دو سوی آن دربردارنده ضررها و خطرهای زیادی بود، دورنمای آن جهاد عظیم ترسیم میگردد.
اگر غیر از علی هر کس دیگر بود اساس اسلام متزلزل و نابود میشد، این جهاد اعظم امام بود که در سایه عنایات الهی توانست کشتی متلاطم اسلام را به ساحل نجات برساند، و زمینهای فراهم سازد که امروزه در دنیا بیش از یک میلیارد و نیم مسلمان جبهه گسترده و نیرومندی را تشکیل داده و انقلاب اسلامی ایران که همان اسلام ناب محمدی است سیاست دنیا را
تحتالشعاع خود قرار داده و قدرتی مافوق همه قدرتهای مادی بوجود آورده که نمونه آن پیروزی در دفاع مقدس هشت ساله بود که محققان از مورخان معاصر بدان اعتراف دارند.
گرچه امپریالیسم خبری و مزدوران رسانهای و خبرگزاریهای صهیونیستی که متأسفانه حوزه اطلاعات و اخبار بینالمللی را در تیره خود گرفتهاند آن را مخفی کرده و به سکوت و یا تحریف آن پرداختهاند. اما عاقلان دانند که این اسلام بود که بر کفر جهانی پیروز شد.
راستی چه شرایط سخت و جانکاهی را به وجود آورده بودند که امام با علم و تقوی و جهاد بینظیر خود دست روی دست گذاشت و صبر و سکوت پیشه کرد آنجا که خود فرماید:
«و طفقت ارتئی بین ان اصول بید جذّاء او اصبر علی طخیة عمیاء یهرم فیها الکبیر و یشیب فیها الصغیر»
آن جهادی که دشمن کافر و بتپرست رویاروی اسلام ایستاده است در مقایسه با دشمنی که لباس اسلام دربر کرده و عنوان صحابی رسول خدا را یدک میکشد بسیار ساده و راحت است سنگینی این جهاد عظیم (صبر و سکوت) از این جمله امام به خوبی روشن می‌شود
«فرأیت اَنّ الصبر احجی فصبرت و فی العین قذی و فی الحلق شبحی.»
پس صبر را عاقلانهتر یافتم لذا صبر کردم اما چه صبری که خار در چشم و استخوان در گلو.
و سپس این جهاد بزرگ و صبر و سکوت جانکاه در دوران خلیفه دوم هم ادامه مییابد که آن حضرت فضای نامناسب و پرمخاطره خلافت و شخص خلیفه را چنین ترسیم مینماید:
«لشدّ ما تشطّرا ضرعیها فصیّرها فی حوزة خشناء یغلظ کلمها و یخشن مسّها و یکثر العثار فیها و الاعتذار منها… فصبرت علی طول المدة و شدة المحنة
راستی هر یک از آن دو، تا توانستند ناقه خلافت را به سهم خود دوشیدند، پس او که طبیعتی خشن داشت خلافت را در آن مستقر ساخت.
طبیعتی که برخورد با آن «جراحت شمشیر» بود و ارتباط با آن «سوهان روح» و مالامال از لغزشها و عذرخواهیها…
و من هر چه بود، بر این رنج طولانی و اندوه جانکاه شکیبا بودم تا راهش به پایان رسید.
صبر و سکوت امام مسیری طولانی را پیمود و دو خلیفه را تحمل کرد و خسارتهایی به عدالت اسلامی وارد آمد و امام همچنان در حصر و محدودیت بود و جامعه هنوز به عمق فاجعه پی نبرده بود تا خلیفه سوم که محصول انحراف کامل حکومت از مسیر رسالت بود به کرسی خلافت تکیه زد و صریح و بیپرده به ظلم و فساد و تاراج بیتالمال پرداخت و عدالت اجتماعی که رکن اصلی حکومت اسلامی بود، سقوط کرد.
«الی ان قام ثالث القوم نافجا حضنیه بین نثیله و معتلفه و قام معه بنوابیه یخضمون مال اللّه خضمة الابل نبتة الربیع…»
تا سرانجام سومین از آن باند به خلافت برخاست در حالی که باد نخوت به غبغب افکنده و هدفی جز کامجویی از خلافت در سر نپرورده بود و همراه او فامیلش به غارت بیتالمال پرداختند و چون شتری که بر گیاه بهاران درآمده، مال خدا را لگدکوب کرده و بر باد دادند…
اینک غده انحراف چرکی شده و زمان انفجار فرارسیده و بیست و پنج سال جهاد سکوت زمینه رشد و آگاهی عمومی را فراهم آورده و مردم به خوبی و از نزدیک انحراف و سقوط را احساس کرده و
به جایی رسیده که دیگر تحمل یک لحظه این خلافت را ندارند.
آنان به تجربه دریافتند که ناخدای این کشتی جز علی علیهالسلام نیست و استقرار حق و عدل جز با قیام توده مردم و قطع قاطعانه دستهای پلید ظلم و تبهکاری تحقق نخواهد یافت و این است ثمره جهاد اعظم امام علیهالسلام .
آنچه خوبان همه دارند، تو تنها داری
صفات برجسته دانش و تقوی و جهاد، آن هم در سطح عالی و منحصر به فرد در وجود امیرالمؤمنین، او را نماد انسان کامل به دنیا معرفی کرده است.
این صفات و خصوصیات است که شرایط رهبری و امامت را در او بوجود آورد و پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله به فرمان خدا و بر اساس این ویژگیها او را به امامت پس از خود منصوب فرمود، زیرا تحقق جامعه برتر انسانی و عدالت اجتماعی بدون رهبری انسانی که در علم و تقوی و جهاد سرآمد باشد عملی نیست. لذا در دوران کوتاه خلافت پنج ساله امام با همه درگیریها و تحمل سه جنگ خانمان برانداز آن حضرت موفق شد در کوفه که در واقع میتوان گفت پرجمعیتترین شهرها و مرکز خلافت بود، این عدالت و رفاه عمومی را فراهم سازد و قطعا به سایر شهرها هم کشیده شده بود.
در کتاب فضائل احمد از امام نقل شده است که «ما اصبح بالکوفه احدٌ الا ناعما انّ ادناهم منزلة لیأکل البرّ و یجلس فی الظل و شرب من ماء الفرات».(17)
در کوفه همه در رفاه و آسایش زندگی میکنند و کمترینشان از نظر زندگی کسانی هستند که تغذیه سالم و خوراک گندم دارند و از سر پناه و آب آشامیدنی سالم فرات برخوردارند
.
و از همین جاست که علت پذیرفتن خلافت ظاهری را تحقق عدالت اجتماعی و گرفتن حق مستضعفان و محرومان از چپاولگران و غارتگران اعلام فرمود:
«… لولا حضورالحاضر و قیام الحجة بوجود الناصر وما اخذاللّه علی العلماء، ان لا یقاروا علی کظة ظالم و لاسعب مظلوم لالقیت حبلها علی غاربها…».
«سوگند به شکافنده بذر و آفریننده جان اگر نبود حضور فشرده مردم برای بیعت&l t;/SPAN> و عهدی که خدای از عالمان گرفته است که بر شکمبارگی ستمگر و محرومیت ستمدیده «صحه» نگذارند حتما افسار خلافت را رها میکردم و هرگز زیر بار مسوولیت نمیرفتم…».
و پس از پذیرفتن خلافت بدون معطلی اعلام فرمود اموال عمومی که بیجا و از روی بذل و بخششهای بیمورد و غصبی بوده باید به بیتالمال برگردد.
«واللّه لو وجدته قد تزوج به النسا، و ملک به الاما، لرددته فان فی العدل سعة و من ضاق علیه العدل، فالجور علیه أضیق».(18)
به خدا سوگند اگر این املاک، کابین همسران و بهای کنیزکان هم گشته باشد آن را به بیتالمال برمیگردانم که در عدالت گشایش است و آن که کس که «داد» بر او سخت آید از «بیداد» به فریاد آید.
و بر قاضی خود سخت میتازد که چرا خانه را به این قیمت (80 دینار) تهیه کرده ای
«… فانظر یا شریح لا تکون ابتعت هذه الدار من غیر مالک او نقدت الثمن من غیر حلالک فاذا انت قد خسرت دار الدنیا و دارالاخره اما انک لو کنت أتیتنی عند شرائک ما اشتریت لکتبت لک کتابا علی هذه النسخة فلم ترغب فی شراء هذه الدار بدرهم فما فوق».(19)
ای شریح! مباد که این خانه را از مال دیگران فراچنگ آورده باشی، یا پول آن از غیرحلال فراهم آمده باشد، که دنیا و آخرت خویش را تباه کردهای. اگر
آنگاه که آهنگ خرید خانه را داشتی نزدم میآمدی، سندی برای تو مینوشتم که هرگز میل خرید این خانه را به یک درهم یا بیشتر نمیکردی؟!.
و یا وقتی برادرش عقیل اضافه بر سهمیه و حقوقش از بیتالمال میخواست امام با او قاطعانه برخورد کرد و پس از آنکه آهن گداختهای را به او نزدیک نمود و او فریادش بلند شد، چنین فرمود:
«ثکلتک الثواکل یا عقیل اتئنّ من حدیدة أحماها انسانها لمدعیة و تجرّنی الی نار سجرها جبارها من غضبه؟ أتئنّ منالاذی و الا ائنّ من لظی؟»
.
ای عقیل! سوگواران به سوگت نشینند!
چگونه از آهنی که انسانی به بازیچه آن را گداخته است به فریاد میآیی و ناله سرمیدهی ولی مرا به آتشی میکشانی که خدای جبار از غضبش برافروخته است؟ آیا تو از آزاری به فریاد میآیی ولی من از آتش دوزخ به فریاد نیایم؟!
و از این شگفتتر آنکه شبا هنگام کوبندهای در خانهام را کوبید و در ظرفی سربسته حلوایی آورده بود…
پس بدو گفتم آیا این به خاطر پیوند خویشاوندی است یا زکات است و یا صدقه؟ که این دوبر ما خاندان پیامبر حرام است. گفت هیچ کدام اما هدیه است، آنگاه گفتم گریهکنندگان بر تو بگریند آیا آمدهای تا از دین خدا مرا بفریبی… به خدا سوگند اگر هفت اقلیم زمین را با آنچه در آسمانهاست به من بخشند تا پوست جوی را به گناه از موری بگیرم هرگز نگیرم.(20)
در اینجا مناسب است کلام بوعلی سینا در الهیات شفا آورده شود:
«رؤوس هذه الفضائل عفة و حکمة شجاعة و مجموعها العدالة و هی خارجة عن الفضیلة النظریة، و من اجتمعت له معها الحکمة النظریة فقد سعد و من فاز مع ذلک بالخواص النبویة کاد أن یصیر ربّا انسانیا و کادان أن تحل عبادته بعدالته تعالی و هو سلطان العالم الارضی و خلیفة الله فیه».(21)
نکتهای که از این کلمات دریافت می‌شود این است انسانی که در اوج حکمت نظری و عملی است و از سویی در رابطه ویژه با پیامبر است، همان انسان کامل و حجت الهی در زمین است که باید گفت< ;/SPAN> مقصود از خلقت منحصر در این انسان کامل است و سایر موجودات و مخلوقات طفیلی وجود او و در خدمت او میباشند.(22)
امیرالمؤمنین علی علیهالسلام که همواره از خودستایی پرهیز مینموده و اصولاً فراتر از این مسایل فکر میکرده در بستر
شهادت وقتی از او سؤال می‌شود که آیا شما افضلید یا پیامبران (به جز حضرت ختمی مرتبت) پیش از آنکه پاسخ<SPAN dir=ltr& gt; مشروح را بیان نماید، فرمود:
«تزکیة المرء النفسه قبیحة»
خودستایی ناپسند است، ولی گاهی برای بی
ان حقیقت و آشنایی مردم باید حقایق اظهار شود.
امام علیهالسلام در حدیثی به هفتاد فضیلت از فضائل خود که نشاندهنده سیمای انسان کامل است اشاره میفرماید باشد که
شیفتگان و علاقمندان سیر و سلوک ویژگیها و نشانه های آن را دریابند و از آن الهام گیرند که برای رعایت اختصار از ذکر آن خودداری و به کتاب خصال شیخ صدوق ارجاع میگردد.& lt;SUP>(23)
بیجهت نیست که در طول تاریخ اسلام دانشمندان و محققان کتابهایی درباره این انسان کامل نوشتهاند که تازه باید گفت یکی از هزار را بیان نکردهاند و اینک به بعضی از آنها اشاره می‌شود:
1ـ الخصائص: تألیف احمدبن محمد بن قمی متوفای 350 ه.
2ـ الخصائص: تألیف طبری.
3ـ خصائص الأئمة: تألیف شریف رضی متوفای 406 ه.
4ـ خصائص امیرالمؤمنین: تألیف شریف ابومحمدحسن بن احمد، متوفای 425 ه.
5ـ خصائص امیرالمؤمنین: ابوالقاسم عبیداله بن عبداله بن احمد معروف به حسکانی، متوفای 407 ه.
6ـ خصائص امیرالمؤمنین: ابوجعفر محبالدین احمد بن محمد طبری، مکی شافعی، متوفای 694 ه.
7ـ خصائص علی: تألیف ابوالحسن شاذان بن فضلی.
8ـ الخصائص العلویة: تألیف ابوالفتح محمد بن احمد بن علی بن ابراهیم نطنزی، متوفای 550 ه.
9ـ الخصائص العلویة: تألیف محمد بن علی بن الفتح
10ـ الخصائص فی فضل علیّ بن ابی طالب: تألیف ابوعبدالرّحمن احمد بن شعیب نسائی، متوفای 303 ه.
11ـ الخصائص فی فضل علی: تألیف حافظ ابونعیم اصفهانی، متوفای 430 ه.
12ـ خصائص مرتضوی: ترجمه و شرح خصائص نسائی به زبان اردو تألیف< ;/SPAN> مولوی سعید اولاد حسین صاحب شاعر.
13ـ خصائص الوحی المبین فی مناقب امیرالمؤمنین ـ تألیف یحیی بن الحسن الحلی ـ متوفای 600 ه.
14ـ خصائص یوم الغدیر: تألیف محمد بن یعقوب کلینی، متوفای 329 ه.
15ـ ما تفرّد به امیرالمؤمنین من الفضائل: تألیف ابوالقاسم علی بن احمد بن موسی بن الامام الجواد، متوفای 352 ه.
16ـ الفضائل: تألیف ابن شاذان، تألیف ابیالفضلسدیدالدینبنجبرائیل، متوفای660 ه.
17ـ قبسات من فضائل امیرالمؤمنین: تألیف سیدعبدالعزیز الطباطبایی.
پانوشتها:
1- به سلسله درسهای انسان کامل از دیدگاه مکاتب از انتشارات بنیاد &l t;/SPAN>نهجالبلاغه مراجعه شود.
2- انسان کامل از دیدگاه نهجالبلاغه، ص 40، حسنزاده آملی، حسن، بنیاد نهجالبلاغه.
3- خطبه همام 184 نهجالبلاغه
4- الخصال: 2/574.
5- الاستیعاب (هامش الاصابة) 3/40.
6- الخصال: 2/572
7- الفتوحات الاسلامیة: 2/337 ـ الغدیر: 2/44-45.
8- مناقب خوارزمی فصل دهم.
9- مناقب خوارزمی، فصل 27.
10- نام محلی است در کوفه.
11- بحارالانوار: 40/334.
12- بحارالانوار: 40/332.
13- نهجالبلاغه: نامه 45.
14- بحار: 37/256.
15- نهجالبلاغه، نامه 25.
16- خصال شیخ صدوق: 2/579.
17- بحارالانوار: 40/327.
18- نهج البلاغه، خطبه 15.
19- نهج البلاغه، نامه 3.
20- نهج البلاغه، خطبه 215.
21- انسان کامل، حسن زاده آملی، ص 127.
22- انسان کامل، حسنزاده آملی، ص 126.
23- 2/572-580.
صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه
کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor