سیری در اندیشه اقتصادى امام ششم علیه السلام

از منظر اسلام فعالیتهاى اقتصادى زمینه ساز كمالات و فضائل انسانى است و اگر فردى با این انگیزه به عرصه اقتصاد وارد شود، افزون بر منافع مادى و ظاهرى به بهره‏هاى معنوى نیز نایل خواهد شد. بهبود بخشیدن به وضع زندگى و تدارك برخى از برنامه‏هاى اقتصادى در جامعه نه تنها نقص و عیبى براى یك انسان مسلمان به حساب نمى‏آید، بلكه ناشى از قوت ایمان و اراده استوار او در راه رسیدن به اهداف والاى معنوى است. چنانکه پیشوای ششم شیعیان، امام صادق علیه السلام بر این اندیشه پاى مى‏فشرد و كار و تلاش در راه تامین نیازهاى ضرورى زندگى را همسان با جهاد در راه خدا قلمداد مى‏كرد.(1)  از منظر امام صادق علیه السلام بین كسى كه از دنیا به عنوان وسیله‏اى براى كسب آخرت بهره مى‏گیرد و بین كسى كه دنیا پرستى و جمع مال را پیشه خود نموده است، تفاوت واضح وجود دارد. به این جهت از سویى دلبستگان به مال دنیا و دنیاپرستان ظاهربین را لعن مى‏كند و مى‏فرماید: «ملعون ملعون من عبد الدینار و الدرهم(2)؛ مورد لعن خداست كسى كه بنده دینار و درهم باشد.» و از سوى دیگر به دوستدارانش توصیه مى‏كند: «لا تدع طلب الرزق من حله فانه عون لك على دینك(3)؛ طلب روزى از [راههاى] حلال را هرگز رها نكن; چرا كه مال حلال یاور تو در دینت‏خواهد بود»

در این نوشتار به بررسى پاره ای از اندیشه‏هاى اقتصادى امام صادق علیه السلام در عرصه جامعه اسلامى مى‏پردازیم.

حقیقت فعالیت اقتصادى

عبدالله بن ابى یعفور مى‏گوید: در محضر امام صادق علیه السلام بودم كه مردى از وى پرسید: به خدا قسم! ما به دنبال دنیا مى‏رویم و دوست داریم آن را به دست آوریم. امام علیه السلام فرمود: تو مى‏خواهى با دنیاطلبى و كسب درآمد چه كنى؟ او گفت: مى‏خواهم نیازهایم را برطرف كنم، به خانواده‏ام رسیدگى نمایم، صدقه و احسان بدهم و حج و عمره انجام دهم. امام صادق علیه السلام فرمود: اینكه دنیاطلبى نیست، این به دنبال آخرت و ثوابهاى الهى رفتن است.(4)

رعایت اصول

یك فرد دور اندیش در طول زندگى خود تلاش مى‏كند كه با بهره‏گیرى از اصول كاربردى اقتصادى بر رفاه و آسایش خود و خانواده‏اش بیفزاید و زندگى آرام و راحتى را براى پیمودن راه سعادت داشته باشد. امام صادق علیه السلام برخى از این اصول را چنین مطرح مى‏كند:

الف) بهره‏گیرى از تجربه

امام صادق علیه السلام در این زمینه رهنمود راهگشایى را به رهروان حقیقت طلب ارائه مى‏دهد و تاكید مى‏كند كه «المؤمن حسن المعونة، خفیف المؤونة، جید التدبیر لمعیشتة، لا یلسع من حجر مرتین(5)؛ مؤمن در یارى كردن زیباست (و به زیباترین صورت دیگران را یارى مى‏كند)، كم تكلف است (و دیگران را به زحمت نمی اندازد) و زندگى اش را خوب اداره مى‏كند و از یك سوراخ دو بار گزیده نمى‏شود (تجربه بار اول برایش كافى است).»

ب) استفاده از فرصتها

در زندگى گاهى فرصتهایى به دست مى‏آید كه شخص مى‏تواند از آن فرصت ‏به نحو شایسته‏اى براى بهبودى دین و دنیاى خویش بهره‏گیرد. بدون شك از دست دادن چنین فرصتهایى موجب غم و اندوه و پشیمانى خواهد بود.

امام صادق علیه السلام در سخنی زیبا ضرورت بهره‏گیرى از فرصتها را یادآور شده، مى‏فرماید: «هر كس فرصتى را به دست آورد و با این حال منتظر فرصت‏ بهترى باشد، روزگار آن فرصت ‏به دست آمده را از دستش خواهد گرفت; زیرا عادت روزگار سلب فرصت ها و رسم زمانه از بین بردن موقعیت هاست» (6)

ج) تلاش و كوشش

در این زمینه على بن عبدالعزیز مى‏گوید: امام صادق علیه السلام روزى از من احوال عمر بن مسلم را پرسید. عرضه داشتم: فدایت ‏شوم او از تجارت دست‏ برداشته و به عبادت و نماز و دعا روى آورده است. امام فرمود: «واى بر او! آیا او نمى‏داند كه هر كس به دنبال دنیا و كسب روزى حلال نرود، دعایش مستجاب نخواهد شد.» سپس امام افزود: «هنگامى كه آیه «من یتق الله یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب» (7) نازل شد، تنى چند از اصحاب پیامبر صلى الله علیه و آله از كسب و كار دست كشیده و درها را به روى خود بسته، مشغول عبادت شدند تا خداوند متعال روزى آنان را از طریق عبادت برساند. هنگامى كه رسول اكرم صلى الله علیه
و آله خبردار شد، آنان را احضار نمود و فرمود: شما به چه انگیزه‏اى از كسب و كار دست كشیده و از جامعه فاصله گرفته و به عبادت پرداخته‏اید؟! گفتند: یا رسول الله! خداوند روزى ما را تكفل كرده و ما هم به عبادت او روى آورده‏ایم! رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: «هر كس چنین كند دعاى او پذیرفته نخواهد شد، بر شما باد به كسب ]روزى و درآمد]».(8)

ایشان در سخن دیگرى فرمود: «رجل جالس فى بیته یقول اللهم ارزقنى فیقال له الم آمرك بالطلب(9&l t;/SPAN>)؛ مردى در خانه‏اش نشسته و مدام مى‏گوید: خدایا! به من روزى عطا كن! به او گفته مى‏شود: آیا تو را فرمان ندادم به طلب [روزى[».

 د) اعتدال

رعایت اعتدال و میانه روى در مخارج و درآمدهاى زندگى مو
جب آسایش و رفاه خواهد بود، همچنانکه اسراف و یا بخل موجب اختلال در نظم زندگى مى‏شود. امام صادق علیه السلام مى‏فرماید:«اسراف موجب فقر و میانه روى سبب توانایى مى‏شود.»(10)

در این زمینه عبدالله بن سنان مى‏گوید: امام صادق علیه السلام هنگامى كه آیه «ولا تجعل یدك مغلولة الى عنقك» ‏(11) را تفسیر مى‏كرد، انگشتان دست‏ خود را كاملا بسته و دست‏خود را مشت نمود و به ما فرمود: «یعنى این چنین نكنید كه این نهایت‏خست و بخل است‏» و در معنى آیه «ولا تبسطها كل البسط» (12) دست ‏خود را كاملا باز كرد و فرمود: «این چنین هم درست نیست; یعنى انسان هر چه دارد خرجش كند و چیزى در كف دستش نماند».(13)

ه) پس انداز براى آینده

امام صادق علیه السلام همواره توصیه مى‏كرد كه هر شخصى باید براى آینده خود پس انداز داشته باشد تا اگر خداى ناكرده مشكلى برایش پیش آمد یا نیازى به پول پیدا كرد محتاج دیگران نباشد. حضرت صادق علیه السلام مى‏فرمود: از نزدیك‏ترین یاران پیامبر صلى الله علیه و آله كه شما آنها را به فضل و زهد و تقوا مى‏شناسید، سلمان و ابوذر هستند. شیوه سلمان چنین بود كه هرگاه سهمیه سالانه‏اش را از بیت المال دریافت مى‏كرد، مخارج یك سالش را ذخیره مى‏نمود تا زمانى كه در سال آینده نوبت ‏سهمیه‏اش برسد. به او اعتراض كردند كه تو با این همه زهد و تقوا در فكر ذخیره آینده ات هستى! شاید امروز و فردا مرگ تو
برسد! سلمان در جواب مى‏فرمود: شما چرا به مردن فكر مى‏كنید و به باقى ماندن نمى‏اندیشید؟ اى انسانهاى جاهل! شما از این نكته غفلت مى‏كنید كه نفس انسان اگر به مقدار كافى وسیله زندگى نداشته باشد، در اطاعت‏حق كندى و كوتاهى مى‏كند و نشاط و نیروى خود را در راه حق از دست مى‏دهد; ولى همین قدر كه به اندازه نیازش وسیله و مال دنیا فراهم شد با اطمینان و آرامش بیشترى به اطاعت‏حق مى‏پردازد(14)

ایشان می فرمود: & lt;B>«لا خیر فیمن لا یحب جمع المال من حلال یكف به وجهه و یقضى به دینه و یصل به رحمة»

(15)، كسى كه اندوختن مال را از راه حلال و به انگیزه حفظ آبرو و اداى قرض و رسیدگى به خانواده و فامیل، دوست نداشته باشد، در او هیچ گونه خیرى نیست».

 پی نوشت:

1) «الكاد على عیاله كالمجاهد فى سبیل الله؛ آن كه براى تامین معاش خانواده‏اش تلاش كند، همانند رزمنده در راه خدا است.»، وسائل الشیعه، ج 17، ص‏66.

 2) الكافى، باب الذنوب، ح 9.

3) وسائل الشیعه، ج 17، ص 34.

4) همان.

5) همان، ج 15، ص 193.

6) تحف العقول، ص381.

7) «هر كس تقواى الهى پیشه كند (خداوند) راه خروج از مشكلات را برایش قرار مى‏دهد و از جایى كه گمان نمى‏برد روزى اش مى‏دهد.»(طلاق/2-3)

8)</SPAN& gt; تهذیب الاحكام، ج 6، ص‏323.

9) الكافى، باب من لا تستجاب دعوته، ح 2.

10) «ان السرف یورث الفقر و ان القصد یورث الغنى»، من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 174.

11) «و دست خویش (از روى بخل) به گردن مبند… » (اسراء/29)

12) «دستت را آنچنان باز مگذار که (تهی دست شوی) و خود را ملامت کنی…» (اسراء/29)

13) وسائل الشیعه، ج 17، ص 66

14) همان، ص 435.

15) الكافى، ج 5، ص 72.

بخش تاریخ و سیره معصومین تبیان

منبع: مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت علیهم السلام