س 1 – اولين بار چه كسى از زيارت قبر پيامبر (ص) جلوگيرى كرد؟.
ج – حاكم نيشابورى (متوفاى 405 ه’) از داود بن ابو صالح نقل مى كند: روزى مروان حَكَم ديد كه شخصى صورت خود را بر قبر پيامبر (ص) گذاشته است، با شتاب سوى او آمد و گردن او را گرفته، از جاى بلند كرد و گفت: مى دانى چه مى كنى؟! منظور وى اين بود كه چرا به زيارت سنگ و كلوخ آمده اى! زائر كه ابو ايوب انصارى – از صحابه پيامبر (ص) – بود گفت: آرى خوب مى دانم كه چه مى كنم! من هرگزبه زيارت سنگ نيامده ام، بلكه به زيارت پيامبر (ص) آمده ام.
از رسول اللّه (ص) شنيدم كه فرمود: «بر دين خدا گريه نكنيد اگر متولّيانش اهل بودند، و آنگاه كه نااهلان برآن حكم راندند،برايش بگرييد.»
جالب است كه اين حديث را حاكم و ذهبى هر دو صحيح مى دانند!
از اين رخداد تاريخى به خوبى روشن مى شود كه ريشه اين تفكّر از بنى اميه و به خصوص مروان بن حكم؛ همان طرد شده رسول اللّه (ص) است. مستدرك حاكم، ج 4، ص 560.
س 2 – آيا مس قبر شريف پيامبر(ص) و تبرّك به آن و برداشتن از تربت شريف مشروع است؟ و آيا در منابع معتبر اهل سنّت نقل شده است كه كسى از صحابه و تابعين دست به چنين كارى زده است؟
ج – 1 – آرى، فاطمه زهرا (س) از تربت قبر پيامبر (ص) برداشت و بر چشمانش گذاشت و چند بيت شعر سرود. ارشاد السارى، ج 3، ص 352.
2 – ابو ايوب انصارى صورت خود را روى قبر شريف پيامبر (ص) گذاشت. مستدرك حاكم، ج 4، ص 560 – وفاء الوفا، ج 4، ص 1404.
3 – بلال حبشى خود را روى قبر شريف پيامبر (ص) انداخت و بدن خود را به قبر مى ساييد ؛ «فَجَعَلَ يَبْكي عِندَهُ وَ يُمَرِّغُ عَلَيهِ». سير اعلام النبلاء، ج 1، ص 358؛ اسدالغابه، ج 1، ص 208.
4 – عبداللّه بن عمر دست خود را روى قبر شريف مى گذاشت. شرح الشفاء، ج 2، ص 199.
5 – ابن منكدر – تابعى – صورت خود را روى قبر پيامبر (ص) مى گذاشت و مى گفت: هر زمان مشكل و يا فراموشى و لكنت زبان برايم پيش مى آيد، از قبر پيامبر (ص) شفاء و يارى مى طلبم. سير اعلام النبلاء، ج 3، ص 213.
س 3 – آيا علماى مذاهب چهارگانه، درباره تبرّك و يا مس منبر و قبر پيامبر (ص) و يا قبور صالحين، نظر مثبت دارند؟
ج – آرى، از احمد بن حنبل رييس مذهب حنابله، و رملى شافعى و محب الدين طبرى و ابو الصيف يمانى – يكى از علماى بزرگ مكه و زرقان
ى مالكى و عزامى شافعى و ديگران نقل شده است، كه تفصيل آن به اين شرح است:
1 – عبداللّه، فرزند احمد بن حنبل مى گويد: از پدرم پرسيدم: مسّ منبر رسول اللّه و تبرّك با مس آن، و بوسيدن و يا مس و متبرّك شدن به قبر شريف و يا بوسيدن آن به قصد ثواب، چه حكمى دارد؟ پدرم گفت: هيچ اشكالى ندارد. الجامع فى العلل و معرفة الرجال، ج 2، ص 32 ؛ وفاءالوفا، ج 4، ص 1414.
2 – رملى شافعى مى گويد: تبرّك به قبر پيامبر (ص) و يا عالم و يا اوليا جايز است و بوسيدن و استلام آن ايرادى ندارد. كنز المطالب، ص 219.
3 – محب الدين طبرى شافعى گويد: بوسيدن قبر و دست گذاشتن روى آن جايز است و سيره و عمل علما و صالحان بر آن است. اسنى المطالب، ج 1، ص 331.
4 – از نظر تاريخى ثابت شده است كه مردم از خاك پاك قبر پيامبر(ص) و حضرت حمزه بلكه از كلّ مدي
نه به عنوان تبرك بر مى داشتند و رواياتى هم وارد شده كه تربت مدينه شفاى هر دردى است و امان از جذام و صداع.
از جمله زركشى مى گويد: تربت قبر حمزه از منع برداشتن خاك حرمين، استثنا شده است؛ زيرا اتفاق همگان بر جواز نقل آن براى معالجه صداع است. وفاء الوفا، ج 1، ص 69.
ابو سلمه از پيامبر (ص) نقل مى كند: «غُبارُ الْمَدِينَةِ يُطْفِي الْجذام».
ابن اثير جزرى از پيامبر (ص) نقل كرده:
«وَالَّذي نَفْسِي بِيَدِهِ إنَّ في غُبارِها شِفاءٌ مِنْ كُلِّ داءٍ».
«سوگند به كسى كه جان من در دست اوست، غبارِ خاك مدينه شفاى از هر دردى است.»
سمهودى مى نويسد: روش صحابه و ديگران اين بود كه از خاك قبر پيامبر (ص) برمى داشتند وفاء الوفا، ج 1، ص 544.
س 4 – نمونه اى بياوريد كه اهل سنت به جنازه يا قبر بزرگانشان تبرك جسته باشند.
ج – دو مورد ذيل، نمونه اى هستند از موارد بسيار كه از نظر شما مى گذرد:
* تبرك به قبر و خاك قبرِ سعد بن معاذ صحابى
ابن سعد و ذهبى مى گويند: شخصى مقدارى از خاك قبر سعد بن معاذ برداشت، سپس نگاهى به آن كرد، ناگهان آن را مشك يافت. طبقات الكبرى، 3، 10 – سير اعلام النبلاء، 1، 289.
* تبرّك به خاك قبر عبداللّه حداّنى
ابونعيم اصفهانى و ابن حجر عسقلانى مى گويند: حدانى در سال 183 ه’. در روز هشتم ذى الحجه – يوم الترويه – كشته شد و مردم از خاك قبراو همانند مشك برمى داشتند و در لباس و پيراهن خود قرار مى دادند. حلية الاولياء، ج 2، ص 258 – تهذيب التهذيب ج 5، ص 310.
البته راجع به قبر بخارى در سمرقند، و ابن تيميه نيز مطالبى نقل شده است، رجوع شود به طبقات الشافعية ج 2 ص 233، سير اعلام النبلاء، ج 12، ص 467 – البداية و النهايه، ج 14، ص 136.
س 5 – آيا استغاثه و طلب حاجت از غير خداوند جايز است؟
ج – اگر كسى بگويد: اى محمد، حاجت مرا روا كن و منظورش شفاعت و وساطت و دعا براى تعجيل و انجام كار باشد هيچ اشكالى به نظر نمى رسد. آيات زيادى داريم كه ظاهرش صدور فعل از بنده خداست؛ {…وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ…}. نساء: 5.
{وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمْ اللَّهُ وَرَسُولُهُ…
}. توبه: 74.
{وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمْ اللَّهُ وَرَسُولُهُ…}. توبه: 59.
با اينكه بى نياز كننده، تنها خداوند است، ليكن در اين آيات، خداوند – عزّوجلّ پيامبر (ص) و مؤمنين را نيز رازق و شريك در اغنا وبى نيازى دانسته است. علاوه اينكه، صحابه به هنگام گرفتارى به قبر پيامبر (ص) متوسّل مى شدند.
عسقلانى مى گويد: در زمان خلافت عمر مردم گرفتار قحطى و خشكسالى شدند، شخصى از اصحاب به قبر پيامبر (ص) متوسّل شد و گفت يا رسول اللّه «اِسْتَسْقِ لِأُمَّتِكَ فَاِنَّهُمْ قَدْ هَلَكُوا…» فتح البارى، ج 2، ص 557. و شخصيت هايى چون ابن حِبّان و ابن خُزيمه و ابوعلى خلال، شيخ الحنابله در زمان گرفتارى به قبور اهل بيت پيامبر (ص) متوسّل مى شدند:
الف – ابن حِبّان (متوفاى 350 ه’.) در كتاب خود «الثقات» مى گويد: بارها به زيارت ق
بر على بن موسى الرضا(ع) رفتم و در مدتى كه در طوس بودم، هر وقت مشكلى بر من عارض مى شد، به زيارت قبر آن حضرت مى رفتم و از خداوند مى خواستم كه مشكلم را برطرف كند و الحمد للَّهِ مشكلم برطرف مى شد و اين معنا را مكرّر امتحان كردم و نتيجه گرفتم. كتاب الثقات، ج 8، ص 456.
ب – ابن خُزيمه؛ هموكه شيخ بخارى و مسلم و به اصطلاح شيخ الاسلام است، شاگردى دارد به نام محمد بن مومل. وى مى گويد: به همراه استادم ابن خزيمه و جمعى از اساتيد به زيارت بارگاه قبر على بن موسى الرضا (ع) در طوس رفتيم، استادم ابن خزيمه چنان در برابر آن بقعه متبركه تعظيم و تواضع كرد كه همگى در شگفت مانديم. تهذيب التهذيب، ج 7، ص 339.
ج – ابو على خلال، شيخ حنابله مى گويد: هرگاه به مشكلى برمى خورم قبر موسى بن جعفر (ع) را زيارت مى كنم و به ايشان متوسل مى شوم و خداوند نيز مشكل مرا آسان مى كند. تاريخ بغداد، ج 1، ص 120.
د – محمد بن ا
دريس شافعى به قبر ابو حنيفه و احمدبن حنبل به قبر شافعى متوسل مى شدند. مناقب ابى حنيفه، ج 2، ص 199.
ه’ مسلمانان، به قبر ابو ايوب انصارى متوسل مى شدند و براى طلب باران به قبر ايشان پناه مى بردند. مستدرك حاكم، ج 3، ص 518.
و – ابن خلكان و ذهبى مى گويند: مردم براى طلب باران به قبر ابن فورك اصفهانى (متوفاى 406 ه’) متوسل مى شدند و فيات الاعيان،ج 4 ص 272 – سير اعلام النبلاء،ج 17،ص 215 ؛ راجع به بخارى و مردم سمرقند مطلبى نيز ذكر شده، رجوع شود به طبقات الشافعيه، 12، 469 – و طبقات الشافعيه،ج 2 ص 234.
نكته مهم اين است كه بزرگان اهل سنت به صراحت مردم را تشويق به استغاثه و توسل كرده اند.
قسطلانى گويد: شايسته است كه زائر در كنار قبر پيامبر(ص) زياد دعا و استغاثه كند و متوسل شود و طلب شفاعت بخواهد و بى تابى كند و سزاوار است
كه خداوند شفاعت پيامبر (ص) را در حق او بپذيرد. المواهب اللدنيه، ج 3، ص 417.
س 6 – چه دليلى بر مشروعيت زيارت قبور داريم؟
ج – در پاسخ اين پرسش، از كتاب و سنّت مى توان بهره جست و فعل صحابه نيز بر آن بوده:
الف – قرآن كريم: {وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوكَ…}. نساء: 64.
«اگر به خود ستم كردند، سراغ تو مى آيند و استغفار مى كنند و تو اى محمد، براى آنان طلب مغفرت كنى…».
اين آيه به زيارت پيامبر(ص) در حيات و ممات تشويق مى كند؛ چنانكه سبكى مى گويد: علما از اين آيه عموميت؛ يعنى زمان حيات و وفات پيامبر(ص) را استفاده كرده اند، چون طبق روايات از پيامبر (ص) نقل شده: «حَياتي خَيرٌ لَكُمْ تحدثون و نحدث لكم و وفاتي خير لكم تعرض عليّ أعمالكم…» طرح التثريب، ص 297.
ب – سنت پيامبر اكرم(ص):
روايات و احاديث بسيارى از رسول اللّه(ص) در تشويق به زيارت قبر شريف خود، پس از رحلتش، نقل شده است: «مَنْ زَارَ قَبْرِي وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِي». السنن الكبرى، ج 5، ص 24 5.
ج – فعل صحابه:
عبدالرزاق و بيهقى و ابن عبدالبر روايت كرده اند كه حضرت فاطمه زهرا(س)، هر جمعه به زيارت قبر عموى خود حضرت حمزه مى رفت ودر آنجا نماز مى خواند و گريه مى كرد.
حاكم نيشابورى مى گويد: سند و راويان اين حديث تماماً ثقه هستند. مصنف عبدالرزاق 3: 572 – مستدرك حاكم، ج 1،377 – السنن الكبرى 4، 131 – تمهيد شرح مو طا، 3، 234 – و از خليفه ثانى و عبدللَّه بن عمر نيز نقل شده كه به هنگام بازگشت از سفر، ابتداء قبر پيامبر (ص) را زيارت مى كردند شفاء السقام، ص 44 وفاء الوفاء 4،1340..
س 7 – حديث: «لا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلاّ إِلَى ثَلاثَةِ مَسَاجِدَ…» زيارت قبور و قصد زيارت را منع مى كند؟
ج – خير، به دلايلى كه در ذيل مى آوريم:
الف – احتمال مى رود كه مستثنى منه در اين حديث، مكان يا مسجد باشد ولى قسطلانى ارشاد السارى ج 2، ص 332.، تأكيد دارد كه مراد مسجد است. بنابراين، هيچ دلالتى بر «حرمت قصد زيارت» مشاهد متبركه ندارد.
ب – اين حديث در مورد خودش نيز مورد عمل نيست؛ زيرا اگر مراد اين است كه: «جايز نيست قصد كردن به هيچ مسجدى جز سه مسجد…» با عمل پيامبر(ص) كه به طور قطع هر شنبه به مسجد قبا مى رفتند، مخالف است.
ج – بلال حبشى به يقين، به قصد زيارت قبر پيامبر (ص) از شام به مدينه آمد و جريان او معروف است.
د – علماى فريقين (شيعه وسنى) قصد كردن زيارت پيامبر (ص) را راحج دانسته و در برابر ابن تيميه – يعنى همان كسى كه شبهه حرمت زيارت را مطرح كرد – به شدت موضع گرفتند.
* – قسطلانى مى گويد: «قول ابن تيميّة حيث منع زيارة قبر النبي(ص) وَهُوَ مِن أبشع المسائل المنقولة عنه». ارشاد السارى، ج 2، ص 329.
«گفتار ابن تيميه در منع زيارت قبر رسول اللّه (ص) از بدترين مسائلى است كه از او نقل شده است.»
* – غزالى مى گويد: «كلّ من يتبرك بمشاهدته(ص) في حياته، يتبرك بزيارته بعد وفاته ويجوز شدّالرحال لهذا الغرض». احياء العلوم، ج 1، ص 258 ؛ ذهبى در استدلال به اين حديث تأمل دارد. سير اعلام النبلاء، ج 4، ص 484.
«هركس پيامبر (ص) را در حال حيات مى ديد و متبرك مى شد، بعد از وفات ايشان نيز با زيارت حضرت از ايشان متبرك مى شود و شدّ رحال و قصد زيارت پيامبر (ص) نيز جايز است.»
ه’ احاديثى از طريق فريقين داريم كه تأكيد بر زيارت مطلق قبور دارد.
عَنِ النَّبيّ(ص): «نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ أَلا فَزُورُوهَا». صحيح مسلم، ج 3، ص 65. < ;BR> جمهور اهل سنت، از عبارت «فَزُورُوهَا» استفاده استحباب كرده اند ولى ابن حزم برداشت وجوب كرده است. التاج الجامع للاصول، ج 1، ص 381.
ادامه دارد…
نجم الدین طبسی
www.valiasr-aj.com