از ويژگى هاى ممتاز سلمان فارسى، صحابى بزرگ رسول خدا(ص) و محبوب و مقبول همه، آن است، كه غير از فضايل و مناقبى كه از وى خوانديم، و غير اين كه اومرد معمارى و شهرسازى و فرماندهى و فرماندارى بوده، داراى كتاب و تاليف نيزمى باشد. لوئى ماسينينون فرانسوى، آثار منسوب به سلمان را، چهار كتاب معرفى مى كند، كه از جمله آنها «خبر جاثليق» است (1) .
در ساير آثار تاريخى و رجالى هم مى خوانيم:
1– شيخ الطايفه، محمد بن حسن طوسى، متوفاى 460 هجرى مى نويسد: سلمان فارسى، حديث جاثليق رومى را كه بعد از وفات پيغمبر(ص) از جانب پادشاه روم به مدينه آمدند، روايت كرده است (2) 2– محمد بن على بن شهر آشوب مازندرانى، متوفاى 588 هجرى، مى نويسد: سلمان فارسى رحمة الله عليه، «خبر جاثليق» را روايت نموده است (3) .
3– آية الله سيد حسن صدر، متوفاى 1355 هجرى، نوشته: كتاب تاليفى سلمان فارسى، همان «خبر جاثليق »است (4) .
4– حاج محمد مقدس اصفهانى، متوفاى 1378 هجرى، به روايت «نجاشى »، مى نويسد: نظر صحيح اين است كه اول كسى كه در اسلام، تصنيف نموده، اميرمؤمنان(ع) بوده، بعد سلمان فارسى، بعد ابوذر غفارى، بعد اصبغ بننباته، بعدعبيدالله بن ابى رافع، و سپس
زين العابدين(ع) كتاب «صحيفه سجاديه » را تصنيف نموده است (5) .
اضافه بر اينان، موضوع «خبر جاثليق » از سلمان را، على يارى تبريزى (6) محمدبن على اردبيلى (7) و علامه شيخمحمد تقى شوشترى (8) مورد تصريح قرار داده، و مجموعه متن «خبر جاثليق» را كه از آن به «كتاب سلمان» ياد مى كنيم، حسن بن محمد ديلمى، (9) علامه محمد باقر مجلسى (10) و محدث نورى (11) با اندك تفاوت لفظى آن را درآثار خود آورده اند، چنانكه «شيخ صدوق» بخشهايى از اين كتاب را كه بدان نياز داشته، روايت كرده است
(12) .
اكنون قبل از آن كه ترجمه متن «كتاب سلمان» را مورد مطالعه قرار دهيم، توضيح اين نكته نيز لازم خواهد بود، كه در اين كتاب مطالب، كلامى و تفسير و مسائلى مربوط به علوم طبيعى وجود دارد، كه شرح و تفسير آن، در فرصت ديگر بايد انجام شود.
ترجمه متن كتاب
طبق روايتى كه سلسله سندهاى آن را در اينجا نياورده ايم (13)، سلمان فارسى مى گويد: از امتحانهاى بزرگى كه خداوند متعال، پس از پيامبر(ص) براى «قريش» پيش آورد، تا خود را بشناسد، و شهادت خويش را بر آنچه پس از وفات رسول خدا(ص) ادعا كرده بود باطل كند، دليلهاى خود را پايمال گرداند، پرده را از آنچه در دل داشت كنار بزند، كينه هايى را كه نسبت به آل رسول(ص) داشت بيرون بريزد، تا بتواند آنان را از حق امامت و ميراث كتاب خدا درباره آنان زايل گرداند و مرتكب گناه و رسوايى گردد، و خداوند هدايت خويش را براى اهل دعوت و وراثت پيامبر خويش روشن گرداند، و دلهاى اولياى پيغمبر(ص) را نورانى كند، و آنان را به نفع و بركت برساند، اين بود كه:
پادشاه روم (مجموعه چهارده ناحيه و شهرهاى زيادى، كه از مشرق به ارمنستان و آلان و سرير، از جنوب به حدود شام و درياى مديترانه و حدود اندلس، از مغرب به درياى اقيانوس مغربى، و از شمال به ويرانى شمال وحدود صقلاب و برجا ودرياى خزران، محدود مى شد) (14) وقتى وفات رسول خدا(ص)، و اختلاف امت، و ترك راه هدايت، و نسبت نامناسب به آن حضرت را در مورد عدم تعيين «وصى»خود، و رها كردن مردم به حال خود راشنيده بود، و نيز مطلع گرديده بود مردم از اهل بيت(ع) و وارثان و قوم و خويشان پيغمبر(ص) روى گردان شده اند، (با توجه به پيروزى هاى اسلام و ضربه هايى كه از مسلمانان در گسترش نفوذ اسلام، ديده بودند) عالمان مسيحى را از شهرهاى مختلف فراخواند با آنان جلسه هايى تشكيل داد، و نتيجه اين شد كه گروهى از روحانيون و عالمان مسيحى را، براى به دست آوردن ادعاهاى «قريش » درباره مسائل پس از وفات پيامبر (ص)، وتكليفى كه آن حضرت براى بعد از خود تعيين كرده، به «مدينه » اعزام كند، تا نظرها و جوابهاى مسلمانان را براى او ببرند.
براى سرپرستى اين گروه اعزامى، «جاثليق » پيشواى بزرگ عالمان مسيحى انتخاب شد، جاثليق هم تعداد صدنفر از عالمان مسيحى را براى همراهى خويش برگزيد، و ديار خويش را به سوى مدينه ترك كردند.
جاثليق، كه مرد دانشمند و پر مهارتى بود و در فهم احكام انجيل قدرت اجتهاد و استنباط، و نيز به مبانى قرآن آشنايى داشت، و هم چنين از نظر شخصيت اخلاقى به عقل و خردمندى، صبروبردبارى، فهم و هوشمندى، و جرات و توانايى آراسته بود، به طورى كه در برابر هر كسى كه سخن مى گفت، سكوت اختيار مى كرد، وقتى سخن مى گفت كه از او سؤال شود، و آن گاه كه كسى سخن وى را رد مى كرد، صبر و خويشتن دارى به خرج مى داد، با دانشمندان همراه خود وارد «مدينه» شدند، و به وسيله مردم به جست وجوى «وصى» محمد(ص )وكسى كه جانشين آن حضرت شده، پرداختند.
درمسجد پيغمبر(ص(
جاثليق و دانشمندان همراه وى، به مسجد رسول خدا(ص) و بر«ابوبكر»كه جمعى از قريش، مانند: عمربن خطاب، ابوعبيده جراح، خالدبن وليد، و عثمان بن عقان، دور او جمع بودند و من نيز آنجا حضور يافته بودم، واردشدند.
گروه دانشمندان مسيحى، در برابر ابوبكر قرار گرفتند، پيشواى آنان سلام كرد و جواب وى را دادند. بعد ادامه داد: جانشين پيامبر خود را به من معرفى كنيد، من از «روم» آمده ام، و پيرو آئين مسيح فرزند مريم(ع) هستم. وقتى ما از وفات پيامبرشما و اختلافى كه در مورد جانشينى او بين شما پيش آمده مطلع شديم، آمده ايم درباره حقانيت نبوت او تحقيق كنيم، تا در باره دين خود آگاه تر شويم و دين شما را نيز بشناسيم، تا اگر دين شما از دين ما بهتر بود، آن را بپذيريم و تسليم شما شويم و دعوت پيغمبر(ص) شمارا پاسخ مثبت دهيم، و اگر دين شما برخلاف آن بود كه پي
امبران و عيسى بن مريم(ع) آن را آورده اند، به همان آئين مسيح(ع) باقى بمانيم، زيرا از جانب حضرت عيسى(ع) درباره پيامبران پيمانى و راهنمايى اى وجود دارد، كه براى ما نور هدايت خواهد بود.
بنابراين، صاحب اختيار و پاسخ گوى مسائل پس از پيامبر شما كيست؟
عمر بن خطاب در حالى كه به «ابوبكر» اشاره مى كرد، گفت: اين مرد پس از پيغمبر (ص) ولى امر و صاحب اختيار ما مى باشد.
جاثليق گفت: منظور شما همين پيرمرد است؟ عمر، جواب مثبت داد.
آن گاه جاثليق گفت: اى پيرمرد! تو وصى محمد (ص) در ميان امت او هستى؟ و تو آن كسى مى باشى، كه علم و دانشى دارى كه پيامبر(ص) به تو آموخته، و براى هدايت و پاسخگويى به مسائل و احكام امت، از علم و دانش ديگران بى نياز هستى؟
ابوبكر پاسخ داد: در علم و دانش آن گونه نيست و من هم وصى پيغمبر (ص) نيستم.
جاثليق گفت: پس پست و مقام تو چيست؟
عمر گفت: اين مرد، خليفه رسول(ص) خداست.
جاثليق گفت: تو خليفه اى هستى، كه رسول خدا(ص) تو را براى امت تعيين كرده است؟
ابوبكر گفت: اينطور نيست.
جاثليق گفت: پس شما براى بعد از پيغمبر(ص) خود، چه عنوانى به وجودآورده ايد؟ زيرا ما كتابهاى پيامبران(ع) را خوانده ايم و به دست آورده ايم، كه لباس خلافت جز براى پيامبرى از پيامبران نخواهد بود، چون خداوندمتعال آدم(ع) راخليفه خويش در زمين قرار داده، و اطاعت او را بر اهل آسمان و زمين واجب كرده، به حضرت داود(ع) مقام و رفعت بلند بخشيده و فرموده: اى داود! تو را در روى زمين خليفه قرار داديم (15) .
بنابراين، تو چگونه عنوان خلافت را براى خود برگزيده اى؟ چه كسى اين عنوان را به تو داده؟ آيا پيامبر تو اين عنوان را براى تو انتخاب كرده است؟!
ابوبكر گفت: اينطور نبوده، بلكه مردم با هم توافق كردند، و مرا به خلافت برگزيدند.
جاثليق گفت: پس تو خليفه مردم هستى، چون خود گفتى: پيغمبر(ص) چنين وصيتى را درباره تو نكرده، درحالى كه ما در كتا
بها و سنتهاى پيامبران يافته ايم كه، خداوند متعال هيچ پيامبرى را نمى فرستد، مگر اينكه براى او «وصى» اى قرارمى دهد، و آن پيامبر(ع) «وصى » خويش را به مردم معرفى مى كند، و آن وصى، در مقام علم و دانش از همگان بى نياز است، و همه مردم به علم و دانش او احتياج دارند.
آيا به راستى، تو درباره پيامبر خويش گمان مى كنى، مانند ساير پيامبران وصيتى انجام نداده؟ يا خود ادعايى مى كنى كه صلاحيت آن را ندارى؟ اگر اين طور باشد، من شما را منكر نبوت محمد(ص) و باطل كننده سنتهاى پيامبران، نسبت به امت خويش مى دانم!
سخن با مسيحيان
جاثليق، پس از بيان اين مطالب، روى خود را به طرف دانشمندان همراه خودبرگردانيد و گفت: اينان مى گويند: محمد(ص) مقام نبوت نداشته، بلكه كار خود را باقهر و غلبه پيش برده است! زيرا اگر او پيامبر(ص) بود، مانندساير پيامبران(ع)وصيت انجام مى داد، و مثل آنان خليفه اى تعيين مى كرد، تا وارث علم و دانش اوباشد، در حالى كه چنين آثارى را در اين قوم ما نمى يابيم!
آن گاه دانشمند مسيحى، كه خود را پيروز يافته بود، چون شير خشمناكى غريد وفرياد برداشت: اى پير مرد! تواقرار مى كنى كه محمد(ص) وصيتى به تو نكرده؟ و تو را خليفه قرار نداده، بلكه مردم به خلافت تو رضايت داده اند؟
اگر خداوند به رضايت مردم راضى باشد، و آنان را به پيروى از خواسته ها و اختيارهاى خود واگذارد، ديگرپيامبرانى بشارت
دهنده و بيم دهنده براى مردم نمى فرستد، و احتياجى به كتاب و حكمت نيست، تا براىمردم راه حق را روشن گردانند، بلكه آنان هر كارى بخواهند مى كنند، و به هرگونه اختلافى مايل باشند، مبتلامى گردند، در صورتى كه خداوند فرموده است: «ما رسولان مژده دهنده و بيم دهنده را فرستاديم، تا پس از آمدن آنان براى مردم حجت و (بهانه اى) باقى نماند». (16) بنابراين، شما با اين استدلال خود، فلسفه آمدن پيامبران رانفى كرده ايد، و به خاطر ناآگاهى، انتخاب مردم را بر اختيار خداوند در مورد فرستادن پيامبران براى بندگان، مقدم داشته ايد، و امتها را از نياز به پيامبران(ع) بى نياز دانسته ايد!
اى واى، كه چه خطاى بزرگى مرتكب شده ايد، و چه نسبت ناروايى را به خداوند و پيغمبر خويش داده ايد! و پس از اين خطاى بزرگ، دل به خلافت بسته ايد، در صورتى كه اين مقام جز براى پيامبر يا وصى او مجاز نمى باشد، درحالى كه حجت بر شما تمام شده، نبوت پيامبر خويش و تاكيد آن حضرت را قبول دا
ريد، و ادعا مى كنيد پيرو سنت و هدايت پيامبران هستيد!
به هر حال، شما خود را پيروز يافته ايد، اما براى ما لازم خواهد بود، در مورد ادعايى كه مى كنيد با شما بحث كنيم، تا روشن شود شما پس از پيامبر خويش، چه راهى را انتخاب كرده ايد؟ آيا اين انتخاب شما بر اساس ايمان و دانايى است؟ يا راه كفران و ناآگاهى را پيش گرفته ايد؟
به من جواب دهيد
سپس جاثليق، ابوبكر را مخاطب قرار داد، و درباره مطالب بالا توضيح خواست، اما «ابوبكر» كه از جواب ناتوان مانده بود، روى خود را به طرف «ابوعبيده جراح » كرد تا شايد او جواب بگويد، ولى او را هم از عهده بر نيامد!
آن گاه جاثليق رو به ياران خويش كرد و گفت: كار اين قوم اساسى ندارد، آنان براى ادعاى خويش دليلى ندارند، آيا فهميديد؟
آنان گفتند: همينطور است.
سپس جاثليق، خطاب به ابوبكر نمود و گفت: باز هم سؤال كنم؟
جاثليق، وقتى جواب مساعد شنيد گفت: به من خبر بده، من كيستم؟ و توكيستى؟ تو نزد خداوند چه مقامى دارى و مقام من نزد خداوند چگونه خواهد بود؟
ابوبكر گفت: من پيش خودم مؤمن هستم، اما نمى دانم در پيشگاه خداوند چه وضعى خواهم داشت، ولى تو نزدمن كافرى، و نمى دانم نزد خدا چه وضعى خواهى داشت!
جاثليق گفت: اما تو بعد از ايمان، خود را به كفر آلوده ساختى، و مقام ايمان خويش را ناديده گرفتى و نمى دانى به راه حق مى روى يا باطل. اما درباره من به ايمان بعد از كفر اعتراف كردى، در اين صورت وضع من چقدر خوب است، و وضع تو چقدر بد نزد خودت؟ زيرا توبه مقام خويش نزد خدا يقين ندارى، ولى به رستگارى من نزدخداوند (با بى اطلاعى خود) شهادت دادى.
ظلم مردم…!
بعد از آن، جاثليق متوجه همراهان خود شد و گفت: دل خوش داريد و خاطرجمع باشيد، كه اين پيرمرد به نجات شما پس از كفر شهادت داد.
سپس متوجه ابوبكر شد و گفت: اى پيرمرد! حال كه ادعاى ايمان مى كنى، جايگاه تو در بهشت، و مكان من در دوزخ كجا خواهد بود؟
ابوبكر، باز متوجه «عمر» و «ابوعبيده جراح» شد تا شايد آنان جواب قانع كننده اى بدهند، اما آنان هم ناتوان ماندند ناچار خود ابوبكر گفت: من از مكان خود و مقام تو در پيشگاه خداوند اطلاعى ندارم.
جاثليق ادامه داد: اى مرد! پس چگونه به خويش اجازه دادى به اين مسند بنشينى؟ در صورتى كه به علم ودانش ديگران محتاج مى باشى؟ آيا در ميان امت محمد(ص) كسى از تو داناتر نيست؟
ابوبكر گفت: چرا، عالم تر وجود دارد.
جاثليق گفت: با وجود عالم تر، چرا مردم اين بار سنگين را بر عهده توگذاشته اند، و راه سفاهت را پيموده اند؟ اضافه بر اين، آن كسى كه از تو عالم تراست، اگر مثل تو ناتوان باشد، پس هر دو مس
اوى هستيد و فرقى نخواهيدداشت، و هر دو براى اثبات ادعاى خويش ناتوانيد، و در اين صورت پيامبر شما هم، علم وعهد و ميثاقى را كهخداوند از پيامبران قبل از او، درباره تعيين جانشينان ميان امتهاى خويش گرفته ضايع كرده است، چون وى«وصى »اى معرفى نكرده، تا شمادر اختلافات و مسائل دينى خود، به او مراجعه كنيد!
در عين حال، به آن كسى كه مى گوييد: از تو عالم تر است مرا راهنمايى كنيد، تاببينم مقام علمى وى در سؤال وجواب، و نيز آگاهى او به مقام نبوت و سنتهاى پيامبران(ع) و نيازى كه به آن هست، چگونه است؟ زيرا تا به حالكه معلوم شد، بااين وضع هم مردم در حق تو ظلم كرده اند، و هم در حق خويش!
به آستان على(ع)
سلمان مى گويد: وقتى وضع دردناكى را كه پيش آمده بود مشاهده كردم و همه را به سرگردانى و ذلت و زبونى مبتلا ديدم، و آن وضع را براى دين محمد(ص) و اين جماعت دردناك يافتم، از جا حركت كردم و بدون اينكه متوجه باشم چگونه قدم بر مى دارم، خود را به درب خانه اميرمؤمنان(ع) رساندم، در زدم آن حضرت بيرون آمد و فرمود: اى سلمان! چرا وحشت زده اى؟
گفتم: دين محمد(ص) نابود شد! پس از آن حضرت اسلام به باد رفت، چون اهل كفر با دليل و برهان بر اسلام غلبه كرده است! اى اميرمؤمنان! به داد دين محمد(ص) برس، زيرا اين قوم به روزگارى افتاده اند، كه هيچ توان و چاره اى ندارند، و امروز هم تو مى توانى مشكل گشا، كاشف بلاها، صاحب خوبيها و عظمتها، چراغ در ظلمات و كليد مشكلات باشى.
على(ع) فرمود: مگر چه شده است؟
گفتم: يك جماعت صدنفرى از دانشمندان، از سوى پادشاه «روم » آمده اند، در راس آنان «جاثليق» قرار دارد، كه تاكنون مثل او كسى را نديده بودم، سخنان پر معنامى گويد، به دليل و برهان آگاه است، خوب استدلال مى كند، داراى گنجينه هاى علم و دانش است و سريع جواب مى دهد.
آرى، چنين دانشمندى، به «ابوبكر» و ياران وى وارد شده، از مقام وى و وصيت پيغمبر(ص) پرسيده، ادعاى خلافت ابوبكر را باطل كرده، با طرح مسايلى او راخارج از ايمان و مبتلا به شرك و شك شمرده، و ابوبكر و ياران او به ذلت و پريشانى افتاده اند! اى اميرمؤمنان(ع)، اكنون دين محمد(ص) را درياب، زيرا اين قوم به روزگارى افتاده اند، كه تاب و توان از آنان رفته است. </P> ;
آن گاه اميرمؤمنان(ع) حركت كرد و به همراه هم به مسجد آمديم، و در حالى كه آن قوم به ذلت و زبونى وحقارت و سرگردانى گرفتار شده بودند، امام به آنان سلام كرد و نشست، و فرمود: اى مرد مسيحى! نزد من بيا و خواسته هاى خود را مطرح كن، زيرا به عنايت خداوند، جواب هر چه را مردم بخواهند و به آن مبتلا شوند، نزدمن خواهد بود.
جاثليق و على(ع)
سلمان مى گويد: دانشمند مسيحى روى خود را به سوى على(ع) برگردانيد و گفت: اى جوان! ما در كتابهاى پيامبران(ع) يافته ايم: خداوند هيچ پيامبرى را
نمى فرستد، مگر اينكه او داراى «وصى»اى مى باشد كه جانشين او گردد، اما خبردار شده ايم در ميان امت محمد(ص) در مورد نبوت اختلاف ايجاد شده، قريش عليه انصار ادعايى، و انصار عليه قريش ادعايى دارند، و هر گروهى به خواست خودعمل مى كند!
بارى، پادشاه ما، گروه ما را فرستاده تا درباره دين محمد(ص) بحث كنيم، و ببينيم آيا سنت پيامبران در اين دين وجود دارد؟ سخن آنان را كه ادعاى جانشينى مى كنند بشنويم، و بدانيم آيا به حق سخن مى گويند، يا باطل؟ امامتوجه شديم، آنان چون امتهاى پيشين كه به پيامبران خويش در مورد اوصياى آنان نسبت ناروامى دادند، اينان نيز مرتكب اين خطا شده اند!
آرى، قوم موسى(ع) پس از آن حضرت، به سراغ «گوساله» رفتند، و «هارون» را از وصايت كنار زدند، و امروز همچنين وضعى مى بينيم، در صورتى كه: سنت الهى در همه دورانها و امتهاى گذشته برقرار بوده، و سنت خداوند تبديل پذير نخواهد بود </SPAN> ;(17) .
به هر حال، ما به اين شهر آمده ايم، و مردم ما را به سوى اين پيرمرد راهنمايى كردند، او ادعايى داشت، و ما هم از وصيت پيغمبر(ص) به او جويا شديم، كه چيزى سراغ نداشت، از قرابت او با پيامبر(ص) نيز جويا شديم، چون تقاضاى ابراهيم(ع) در گذشته، براى اينكه امامت در «ذريه» او نيز باشد، پذيرفته نشده، وخطاب آمد: عهدامامت به ستمگران نمى رسد (18) بلكه ذريه و نسل بايد افراد پاك و برگزيده باشند.
بارى، ما مى خواهيم بدانيم، آيا سنت محمد(ص) هم مانند سنت پيامبران ديگراست؟ و امت او نيز چون امتهاى ديگر در مورد «وصى» آن حضرت به اختلاف دچار شده اند؟ و عترت وى در ميان آنان شناخته نشده است؟!
خلاصه، اگر «وصى» پيامبر(ص) را پيدا كنيم، و جانشينى را كه علم و دانش مورد احتياج مردم نزد او باشد، بشناسيم از او سؤالهايى داريم و جوابهاى او براى مادلايل محكم و روشنگرى خواهد بود. ما مى خواهيم از وصى پيغمبر(ص) از اسباب بلاها و حوادث، تبيين حق و باطل، ريشه هاى خانوادگى افراد، علمى كه هرسال در «شبقدر» نازل مى شود، آنچه را فرشتگان و روح بر پيامبر براى اثبات نبوت او نازل مى كند، سؤال كنيم، و از وصى او پيروى كرده، به آن پيامبر و كتاب وى و به آنچه را پيامبران قبل از او آورده اند، ايمان بياوريم و اگر غير از
اين باشد، بر دين خود باقى بمانيم و حساب كنيم، محمد(ص) مبعوث به رسالت نشده است!
به هر حال، ما مسايلى را از اين پيرمرد پرسيديم، و او نتوانست نبوت محمد(ص) را ترسيم كند، و آنان طورى محمد(ص) را معرفى كردند، كه با قهر وغلبه بر قوم خود سلطه يافته، نشانه اى از نبوت نداشته، سنت پيامبران قبل از خود را به كار نگرفته، و رحلت نموده و امت خود را چون حيوانات به حال خويش رهاكرده، تا هر گروهى توانست بر گروه ديگرى غالب گردد، و با اختيار خويش به روزگار جاهليت تاريك بازگشت كنند! و هر دين و هرحكومتى را مى خواهندانتخاب نمايند!
آرى، اينان محمد(ص) را از راه انبياء(ع) خارج كرده، نسبت به رسالت او بى اطلاعند، وصى او را كنار زده اند، و پنداشته اند شخص ناآگاه مى تواند در جاى عالم بنشيند، در صورتى كه چنين كارى موجب هلاكت حرث و نسلو ظهور فساد، در دريا و خشكى مى گردد، و خداوند منزه است از اينكه به چنين روشى راضى باشد، بلكه خداوندپيامبر پاك و درست و برگزيده براى جهانيان مى فرستد، و تا قيامت، عالم را بر جاهل امير قرار مى دهد.
خلاصه، من نزد اين پير مرد آمدم، نام او را سؤال كردم و كسى كه در كنار او بود، وى را خليفه رسول خدا(ص)معرفى كرد، من هم اين عنوان را لغت جديدى يافتم، زيرا خلافت متعلق به آدم(ع) و داود(ع) است، و نيز اين عنوان براى انبياء و اوصياءسنت گرديده است.
من هم اين ادعا را نسبت ناروا به خدا و رسول خدا(ص) دانستم، پير مرد هم از اظهار علم ناتوان ماند و از عنوان خلافت عذرخواهى نمود، بلكه گفت: مردم بارضايت خويش
مرا به اين عنوان ناميده اند، در حالى كه عالم تر از منهم در ميان امت وجود دارد، من هم بر آنچه اين مرد عليه خود و ديگران بيان كرد، قناعت كردم.
اكنون براى بحث و ارشاد حاضرم، اگر حقيقت براى من روشن شود، از آن پيروى مى كنم. اكنون اى جوان! به خاطر خداوند لحظه اى مرا مورد سرزنش قرارمده، و اگر آنچه را موجب شفاى درد سينه هاى ماست، نزد تومى باشد بيان كن.
ادامه دارد…
پی نوشت:
1. سلمان پاك، ص 168 – 70.
2. الفهرست، ص 80.
3. معالم العلماء، ص 57.
4. الشيعه و فنون الاسلام، ص 67.
5. الاوائل، ص 563; معالم العلماء، ص 2.
6. بهجة الآمال، ج 4، ص 405.
7. جامع الرواة، ج 1، ص 371.
8. قاموس الرجال، ج 4، ص 430.
9. ارشاد القلوب، ج 2، ص 299 – 315.
0. بحارالانوار، ج 30، ص 53 – 82.
11. نفس الرحمن، ص 493 – 511.
12. التوحيد، ص 286 و 316.
13. رجوع كنيد، به نفس الرحمن، ص 489 – 493.
14. لغت نامه دهخدا، ج 27، ص 187 و كتاب: حدود العالم من المشرق الى المغرب، ص 23، و 186.
15. سوره ص، آيه 26.
16. سوره نساء، آيه 165. &l t;/o:p>
17. سوره احزاب، آيه 62.
18. سوره بقره، آيه 124.
http://library.tebyan.net