آرزو/ بخش دوم

آرزوهاى كافران:

1. سازش مؤمنان با كافران: خداوند در آياتى چند، از آرزوهاى كافران خبر مى‌دهد كه بيش‌تر آن‌ها فراتر از آرزوهاى شخصى، و‌بر ضدّ جامعه اسلامى و مسلمانان است. در سوره قلم پس از نهى پيامبر(صلى الله عليه وآله)از پيروى تكذيب كنندگان، خبر مى‌دهد كه آنان آرزو دارند حضرت در مقابل عبادت بتان از خود نرمش نشان دهد تا آنان نيز در برابر اسلام نرمى كنند[61]: «وَدُّوا لَو تُدهِنُ فَيُدهِنون». (قلم/68‌، 9) 2. كفرورزى مؤمنان: در آيه 1 و 2 ممتحنه/60 خداوند درون كافران را براى مؤمنان آشكار مى‌سازد كه آرزو دارند مؤمنان، هم‌چون آنان كفر ورزند؛ از اين رو مؤمنان را از دوستى با كافران نهى مى‌كند[62]: «يـأَيُّها الَّذينَ ءَامَنوا لاَتَتَّخِذوا عَدُوِّى و عَدُوَّكُم أَولِياءَ تُلقونَ إِلَيهم بِالمَوَدَّةِ و قَد كَفروا بِما جاءَكُم مِنَ الحَقِّ… و وَدُّوا لَو تَكفُرون». 3. رنج مؤمنان: خداوند در سوره آل‌عمران، ضمن نهى مؤمنان از اين‌كه مشركان را همراز خود قرار داده، اسرار خود را براى آنان بازگويند، راز آن را چنين بيان داشته است[63]: «ودّوا ما عَنِتُّم = آرزو دارند كه در رنج بيفتيد». (آل‌عمران/3، 118) سُدّى در تفسيرآيه گفته است: آن‌هاآرزو دارندكه‌مؤمنان، از دين خدا گمراه شوند.[64] 4. غفلت مؤمنان در ميدان جنگ: از ديگر آرزوهاى كافران اين بوده كه مؤمنان، هنگام‌جنگ، اسلحه و وسايل جنگى را از خوددوركنند تايك‌باره برآن‌ها هجوم برند؛ از اين‌رو خداوند به آنان دستور مى‌دهد كه در ميدان جنگ در حال نماز نيز سلاح برگيرند. (نساء/4،102) 5‌. شرك نورزيدن: در سوره كهف، مناظره مردى كافر كه داراى دو تاكستان بود، با مؤمنى آمده است. در اين مناظره، مرد كافر به فراوانى ثروت و نيرومندى كسانش تفاخر مى‌كرد و مى‌گفت: گمان نمى‌كنم اين باغ هرگز از ميان برود. خداوند خبر مى‌دهد كه ميوه و درختان آن باغ با عذاب الهى نابود شد و آن كافر با تأسف از هزينه‌اى كه صرف كرده بود و اكنون نابود شده، آرزو مى‌كند: اى كاش كسى را شريك پروردگارم نساخته بودم: «و‌أُحِيطَ بِثَمرِهِ فَأَصبحَ يُقلِّبُ كَفَّيهِ عَلى ما أَنفقَ فِيها و هِىَ خَاوِيَةٌ عَلى عُروشِها و يَقولُ يَـلَيتَنِى لَم أُشرِك بِرَبِّى أَحَداً». (كهف/18،‌42)

<H2 style="TEXT-ALIGN: justify; LINE-HEIGHT: 200%; MARGIN: auto 0in; unicode-bidi: embed; DIRECTION: rtl" dir=rtl align=justify&gt ;آرزوهاى اهل‌كتاب:

خداوند در بيش از يازده آيه، از آرزوهاى گوناگون اهل*كتاب كه بيش‌تر درباره دين اسلام و جامعه مسلمانان است، خبر مى‌دهد. 1. براساس آيه 111بقره/2 يهود و نصارا مى‌گويند: فقط هم‌كيشان آنان اهل بهشتند؛ ولى خداوند مى‌گويد: اين، فقط آرزوهاى آن‌ها است: «و‌قَالوا لَن‌يَدخلَ الجَنَّةَ إِلاَّ مَن كانَ هودًا أَو نَصـرى تِلكَ أَمانِيُّهُم‌…». در آيه 94 همين سوره، خداوند به يهوديان كه سراى آخرت را ويژه خود دانسته، هيچ سهمى براى ديگران قائل نيستند، مى‌گويد: اگر راست مى‌گوييد و اگر شما فرزندان خداييد و او شما را عذاب نمى‌كند،[65]
آرزوى مرگ كنيد: «قُل إِن كانَتْ لَكُم الدَّارُ الأَخِرةُ عِندَ اللّهِ خالِصَةً مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمنَّوُا المَوتَ إِن كُنتُم صـدِقين» ؛ آن‌گاه خبر مى‌دهد كه يهوديان، بر اثر تبه‌كارى‌هايشان هرگز آرزوى مرگ نخواهند كرد: «ولَن يَتمنَّوهُ أَبداً بِما قَدَّمَت أَيديِهِم». (بقره/2،‌95) رأى مفسّران درباره چگونگى اين پيشنهاد به يهود، گوناگون است. در روايت سعيدبن‌جبير يا عكرمه از ابن‌عباس آمده است كه اين پيشنهاد به طريق دعا و نفرين بود؛ يعنى يهود از خداوند براى گروهى كه دروغ گويند، درخواست مرگ مى‌كنند. ديگر مفسّران برآنند كه پيشنهاد به صورت آرزوى مرگ براى خودشان بود.[66] فخررازى نظر دوم را با لفظ تمنّى در آيه، سازگارتر دانسته‌است.[67]
پيشنهاد آرزوى مرگ* به يهود در آيه 6 و 7 جمعه/62 نيز كه پس از بقره نازل شده، با اندكى تفاوت ديده مى‌شود. على بن ابراهيم قمى در ذيل آيات سوره جمعه، از امام‌صادق(عليه السلام)نقل مى‌كند: در تورات آمده كه اولياى خدا آرزوى مرگ مى‌كنند.[68] آيات 95 و 96 بقره/2 پس از آن‌كه خبر مى‌دهد يهوديان هرگز آرزوى مرگ نمى‌كنند، مى‌گويد: آن‌ها از همه مردم، حتّى از مشركان براى زندگى در دنيا* آزمندترند و هر يك از آن‌ها عمر هزار‌ساله‌را آرزو
مى‌كند: «و‌لَتَجِدنَّهُم أَحرصَ‌النَّاسِ عَلى حَيوة و مِنَ‌الَّذينَ أَشرَكوا يَوَدُّ أَحدُهُم لَو يُعمَّرُ أَلفَ سَنَة». در‌باره علّت ذكر‌هزار‌سال گفته شده: آن نهايت عمرى است كه مجوسيان براى يك‌ديگر دعا مى‌كنند (عِش الف نوروز = هزارسال بزى).[69] 2. خداوند آرزوى ديگر اهل‌كتاب (يهود) را در آيه 78 بقره/2 بيان كرده است: «و‌مِنهُم أُمِّيُّونَ لاَيَعلَمونَ الكِتـبَ إِلاَّ أَمانِىَّ» . آراى نقل شده در تفسير اين آيه، نشان دهنده اختلاف مفسّران نخستين در اين‌باره است. به جز ابن‌عبّاس (به نقل ضحّاك) و مجاهد كه امانى را به سخنان دروغ تفسير كرده‌اند، ديگر مفسّران چون قتاده، ابن‌زيد، ابى‌العاليه آن را به‌آرزو تفسير كرده‌اند.[70] مفسّران بعدى نيز تحت تأثير اين اختلاف، آراى گوناگونى را ارائه كرده‌اند؛ در حالى‌كه طبرى و طبرسى رأى نخست را ترجيح داده‌اند.[71] زمخشرى در تفسير آيه مى‌گويد: يهوديان، آرزوهايى داشتند؛ مانند اين‌كه خداوند از آن‌ها مى‌گذرد و بر اثر خطاهايشان مؤاخذه نمى‌شوند. پدرانشان پيامبر بودند و براى آن‌ها شفاعت خواهند كرد. دانشمندانشان نيز آرزوهايى را به آن‌ها القا مى‌كردند؛ مانند اين‌كه عذاب الهى جز چند روزى اندك به آن‌ها نمى‌رسد، و‌مى‌پنداشتند تورات، جز آرزوها و خيالات آن‌ها نيست.[72] 3. آيه 109 بقره/2 از آرزوى گروهى ديگر از اهل‌كتاب درباره مسلمانان خبر مى‌دهد كه بسيارى از آنان آرزو دارند، پس از آن‌كه به پيامبر(صلى الله عليه و
آله)ايمان آورديد، شما را از روى حسد به كفر بازگردانند: «وَدَّ كَثِيرٌ مِن أَهلِ‌الكِتـبِ لَو يَرُدّونَكُم مِن بَعدِ إِيمـنِكُم كُفَّاراً حَسداً مِن عِندِ أنفُسِهِم». آيه 69 آل‌عمران/3 مى‌گويد: گروهى از اهل‌كتاب آرزو مى‌كنند كه اى كاش شما را گمراه مى‌كردند[73]: «وَدَّت طَائِفةٌ مِن أَهلِ الكِتـبِ لو يُضِلُّونَكُم». برخى مفسّران، اهل‌كتاب در اين آيه را يهود و نصارا و برخى ديگر، آنان را فقط يهوديان دانسته‌اند.[74]

آرزوهاى منافقان:

از اين آرزوها در چهار آيه ياد شده‌است:

1. دست‌يابى‌به غنايم: در آيه 73 نساء/4 از گروهى سخن به ميان آمده كه براى شركت در جنگ، كندى مى‌كردند؛ ولى هنگام پيروزى مؤمنان و كسب غنايم، آرزوى شركت در جهاد و دست‌يابى‌به غنايم را داشتند. برخى مفسّران اين آيه را درباره گروهى از مؤمنان دانسته‌اند؛[75] ولى بيش‌تر آن‌ها معتقدند كه درباره منافقان نازل شده است.[76]

2. ارتداد مؤمنان: در آيه‌89 همين سوره، گروهى ديگر از منافقان ياد شده‌اند كه كافر شدن مؤمنان را آرزو داشتند تا همگى در كفر مساوى باشند: «وَدُّوا لَو تَكفُرونَ كَمَا كَفَروا فَتَكونونَ سَواءً».

3. خداوند در سوره احزاب از گروهى منافق خبر مى‌دهد كه در جنگ احزاب به كارشكنى، فرار از جنگ، تضعيف روحيّه افراد ضعيف‌الإيمان و زخم زبان به مسلمانان مى‌پرداختند. در آيه 20 احزاب/33 حال آنان چنين وصف شده است: منافقان مى‌پندارند احزابى كه به جنگ پيامبر(صلى الله عليه وآله)آمده‌اند، از ادامه جنگ منصرف نشده‌اند و اگر دوباره براى جنگ بازگردند، اين منافقان آرزو مى‌كنند كه اى كاش با باديه‌نشينان بودند و به جاى آن‌كه با شما باشند، از اخبار شما مى‌پرسيدند: «يَحسَبونَ الأَحزابَ لَم‌يَذهَبوا و إِن يَأتِ الأَحزابُ يَوَدّوا لَو أَنَّهُم بَادُونَ فِى‌الأَعرابِ يَسئَلونَ عَن أَنبائِكُم».

4. آيه 14 حديد/57 نيز از گفتوگوى منافقان با مؤمنان در قيامت خبر مى‌دهد كه مؤمنان، آنان را به فريب خوردن از آرزوها در دنيا متّهم مى‌كنند: «يُنادونَهُم أَلَم نَكُن مَعَكُم قَالوا بَلى و لَـكِنَّكُم فَتَنتُم أَنفُسَكُم… و غَرَّتكُم الأَمَانِىُّ». از سوى برخى، آرزوى آن‌ها وارد شدن مصيبت به مؤمنان دانسته شده[77] و همچنين به آرزوهاى بلند و آرزوى طول عمر براى خودشان تفسير شده؛[78]ولى در آيه به مصداق خاصّى اشاره نشده است.

آرزوهاى مؤمنان:

قرآن به برخى از آرزوهاى مؤمنان در جاى‌گاه‌هاى گوناگون اشاره كرده است:

1. آيه 79 قصص/28 از گروهى دنياطلب درزمان حضرت موسى(عليه السلام)خبرمى‌دهد كه با مشاهده قارون* و ثروت بسيارش گفتند: اى كاش مانند آن‌چه به قارون داده شده، ما نيز مى‌داشتيم؛ زيرا او از نعمت‌هاى دنيا بهره فراوانى دارد: «فَخَرجَ عَلى قَومِهِ فِى زِينَتِهِ قالَ الَّذينَ يُريدونَ الحَيوةَ الدُّنيَا يـلَيتَ لَنا مِثلَ ما أُوتِىَ قَـرُونُ إِنَّهُ لَذُوحَظّ عَظِيم». طبرسى مى‌گويد: آنان؛ كافران، منافقان و افراد ضعيف الايمان بودند؛[79] ولى به نظر زمخشرى، آرزو كنندگان، گروهى مؤمن بودند و آرزوى آن‌ها برخاسته از تمايل به رفاه و ثروت بود؛ چنان‌كه اين تمايل به طور معمول در انسان وجود دارد. وى از قتاده نيز نقل مى‌كند كه آرزوى آن‌ها از آن رو بود كه مى‌خواستند با انفاق آن دارايى‌ها در راه خير، به خداوند تقرّب جويند؛[80] امّا مفسّران بعدى، تفسير قتاده را كه با ظاهر آيه ناسازگار است، تأييد نكردند؛ زيرا در آيه بعد، مؤمنان دانشمند، آن گروه را بر اثر آرزويشان توبيخ كرده، ثواب خداوند را ب
راى مؤمن، بهتر از دارايى قارون دانسته‌اند.

2. آيه 7 انفال/8 ضمن اشاره به خروج پيامبر از مدينه براى جنگ بدر، خبر مى‌دهد كه خداوند به پيامبر(صلى الله عليه وآله)وعده داده بود: يكى از دو گروه، يعنى كاروان تجارتى قريش به سرپرستى ابوسفيان كه از شام عازم مكه بود يا سپاه مشركان را نصيب مسلمانان كند. بر اساس اين آيه، مسلمانان آرزو مى‌كردند دارايى‌هاى كاروان تجارتى كه مشقّت جنگ را ندارد، نصيبشان شود؛ ولى خداوند برخلاف خواسته و آرزوى آنان، اراده كرد؛ يعنى حق را تثبيت، باطل را نابود و كافران را به دست مسلمانان ذليل گرداند: «و‌إِذ يَعِدُكُمُ اللّهُ إِحدَى الطَّائِفَتينِ أَنَّها لَكُم و تَوَدّونَ أَنَّ غَيرَ ذاتِ الشَّوكَةِ تَكونُ لَكُم و يُريدُ اللّهُ أَن يُحِقَّ الحَقَّ بِكَلِمـتِهِ و يَقطَعَ دابِرَ الكَـفِرين».

3.آيه 143 آل‌عمران/3 خطاب به گروهى از اصحاب پيامبر(صلى الله عليه وآله)است كه
مى‌گويد: شما پيش از آن‌كه با مرگ روبه‌رو شويد، آرزويش را داشتيد: «و‌لَقَد كُنتُم تَمَنَّونَ المَوتَ مِن قَبلِ أَن تَلقَوهُ». اين آيه كه درباره جنگ اُحد نازل شده، آن گروه از مؤمنان را نكوهيده كه براى آرزوى پيروزى و دست‌يابى به غنايم، با اصرار خود سبب خروج پيامبر از مدينه و رويارويى با مشركان در اُحد شدند؛ ولى هنگامى كه مرگ را پيش روى خود ديدند، ناپايدارى كردند.[81] زمخشرى در پاسخ به اين پرسش كه هركس آرزوى شهادت كند، به طور ضمنى، آرزوى غلبه كافران بر مسلمانان را نيز دارد، مى‌گويد: قصد چنين شخصى رسيدن به كرامت شهيدان است؛ بدون آن‌كه به جنبه ديگر آن توجّه داشته‌باشد.[82]

آرزوى پيامبران:

آيه 52 حج/22 از آرزو كردن پيامبران خبر مى‌دهد و اين‌كه هرگاه آنان آرزو مى‌كردند، شيطان در آرزوى آنان وسوسه كرده، درصدد جلوگيرى از تحقّق آن برمى‌آمد؛ امّا خداى دانا و حكيم القائات شيطان را از ميان مى‌بُرد؛ آن‌گاه، آيات خود را محكم و تثبيت مى‌كرد: «و‌مَا أَرسَلنا مِن قَبلِكَ مِن رَسول و لاَ نِبِىّ إِلاَّ إِذَا تَمنَّى أَلقَى الشَّيطـنُ فِى أُمنِيَّتِهِ فَيَنسَخُ اللّهُ ما يُلقِى الشَّيطـنُ ثُمَّ يُحكِمُ اللّهُ ءَايـتِهِ و اللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ». طبق اين آيه، هيچ يك از پيامبران پيشين از آرزو كردنى كه مورد اشاره آيه است، بى‌بهره نبوده است و شيطان نيز هميشه در اين نوع آرزوها وسوسه* مى‌كرده؛ با اين حال، موارد آرزوى پيامبران در آيه بيان نشده است. قراين موجود در آيه، مانند القاى وسوسه از سوى شيطان و ازاله آن وسوسه‌ها از طرف خداوند، نشان مى‌دهد كه آرزوهاى مورد اشاره آيه، فراتر از آرزوهاى فردى و احياناً پوچ و منفى است؛ بلكه همان‌گونه كه برخى مفسّران توجّه داده‌اند، آرمان‌هاى والايى بوده است كه انبياى الهى در جهت تحقّق بخشيدن به آن‌ها و در نتيجه، تحقّق دين الهى در جامعه از هيچ كوششى فروگذار نمى‌كرده‌اند. علاّمه طباطبايى بر آن است كه اين آرزوها، همراهى و مساعدت علل و عوامل مادّى در جهت تبليغ دين خدا و اقبال مردم به آن بود، و‌شيطان، همواره با وسوسه مردم و ترغيب مفسدان به فسادورزى، سعى در ناكام گذاشتن آرزوى پيامبران داشته؛ امّا خداوند با از بين بردن القائات شيطانى و تثبيت آيات خود، كوشش پيامبران را به نتيجه مى‌رسانده است.[83] سيدقطب ـ احتمالا با الهام از برخى روايات مورد ترديد كه خود با صراحت، بعضى را انكار كرده ـ معتقد است: پيامبران از يك سو با توجّه به رسالتى كه به عهده دارند و از سوى ديگر با توجّه به محدوديّت عمر خود، آرزو مى‌كردند كه مردم در سريع‌تر
ين زمان و از نزديك‌ترين راه به دين الهى جذب شوند؛ از اين رو تمايل داشتند در برابر برخى عادت‌ها و رسوم نادرست مردم، به طور موقّت سكوت كنند؛ به اين اميد كه پس از گردن نهادن مردم به دين، اندك اندك آنان را به راه درست هدايت كنند و شيطان با مكر و تصرّفاتش و ايجاد شبهه در دل مردم، در‌پى‌آن بوده كه آرزوى پيامبران را از مسير حق و درست منحرف سازد؛ امّا خدا با آشكار كردن تصرّفات شيطان، مانع حيله‌هاى او شده، كوشش پيامبران را به نتيجه مى‌رساند؛[84] جز اين، در بين آياتى كه دعا*هاى انبيا را حكايت كرده مى‌توان نشانى از آرزوهاى آرمانى آنان را جست كه البتّه اين آيات به واقع مى‌تواند گامى در جهت اصلاح خواسته‌ها و آرزوهاى مردم و جهت دادن آنان به آرمان‌هاى برتر در زندگى باشد؛ به طور مثال هنگامى كه ابراهيم*(عليه السلام)فرزندش اسماعيل را همراه با هاجر در سرزمين خشك مكّه تنها مى‌گذارد، از خدا مى‌خواهد كه دل‌هاى مردم را به آن‌ها متوجّه و متمايل و از محصولات متنوّع برخوردارشان سازد و آرزوى او آن است كه نسل وى شكرگزار خداوند شوند: «رَبَّنا إِنِّى أَسكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِى بِواد غَيرِ ذى‌زَرع عِندَ بَيتِكَ المُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلوةَ فَاجعَل أَفـِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهوِى إِلَيهِم وارزُقهُم مِنَ‌الثَّمرت» (ابراهيم/14،37) ياهنگام ساختن بناى كعبه همراه‌بااسماعيل،از خدا مى‌خواهند كه از ذرّيه‌شان، امّتى مسلمان و فرمان‌بردارخداوندقرار دهد: «رَبَّناواجعَلنَا مُسلِمَينِ لَكَ و مِن ذُرِّيَّتِنَا أُمّةً مُسلِمَةً‌لَكَ» (بقره/2، 128) و نيز مى‌خواهد كه در ميان آن‌ها پيامبرى از خودشان برانگيزد تا آيات الهى را بر آنان تلاوت كند؛ كتاب و حكمت به ايشان بيامو
زد و تزكيه‌شان سازد: «رَبَّنا وابعَث فِيهِم رَسولا مِنهُم يَتلوا عَليهِم ءَايـتِكَ و يُعلِّمهُمُ الكِتـبَ و الحِكمَةَ و يُزَكِّيهِم إِنَّكَ أَنتَ العَزيزُ الحَكِيم». (بقره/2، 129) اين آيات و آياتى ديگر به طور ضمنى از آرمان‌هاى ابراهيم(عليه السلام)خبر مى‌دهد؛ البتّه اين‌آرمان‌ها، چنان‌كه ازبعضى آيات به‌دست‌مى‌آيد، گاه جنبه سلبى هم دارد؛ براى مثال براساس آيه 88 يونس/10 موسى(عليه السلام)از خدا مى‌خواهد كه اموال و دارايى‌هاى فرعون و درباريانش را نابود كند؛ به اين دليل كه از آن در جهت گمراهى مردم از راه خدا استفاده مى‌كردند: «و‌قالَ موسى رَبَّنا إِنَّكَ ءَاتَيتَ فرعونَ و مَلاََهُ زِينَةً و أَمولا فِى الحَيوةِ الدُّنيا رَبَّنا لِيُضِلّوا عَن سبِيلِكَ رَبَّنا اطمِس عَلى أَمولِهِم و اشدُد عَلى قُلوبِهِم» يا اين‌كه اولى*الالباب از خدا مى‌خواهند كه در روز قيامت، خوارشان نگرداند: «و‌لاَ تُخزِنَا يَومَ القِيمَة.» (آل‌عمران/3، 194) از سويى ديگر فقط ويژه انبيا هم نيست؛ چنان‌كه آيه 193 آل‌عمران/3 درخواست مرگ با ابرار و محشور شدن در زمره آنان را از ويژگى‌هاى اولى‌الالباب شمرده است: «و‌تَوَفَّنا مَعَ‌الأَبرار».<SPAN class=textbook1& gt; آيه 10 حشر/59 نيز به مؤمنان مى‌آموزد كه خواسته و آرزوشان را در جهت بنا نهادن جامعه‌اى براساس رأفت و رحمت ميان برادران ايمانى و خالى از هرگونه كينه و دشمنى قرار دهند: «رَبَّنا اغفِر لَنا و لاِِخونِنَا الَّذينَ سَبقونا بِالإِيمـنِ و لاتَجعَل فِى قُلوبِنا غِلاًّ لِلَّذينَ ءَامَنوا رَبَّنا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيم».

آرزوهاى پس از مرگ:

در نُه سوره كه به جز دو سوره، همه مكّى هستند، خداوند از آرزوى گروهى خبر مى‌دهد كه در قيامت مستحق عذابند:

1. آرزوى پيش فرستادن نيكى: بر اساس آيه 24 فجر/89 هنگامى كه در قيامت، جهنّم براى انسان حاضر مى‌شود، مى‌گويد: اى كاش براى زندگى ابدى خويش چيزى مى‌فرستادم: «يَقولُ يـلَيتَنِى قَدَّمتُ لِحَياتِى».

2. آرزوى همراهى با پيامبر: آيه 27 فرقان/25 از روزى خبر مى‌دهد كه ستم‌كار دو دست خود را به دندان گزيده، مى‌گويد: اى كاش از پيامبر پيروى مى‌كردم: «يَومَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَديهِ يَقولُ يـلَيتَنِى اتَّخذتُ مَعَ الرَّسولِ سَبِيلا ً» .

3. آرزوى دورى از دوست و هم‌نشين بد: در آيه 28 فرقان/25 از آرزوى ديگر آن شخص خبر مى‌دهد كه مى‌گويد: اى كاش فلان را دوست نگرفته بودم: «يـويلَتى لَيتَنِى لَم‌أَتَّخِذ فُلاَناً خَلِيلا». «فلاناً» به كسى‌كه انسان را از دين گمراه مى‌كند، تفسير شده است.[85] علاّمه طباطبايى مى‌گويد: بعضى «فلاناً» را كنايه از شيطان دانسته‌اند؛ ولى سياق آيات، آن را يارى نمى‌كند.[86] آيه 38 زخرف/43 خبر مى‌دهد كه كافر در روز قيامت، به هم‌نشينش كه در دنيا باعث گمراهى او شده، مى‌گويد: اى كاش ميان من و تو به دورى مشرق و مغرب فاصله بود: «حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يليتَ بَينِى و بَينَكَ بُعدَ المَشرقَينِ فَبِئسَ القَرين».

&lt ;SPAN dir=rtl>4. آرزوى مسلمان بودن: اين آرزو در آيه 2 حجر/15 بيان شده است: «رُبَما يَودُّ الَّذينَ كَفروا لَو كانوا مُسلِمِينَ = چه بسا كسانى‌كه كافر شدند، آرزو كنند كه كاش مسلمان بودند». مفسّران، زمان اين آرزو را هنگام مرگ يا در آخرت دانسته‌اند.[87]

5‌. آرزوى بازگشت به دنيا و تكذيب نكردن آيات: براساس آيه 27 انعام/6 هنگامى كه كافران بر روى آتش نگه داشته مى‌شوند، آرزو مى‌كنند به دنيا برگردند تا آيات الهى (كتاب‌هاى پيامبران و آن‌چه بر آنان نازل شده[88]) را تكذيب نكنند: «فَقالوا يـلَيتَنا نُردُّ و لاَنُكذِّبَ بِـَايتِ رَبِّنا و نَكونَ مِن‌المُؤمِنينَ» . آياتى ديگر چون 102 شعراء/26؛ 58 زمر/39؛ 53 اعراف/ 7 نيز مؤيّد همين معنا است.

6‌. آرزوى مرگ و دريافت نكردن نامه* عمل: آيات 25 تا 27 حاقه /69 از كسانى كه نامه عمل آنان به دست چپشان داده مى‌شود، خبر مى‌دهد كه هر يك با مشاهده آن مى‌گويد: اى كاش نامه عملم به من داده نشده بود و از حساب* خود خبردار نشده بودم! اى كاش مرگ كار را تمام مى‌كرد: «و‌أَمَّا مَن أُوتِىَ كِتـبَهُ بِشِمالِهِ فَيَقولُ يـلَيتَنِى لَم‌أُوتَ كِتـبِيَه * و لَم أَدرِ مَاحِسَابِيَه * يـلَيتَها كانَتِ القَاضِيَة» . گفته شده كه اين افراد، با مشاهده اعمال زشت و روسياهى خود، آرزو مى‌كنند كه اى كاش با همان مرگى كه در دنيا بود، كار به پايان مى‌رسيد و پس از آن زنده نمى‌شدند؛[89] ولى قتاده گفته است: آن شخص در قيامت آرزوى مرگ مى‌كند.[90]

7. آرزوى خاك* شدن: «و‌يَقولُ الكافِرُ يـلَيتَنِى كُنتُ تُرباً.» (نبأ/78،40) مفسّران در تفسير اين آيه، آراى گوناگونى دارند كه منشأ برخى از آن‌ها رواياتى منقول از پيامبر(صلى الله عليه وآله)و صحابه است. به نظر زجّاج، كافر آرزو مى‌كند كه اى‌كاش پس از مرگ، ديگر بار زنده نمى‌شد؛[91] ولى زمخشرى احتمال داده كه آرزو مى‌كند در دنيا خاك مى‌بود و به صورت آدمى آفريده نمى‌شد.[92]طبرى مى‌گويد: آرزوى كافر اين است كه اى‌كاش چون حيوانات به خاك تبديل مى‌شد! منشأ اين تفسير، روايتى از پيامبر(صلى الله عليه وآله)است كه مى‌فرمايد: خداوند در روز قيامت حيوانات را زنده مى‌كند و پس از آن‌كه بعضى از آن‌ها را كه به حيوانات ديگر ظلم كرده‌اند، قصاص كرد، به آنان امر مى‌كند خاك شوند. در اين هنگام كافر آرزو مى‌كند كه اى كاش خاك مى‌بود![93] برخى گفته‌اند: مراد كافر از آرزوى خاك بودن، خضوع در برابر خدا و نافرمانى نكردن از او است؛[94] هم‌چنين گفته شده: مراد از كافر، ابليس است كه با‌مشاهده كرامت آدم و فرزندان مؤمن او، آرزو‌مى‌كند: اى كاش چون آدم از خاك آفريده شده بودم![95] آلوسى، اين تفسير را نيكو شمرده؛ ولى آن را از سياق آيات دور دانسته است.[96] ابن‌عبّاس در حديث ديگرى مى‌گويد: از رسول‌خدا(صلى الله عليه وآله)شنيدم: هنگامى كه كافر، ثواب و كرامت شيعيان على(عليه السلام)را در روز قيامت ببيند، مى‌گويد: اى كاش شيعه على بودم![97] تطبيق تراب بر شيعه حضرت على(عليه السلام)از آن رو است كه كنيه حضرت ابوتراب بوده است
. همانند آيه نبأ، در‌نساء‌4/42 نيز آمده و از روزى خبر مى‌دهد كه كافران و كسانى كه پيامبر را نافرمانى كردند، آرزو مى‌كنند: اى كاش با زمين يك‌سان مى‌شدند!

8‌. آرزوى پيروى از خدا و‌رسول: «يَومَ تُقلَّبُ وُجوهُهُم فِى النَّارِ يَقولونَ يـلَيتَنا أَطَعنَا اللَّهَ وأَطَعنَا الرَّسولاَ = روزى كه چهره‌هايشان در آتش زير‌و‌رو مى‌شود، مى‌گويند: اى‌كاش از خدا فرمان مى‌برديم و پيامبر را اطاعت مى‌كرديم!» (احزاب/33، 66)

9. آرزوى شفاعت: «فَهَل لَنا مِن شُفعاءَ فَيَشفَعوا لَنا = اى كاش براى ما شفاعت‌كنندگانى باشند كه شفاعتمان كنند!» (اعراف7/53)

10. آرزوى رهايى از آتش: «فَهَل إِلى خُروج مِن سَبِيل = اى كاش راه بيرون شدنى [از آتش]باشد!» (غافر/40،11)
آرزوى مؤمن* آل‌ياسين، نمونه ديگرى از آرزوهاى پس از مرگ است كه در سوره «يس» گزارش شده و برخلاف موارد پيش‌گفته كه از آينده خبر مى‌دهد، در اين سوره از گذشته خبر مى‌دهد. براساس آن، مردى مؤمن كه در برخى روايات حبيب نجّار ناميده شده،[98] پس از مرگ، به بهشت درآمده وگفته‌است: «يـلَيتَ قَومِى‌يَعلَمونَ * بِما غَفَرلِى رَبِّى و جَعَلنِى مِن المُكرَمِين =<SPAN class=textbook1& gt; اى كاش قوم من مى‌دانستند كه پروردگار من مرا آمرزيده، از گرامى داشتگانم قرار داد». (يس/36، 26 و 27) مفسّران، علّت آرزوى اين مرد را تشويق قومش به ايمان و رسيدن به كرامت وى[99] و برخى خيرخواهى او براى قومش حتّى پس از مرگ دانسته‌اند.[100]

منابع:

الامالى، طوسى؛ بحارالانوار؛ البرهان فى تفسير القرآن؛ التبيان فى تفسير القرآن؛ التحقيق فى كلمات القرآن الكريم؛ ترتيب كتاب العين؛ تفسيرالتحرير والتنوير؛ تفسير راهنما؛ تفسير العياشى؛ تفسير القمى؛ التفسير الكبير؛ جامع‌البيان عن تأويل آى القرآن؛ الجامع لأحكام القرآن، قرطبى؛ الجواهر فى تفسير القرآن؛ روح‌المعانى فى تفسير القرآن العظيم؛ شرح المختصر؛ علل‌الشرايع؛ الفرقان فى تفسير القرآن؛ فى ظلال القرآن؛ الكافى؛ كتاب الخصال؛ كتاب المطوّل؛ الكشّاف؛ كشف‌الاسرار و عدة‌الابرار؛ لسان‌العرب؛ مجمع‌البيان فى‌تفسير القرآن
؛ معترك الاَقران؛ معجم الفروق اللغويه؛ معجم مقاييس‌اللغه؛ مغنى‌اللبيب؛ مفردات الفاظ القرآن؛ الميزان فى تفسير القرآن؛ النهايه، ابن‌اثير.

سيدمحمود دشتى

پی نوشت:

[61] جامع البيان،مج 4، ج‌10، ص‌501‌.
[62] مجمع البيان، ج9، ص‌405.&l t;BR>[63] همان، ج‌2، ص‌820‌.
[64] همان.
[65] مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌319.
[66] جامع‌البيان، مج 1، ج 1، ص 598.
[67] التفسير الكبير، ج‌3، ص‌191.
[68] قمى، ج 2، ص 348.
[69] مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌323؛ جامع‌البيان، مج‌1، ج‌1، ص‌604‌.
[70] جامع‌البيان، مج 1، ج 1، ص 529 و 530.
[71] همان، مج‌1، ج‌1، ص‌530‌؛ مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌290.
[72] الكشّاف، ج‌1، ص‌157.
[73] مجمع‌البيان، ج‌1، ص‌771.
[74] الكشّاف، ج‌1، ص‌157.
[75] التفسير الكبير، ج‌10، ص‌178.
[76] جامع‌البيان، مج‌4، ج‌5‌، ص‌229؛ مجمع‌البيان، ج‌3، ص‌115.
[77] مجمع‌البيان، ج‌9، ص‌355.
[78] الكشّاف، ج‌4، ص‌476.
[79] مجمع‌البيان، ج‌7، ص‌417.
[80] الكشّاف، ج‌3، ص‌432.
[81] الكشّاف، ج‌1، ص‌421.
[82] الكشّاف، ج‌3، ص‌432.
[83] الميزان، ج‌14، ص‌391.
[84] فى‌ظلال، ج‌4، ص‌2432 ـ 2434.
[85] مجمع‌البيان، ج 7، ص 263.
[86]<SPAN style="COLOR: windowtext"&g t; الميزان، ج‌15، ص‌204.
[87] الكشّاف، ج‌2، ص‌569‌؛ مجمع‌البيان، ج‌6‌، ص‌505‌.
[88] مجمع‌البيان، ج‌3، ص‌448.
[89] مجمع‌البيان، ج‌10، ص‌522‌.
[90] جامع‌البيان، مج‌14، ج‌29، ص‌77؛ مجمع‌البيان، ج‌10، ص‌522‌.
[91] مجمع‌البيان، ج‌10، ص‌647‌.
[92] الكشّاف، ج‌4، ص‌692‌.
[93] جامع‌البيان، مج 15، ج 30، ص 34.
[94]&l t;SPAN class=footnote1> الفرقان، ج 30، ص 63.
[95] مجمع‌البيان، ج‌10، ص‌648‌؛ كشف‌الاسرار، ج‌10، ص‌359.
[96] روح‌المعانى، مج‌16، ج‌30، ص‌38.
[97] علل‌الشرايع، ج‌1، ص‌187.
[98] كشف‌الاسرار، ج‌8‌، ص‌216.
[99] الكشّاف، ج4، ص11؛ مجمع‌البيان، ج‌8‌، ص‌659‌.
[100] كشف‌الاسرار، ج‌8‌، ص‌216.

www.maarefquran.org