حكم تسميه و ذكر نام شريف حضرت ولى عصر(عج)/1

 آراي قائلين به حرمت‏

1. علاّمه مجلسي‏

در مرآة العقول، ضمن بررسي سند روايات، روايات ديگري را نقل مي‏كند و سپس وارد اصل بحث شده و استدلال مي‏نمايد.
 حديث 1. “عليّ بن محمد، عمّن ذكره، عن محمد بن احمد العلوي، عن داود بن القاسم الجعفري، قال: سمعت اباالحسن العسكري (ع) يقول: الخلف من بعدي الحسن، فكيف لكم بالخلف من بعد الخلف؟ فقلت: و لم جعلني الله فداك؟ قال: انّكم لاترون شخصه و لايحلّ لكم ذكره باسمه، فقلت: فكيف نذكره؟ فقال: قولوا: الحجّة من آل محمد صلوات الله عليه و سلامه”؛(11)
 ”داود ابن قاسم جعفري گويد: از حضرت ابوالحسن عسكري (امام هادي (ع( شنيدم كه مي‏فرمود: جانشين بعد از من حسن است؛ پس حال شما نسبت به جانشين بعد از او چگونه خواهد بود؟ عرض كردم: براي چه، خدا مرا فدايت كند؟ فرمود: به جهت اين كه شما، خود او را نمي‏بينيد و براي شما روا و حلال نيست او را به اسم ياد كنيد. عرض كردم: چگونه يادش كنيم؟ فرمود: بگوييد: حجّت از آل محمد (صلوات و درود خدا بر او باد).

 علامه مجلسي در بررسي سند اين حديث، مي‏گويد: “اين حديث مجهول و ضعيف است”.

 حديث 2. “عليّ بن محمد، عن أبي عبدالله الصالحي، قال: سألني أصحابنا بعد مضيّ أبي محمد (ع)، أن أسأل عن الاسم و المكان، فخرج الجواب: ان دللتهم علي الاسم أذاعوه، و ان عرفوا المكان دلّوا عليه”؛(12)
 ”ابوعبدالله صالحي گويد: يكي از اصحاب، (يكي از شيعيان)، بعد از رحلت حضرت ابومحمد (امام حسن عسكري (ع) از من خواست كه راجع به اسم مكان [امام دوازدهم ]بپرسم؛ جواب آمد: اگر اسم را به آنان بگويي، فاش مي‏كنند و شايع مي‏سازند. و اگر جا و مكان او را بدانند، مردم را به آن جا راهنمايي مي‏كنند”.
 علامه مجلسي (ره) درباره اين حديث بيشتر بحث مي‏كند؛ چون از آن استفاده جواز مي‏شود و آن بر خلاف نظر ايشان (حرمت تسميه) است. از اين رو مي‏نويسد: اولاً حديث دوم ظاهراً “سقط” دارد و بررسي سندي نشده است. فقط در حاشيه آن نوشته است: “كذا”، يعني اولاً حديث را از نظر سندي (ضعف و قوت سند)، مسكوت عنه گذاشته و هيچ چيز نگفته است. درباره “صالحي” نيز مي‏گويد كه معلوم نيست او چه كسي است؟ آيا او همان ابوعبدالله بن صالح است يا شخصي ديگر؟ ظاهر روايت نشان مي‏دهد كه ايشان يا يكي از سفيران و نائبان بوده است و يا احتمالاً رابط بين شيعيان و سفيران حضرت بوده است؛ ولي چنين شخصي به عنوان يكي از نائبان مطرح نيست. ثانياً، اين تعليل (ان دللتهم…) در حدّ ايما و اشاره به دوران “غيبت صغري” است؛ نه در حدّ دلالت. ثالثاً، اين ايما و اشاره با اخبار و رواياتي كه صراحت در “تعميم” دارند (نهي تسميه را به طور مطلق و تا زمان ظهور تعميم مي‏دهند) تعارض ندارد.(13)
 آن گاه علاّمه مجلسي متذكّر چند روايت مي‏شود كه در كتاب كافي نيست و افاده تعميم< /SPAN> مي‏كند:
 1 – 2. “مارواه الصدوق باسناده عن عبدالعظيم الحسيني (رض)، عن ابي الحسن الثالث (ع). انّه قال: في القائم (ع)، “لايحلّ ذكره باسمه حتي يخرج فيملأ الارض قسطاً و عدلاً…”؛(14)
 ”روايت صدوق (ره) به اسنادش از حضرت عبدالعظيم حسني كه ايشان نيز از ابوالحسن ثالث (امام هادي (ع) در مورد حضرت قائم (ع) نقل مي‏كند كه فرمود: حلال نيست ذكر نام شريف آن حضرت تا زماني كه خروج كند و زمين را با قسط و داد آكنده سازد”.
 2 – 2
. “و ما رواه بسند حسن عن الكاظم (ع)، أنه قال عند ذكر القائم: لا تحل لكم تسميته حتي يظهره الله عزّوجلّ: فيملأ الأرض قسطاً و عدلا”.(15)
 ”روايت با سند صحيح از امام كاظم (ع) است كه آن حضرت در موقع ياد كردن از حضرت “قائم (ع)) فرمود: او را به اسم ياد كردن براي شما حلال نيست تا زماني كه خداوند عزّوجلّ او را ظاهر سازد تا زمين را پر از عدل و داد كند”.
 3 – 2. “و باسناده عن جابر، عن أبي جعفر (ع)، قال: فسأل عمر، اميرالمؤمنين(ع) عن المهدي (ع)؟ فقال: يابن ابي‏طالب، أخبرني عن المهدي ما اسمه؟ قال(ع): اما اسمه فلا. ان حبيبي و خليلي، عهد اليّ أن لا احدّث باسمه حتّي يبعثه الله عزّوجلّ…”.(16)
 ”[شاهد بر تعميم‏] خبر جابر جعفي از حضرت ابي جعفر (امام باقر (ع) است كه فرمود: عمر بن خطاب از حضرت اميرالمؤمنين (ع) در مورد حضرت مهدي (ع) سؤال كرد و گفت: اي پسر ابوطالب! برايم اسم حضرت مهدي را بگو كه اسم او چيست؟ حضرت فرمود: اسم ايشان را نمي‏توانم بگويم، به جهت اين كه حبيب و دوست من از من پيمان گرفته كه اسم او را بيان نكنم تا زماني كه خداوند عزّوجلّ او را برانگيزاند (تا زمان ظهور)…”.

 توجيهات علامه مجلسي:
 از نظر علامه مجلسي، اين روايات دلالت بر عدم جواز دارد؛ اما يك سري از اخبار و روايات هست كه اسم حضرت را مي‏آورد و نيز يك‏سري ادعيه هست كه به اسم حضرت تصريح كرده است.
 توجيه اول: در جايي كه اسم آقا ذكر و تصريح شده. يا از سوي راويان بوده و يا فقهايي كه نظرشان جواز بوده است وآنان اين اسم را نقل كرده‏اند؛ مانند شيخ بهايي. ايشان قائل به جواز بوده و در كتاب مفتاح الفلاح تصريح به اسم شريف كرده است. اما در دعاها و احاديث ديگر، يا آن حضرت را به لقب تعبير كرده‏اند (مثل “المهدي”) و يا به حروف مقطعه (م.ح.م. د). بنابراين در روايات و دعاهايي كه اسم ايشان ذكر شده، يا از سوي راويان، يا خود عالمان بوده است. در مقابل اين‏ها روايات و دعاهايي هست كه نام حضرت در آن‏ها بيان نشده است.
 توجيه دوم: بعضي از اخباري كه متضمن اسم شريف امام (ع) است، دلالت دارد كه ذكر نام آن حضرت فقط براي امامان جايز است وا ختصاص به آنان دارد.

 2. محدث نوري‏
 ايشان با ذكر هفده روايت در اين باب، مي‏نويسد: “بعضي از اين روايات ظهور دارند و بعضي‏ها نص هستند. ما ظاهر را بر نصّ حمل مي‏كنيم، پس نتيجه مي‏گيريم كه اين روايات بر عدم جواز تسميه و بردن نام مولايمان حضرت مهدي (عج) – به آن اسم معهود – صراحت دارند اين عدم جواز، از خصائص آن حضرت است؛ مانند غيبت و طول عمر ايشان كه از ويژگي‏هاي خاص ايشان مي‏باشد. غايت اين منع، تا ظهور و ساطع شدن نور ايشان و استيلا و سلطنت آن امام همام است.
 حتماً مي‏پرسيد پس سرّ اين حرمت تسميه چيست؟ گوييم سرّ و
حكمت آن را غير از خداوند متعال، كسي نمي‏داند و اين كه برخي گفته‏اند به جهت تقيه و خوف است، اين مطلب نمي‏تواند صحيح باشد؛ زيرا اگر به جهت تقيه و خوف باشد، جايز نيست اسم ديگر امامان را هم ببريم. هم چنين در صورت خوف، نمي‏توانيم اسم شخصيت‏ها و خواص شيعه را هم ببريم و اين اختصاص به امام زمان (عج) ندارد، و هم‏چنين اگر قضيه، تقيه باشد، باز اختصاص به اين اسم ندارد و
اسم‏ها و القاب مشهور ايشان را نيز شامل مي‏شود”.(21)
 ايشان سه تأييد، براي اخبار ياد شده، ذكر مي‏كنند:
 1. عدم ذكر نام شريف آن حضرت در حديث معراج؛ در اخبار مستفيضي كه درباره “معراج” داريم، اسم ائمه اطهار و اوصياي پيامبر اكرم (ص) برده مي‏شود، اما امام دوازدهم با “لقب” نام برده مي‏شود.
 خلاصه روايت
 1. جابر بن عبدالله انصاري نقل مي‏كند كه جَنَدل بر پيامبر اكرم (ص) وارد شده، از آن حضرت سؤالاتي كرد. بعد از آن اسلام آورد. پيامبر اكرم (ص) به ايشان اسم معصومين(ع) را ذكر كرد و فرمود: “يا جندل! اوصيائي من بعدي بعدد نقباء بني اسرائيل… فاذا انقضت مدّة عليّ (ع) قام بعده الحسن (ع)… ثم يغيب عن الناس امامهم؛ يا جندل! اوصياي من، بعد از من به تعداد نقيبان بني‏اسرائيل است…. پس بعد از آن كه مدت زمان علي (ع) سپري شد، فرزندش امام حسن (ع) قيام مي‏كند و امامت را برعهده مي‏گيرد… سپس امام آنان غايب مي‏شود”. راوي مي‏پرسد: يا رسول الله! چه كسي غايب مي‏شود؟ آيا امام حسن غايب مي‏شود؟ فرمود: “و لكن ابنه الحجة يغيب عنهم غيبة طويلة؛ نه و لكن فرزند حسن (ع) (حجة بن الحسن (ع( به مدت زيادي غائب مي‏شود”. عرض كرد: يا رسول الله! اسم ايشان چيست؟ حضرت فرمود: “لا يسمّي حتّي يظهره الله تعالي؛ اسم برده نمي‏شود تا زماني كه خداوند متعال ايشان را ظاهر سازد”.(22)
 2. عدم ذكر نام شريف آن حضرت در احاديث نبوي، پيامبر اكرم (ص) اسامي امامان را ذكر مي‏كند، به غير از اسم حضرت مهدي (ع) و به جاي آن، يا لقب او را متذكر مي‏شود و يا مي‏فرمايد: “اسمه اسمي او سميّ”؛ يعني اسم ايشان، اسم من است. و يا ايشان هم نام من است.
 امام باقر (ع) و امام جواد (ع) نيز فرموده‏هاي شبيه اين را دارند
.
 3. كثرت القاب آن حضرت؛ امامان معصوم و عالمان، در مقام نام بردن از ايشان، القاب آن حضرت را ذكر كرده‏اند و اسم ايشان را نبرده‏اند. در كتاب النجم الثاقب(23) 182 لقب براي حضرت مهدي ذكر شده است، سپس مي‏فرمايد: در زيارت ايشان نيز، اسم شريف حضرت نيامده و آنچه ذكر شده، اين است: “السلام علي مهديّ الأمم”.(24)
 پس حمل اخبار نهي از تسميه بر تقيه به چند دليل، فاسد و مردود است:
 1. خود روايات، غايت نهي از تسميه را تا ظهور مي‏داند؛ چه خوف و تقيه باشد و يا نباشد. پس معنا ندارد آن‏ها را حمل بر تقيه كنيم< SPAN dir=ltr>.
 2. اگر روايات براي تقيه باشد، در چنين صورتي اختصاص به اين اسم ندارد. و القاب شايع و مشهور ديگر ايشان را نيز شامل مي‏شود؛ مخصوصاً لقب “مهدي” كه نزد اهل سنت معروف‏تر از ساير القاب او است. در حديث نبوي از اين اسم، زياد استفاده شده و در بيشتر بشارت‏ها در اخبار “اهل تسنن” كلمه “مهدي” ذكر شده است.
 3. حضرت “مهدي (ع)) مورد اتفاق فريقين (شيعه و سني) است و اختلاف تنها در نسب و ولادت آن حضرت است؛ پس چيزي براي مخفي كردن وجود ندارد، تا زمينه‏اي براي تقيه بشود همه مي‏دانند كه ايشان در آخر الزمان ظهور نموده، و زمين را پر از قسط و عدل خواهد كرد؛ پس جاي تقيه باقي نمانده است.
 4. پيامبر اكرم (ص) مي‏فرمايد: “او هم نام من است” و يا “اسم او، اسم من است”؛ در چنين صورتي راوي از كلام پيامبر(ص)، حضرت را مي‏شناخت، پس پيامبر (ص) از چه كسي تقيه كرده است؟
 اگر تقيه از غير سامع است؟ پس چرا اسم ايشان در اين مجلس برده نشده است؟ و از سامع تقيه شد. چرا پيامبر (ص) اسم شريف را ذكر نكرده است. مي‏توانست اسم را بگويد در عين حال، به سامع و راوي تفهيم كند كه در مجلس ديگر، اسم آقا را نبرد.
 5. منشأ خوف چيست؟ و از چه كسي بايد ترسيد؟ آيا از مردم عادي بايد ترسيد يا حاكمان ستمگر؟ معلوم است كه از حاكمان ظالم بايد ترسيد. چون آنان مي‏دانستند كه زوالشان به دست ايشان خواهد بود، از اين رو در صدد قتل آن حضرت بودند. [ اگر چنين باشد ] لازم است از هر چيزي كه نشانه و تعبير از حضرت باشد، منع شود؛ مخصوصاً لقب “مهدي” و اين اختصا
ص به اسم معهود – م. ح. م. د – ندارد.
 6. از نظر محّدث نوري، روايت اول، اصلاً قابل حمل بر تقيه نيست؛ زيرا اين روايت در زمان پيامبر اكرم (ص) بوده و آن زمان دوران تقيه نبوده است. تقيه در دوران امامان معصوم (ع) – به خصوص بعد از امام باقر (ع) – بوده است.(25)
 محدث نوري علاوه بر روايات، سه دليل مي‏آورد و مناقشه مي‏كند و در اين مناقشه، عمدتاً نظريه علامه حر عاملي را رد مي‏كند. البته در آخر به صراحت اسم حر عاملي را برده، و مي‏نويسد: “صاحب وسائل اصرار داريد كه بردن اسم ايشان، جايز است و كتابي مفصّل در اين زمينه مي‏نويسد و در آن به روايات زيادي استدلال مي‏كند… من خيلي تعجب مي‏كنم از اين عالم كه چطور به خودش اجازه داده، به اين روايات تمسك بكند؟! بلكه چطور به خودش اجازه داده كه با تكلّفاتش خود را به مهالك اندازد وي به بعضي از روايات استدلال مي‏كند كه از آن بوي “تدليس” مي‏آيد؛ مثلاً در باب نكاح(26) استدلال مي‏كند كه نام گذاري مولود به اين اسم تا هفت روز مستحب است اين چه ربطي به بحث ما دارد؟ اين نوعي تدليس است. و يا اين كه استدلال مي‏كند به روايت “من مات و لم يعرف امام زمانه”؛ اين هم از استدلالات ضعيف است. و يا به روايات تلقين(27) “ميت” استدلال كرده، و مي‏گويد: آن‏جا مستحب است اسم ائمه(ع) برده شود، پس گفتن اسم ايشان اشكال ندارد.
 روايات زيادي هست كه دلالت دارد بر اين كه ايشان، هم نام رسول خدا است… و نيز اخبار لوحي هست كه متنش واقعاً مختلف بوده و در اين اخبار اسم حضرت آورده شده است. البته در بعضي از اخبار “لوح” كلمه “قائم” آمده است و يكي از اين چهار يا پنج روايت، از نظر سند و متن خيلي قوي است.
 محدث نوري، مي‏افزايد: “بلي ما قبول داريم در بعضي از روايات، اسم ايشان آمده است. بعضي از اين‏ها از خود راوي است و بعضي ديگر، از امامان معصوم و در مواضع مخصوص است. همه اين‏ها قضاياي شخصي است و نمي‏توان اين روايات را معارض با رواياتي قرار داد كه نص در نهي دارند. روايتي هم كه مفادش نص بر جواز باشد، نداريم؛ در نتيجه “تسميه” به اسم شريف امام (ع) جايز نيست.
 محدث نوري مي‏گويد: من در اين رأي و نظر تنها نيستم؛ بلكه قائلان به حرمت تسميه زيادند، ازجمله آن‏ها محقق داماد است كه در كتاب شرعية التسمية ادعاي اجماع بر حرمت كرده است.

 هم‏چنين محدث جزايري در كتاب شرح العيون حرمت را به بسياري از فقها و جواز را به برخي از معاصران خودش نسبت داده است. سپس مي‏نويسد: قبل از طبقه مرحوم جزائري، كسي را سراغ نداريم كه قائل به جواز باشد؛ مگر خواجه نصيرالدين طوسي و محقق اربلي صاحب كتاب كشف الغمة(28). اين مطلب در دوران محقق داماد، مسأله نظري شد و مورد بحث قرار گرفت. پس از آن كتاب‏هايي در اين زمينه نوشته شد.(29) تا نوبت به صاحب وسايل رسيد. ايشان كتاب مفصلي در مورد جواز تسميه نوشت و بر جواز آن پافشاري كرد در حالي كه مسأله اجماعي بوده و يا بيشتر بزرگان قائل به حرمت‏اند.
پي‏نوشت‏ها:
 1. اصول كافي، ج 1، ص 332؛ مرآة العقول، ج 4، ص 16، ج 1.
 2. اصول كافي، ج 1، ص 333، ح 4.
 3. مرحوم مجلسي در توضيح اين روايت بياني دارد كه خواهد آمد.
 4. “وسائل الشيعه”، ج 7، ص 488، ب 33، ح 9، روايت 21460؛ چاپ بيروت 20 جلدي و ر.ك: “كمال الدين”، ص 214 و “التوحيد”، ص& lt;SPAN style=”LINE-HEIGHT: 200%; FONT-FAMILY: ‘Tahoma’,’sans-serif’; FONT-SIZE: 9pt; mso-fareast-font-family: ‘Times New Roman'” dir=ltr> 64.
 5. كشي مي‏گويد: اسم ابوخالد كابلي وردان و كنيه‏اش كنكر بوده كه از حواريون وياران مخلص امام زين العابدين مي‏باشد و نيز فضل بن شاذان گفته: امام علي بن حسين (ع) پنج نفر يار صديق داشته كه يكي از آن‏ها وردان ابوخالد كابلي بوده است. خاتمه، وسائل الشيعه، ج 20، ص 359؛ ر.ك: وسائل الشيعه، ج 20، ص 91.
 6. در نسخه‏اي ديگر [لو كنت محدّثاً به احدا، لحدّثتك ]دارد.
 7. ر.ك: بحارالانوار، ج 51، ص 31. ر.ك: غيبة النعماني، باب 16، ح 2؛ ر.ك: الغيبة للشيخ الطوسي، ص 332، ح 278 خلاصه روايت ذكر شده است.
 8. وسائل الشيعة، ج 16، ص 238، ب 33، ح 2.
 9. بحارالانوار، ج 51، ص 500؛ كمال الدين، ص 241.
 10
. همان، ص 32.
 11. مرآة العقول، ج 4، ص 16؛ اصول كافي، ج 1، ص 332.
 12. مرآة العقول، ج 4، ص 16؛ اصول كافي، ج 1، ص 332&lt ;/SPAN>.
 13. كافي، ج 1، ص 332.
 14. مرآة العقول، ج 4، ص 16؛ كمال الدين، ص 216؛ مستدرك الوسائل، ج 12، ص 280؛ وسائل الشيعه، ج 16، ص 241.
 15. مرآة العقول، ج 4، ص 16.
 16. همان، ص 16؛ ر.ك: الغيبة للشيخ الطوسي، ص 470، ح 487.
 17. شايد نظرشان به مرحوم حرّ عاملي است.
 18. اصول كافي، ج 1، باب النهي عن الاسم، ص 333، ح 3.
 19. همان، ص 333، ح 4.
 20. مرآة العقول، ج 4، ص 17.

  21. مستدرك الوسائل، ج 12، ص 287.
 22. همان، ص 279 (به نقل از “الغيبة” فضل بن ش
اذان”.
 23. ص 37.
 24. مستدرك الوسائل، ج 12، ص 287.
 25. همان، ص 288.
 26. وسائل الشيعه، ج 21، ص 448.
 27. همان، ج 20، ص 458؛ ر.ك: وسائل الشيعه، ج 3، صص 174، 176، 179 و 180؛ ج 14، ص 549 و ج 16، ص 247.
 28. كشف الغمه، ج 2، ص 520.
 29. مستدرك الوسائل، ج 12، ص 288.
منبع: مجله انتظار شماره 35 http://entizar.ir