مهدویت و جنگ تمدن ها/3

5. دو نگاه به انسان:
پس از مقايسه نگاه هاي تاريخي و انتزاعي به دين و پي بردن به تفاوت گفتمان مکتبي مهدويت و رويکرد ناسيوناليستي غرب به جوامع، حال نوبت به نوع نگاه غرب و مهدويت به انسان مي رسد. نخست داوري نظريه پرداز جنگ تمدن ها درباره ماهيت انسان رابررسي مي کينم:
5-1. هانتينگتون با عنوان “عقلانيت اقتدار” درباره منزلت انسان به قول وي سنتي و مدرن مي گويد:
بي گمان مهم ترين تفاوت انسان نوين با انسان سنتي، ديدگاه او نسبت به انسان در رابطه با محيطش است. در جامعه سنتي، انسان محيط طبيعي و اجتماعي اش را به عنوان يک واقعيت طبيعي مي پذيرد. هر چيزي که هست، هم چنان که بوده خواهد بود و بايد باشد؛ زيرا خدا چنين خواسته است. هر کوششي در جهت دگرگوني سامان ازلي و دگرگوني ناپذير جامعه و جهان، نه کفرآميز بلکه امکان ناپذير است. دگرگوني در جامعه سنتي، غايب و تصور ناپذير است؛ زيرا که انسان ها نمي توانند تصور وجود آن را در سر بپرورانند. نوين شدگي زماني آغاز مي گيرد که انسان ها در خودشان احساس توانايي کنند و اين انديشه را در سر بپرورانند که مي توانند طبيعت و جامعه را درک کنند… و تحت نظارت گيرند… نوسازي به معناي طرد نفوذ باز دارنده هاي خارجي بر انسان ها و آزادسازي پرومته وار انسان از قيد نظارت خدايان بخت و سرنوشت است.
... به چشم يک انسان سنتي، قانون يک فرموده يا بازدارنده خارجي است که انسان بر آن، چندان نظارتي ندارد. انسان قانون را کشف مي کند ولي آن را نمي سازد… اما آن جامعه سياسي که مي خواهد به دگرگوني اجتماعي دست زند، اقتدار سياسي بايد بر هي
ئت هاي سياسي استوار باشد و نه بر بازدارنده هاي خارجي.
وي در جاي ديگر با اشاره به “برخوردهاي دوگانه و منافقانة” غربي ها با انسان غربي و غيرغربي و پارادوکس و دموکراسي مي گويد:
جوامع غير غربي در اشاره به شکاف ميان عقيده و عمل غربي ها ذره اي ترديد نمي کنند. دورويي، معيارهاي دوگانه و اما واگر، بهاي رفتار متظاهرانه جهان گرايان است. دموکراسي مورد حمايت است، البته به شرط آن که باعث نشود بنيادگرايان اسلامي قدرت را به دست گيرند. منع گسترش سلاح هاي هسته اي در مورد ايران و عراق توصيه مي شود، اما در مورد اسرائيل نه… نه تنها نفوذ غرب کاهش يافته بلکه پارادوکس دموکراسي هم باعث شده است که غرب در پيش برد دموکراسي در جهان پس از جنگ سرد ناتوان شود. در دوران جنگ سرد، غرب و خصوص ايالات متحده امريکا، با مشکل دوستان ديکتاتور خود روبه رو بودند… رهبران غربي که متوجه شده اند فرايند ايجاد دموکراسي در جوامع غيرغربي باعث قدرت گرفتن دولت هاي مخالف غرب مي شود، تلاش مي کنند تا هم بر روند اين انتخابات اثر بگذارند و هم براي پيش برد دموکراسي در اين جوامع مثل قبل اشتياق نشان ندهند“.
5-2. فرقي که ميان انسان مدرن و سنتي نهاده شده، نتيجه اين برداشت سطحي است که
تحولات کنوني که در گذشته وجود نداشته و ويژه تمدن جديد است، حاصل جهان بيني تحول خواه انسان مدرن است و ثبات ديروز، نتيجة جهان بيني بسته انسان ديروز بوده. ولي اين ايده اي نادرست است، زيرا:
الف) فرض نامتحول بودن ذات طبيعت، بدون دخالت انسان در آن، افسانه اي بيش نيست. مشاهدة ما آن را نمي پذيرد و اين امر گواه تحول آفرين و محرکي است خارج از آن که خداي قادر متعال است. تفصيل بحث ازحوصله اين نوشتار خارج و مربوط به مباحث خداشناسي است.
ب) عقل، اختيار و آزادي اراده ـ به نحوي که در فلسفه اسلامي به اثبات رسيده ـ وصف مطلق&lt ;SPAN dir=ltr> انسان است و نه انسان مدرن. پس انسان سنتي نيزهم تحول خواه است و هم تحول آفرين. البته با توجه به رشد علمي و ابزاري محدودتر، دامنه تحولاتي که ايجاد مي کرده محدودتر از تحولات کنوني بوده است.
ج) گفتمان ديني و قرآني نيز ميان انسان ها فرقي نگذاشته است و خلافت الهي و حکم راني بر زمين را به هر انساني مربوط دانسته است. بنا به آيات قرآن، همه چيز براي انسان و انسان نيز مسلط بر طبيعت آفريده شده است.
د) نتيجه مي گيريم که نه تحول آفريني انسان در طبيعت و جامعه محال است ـ زيرا انسان قادر و مختار است ـ و نه چنين چيزي کفرآميز است؛ چون آزاديِ عمل انسان خواست الهي است و از طرفي ميان انسان سنتي و مدرن ت
فاوتي نيست، چرا که ماهيت انسان از ابتدا تا به حال تغيير نکرده است.
5-3. ممکن است کسي اراده و قدرت مطلقه الهي را مانع تحقق آزادي انسان بداند و اعتقاد به آن را ويژه انسان سنتي پندارد و به جدايي سنت و مدرنيته قائل شود. پاسخ اين است که قدرت و اراده خدا، جنبه بازدارندگي ندارد و علم و نظارت او هم موجب جبر نمي شود. زيرا اراده، قدرت و علم آدمي با توجه به دامنه تأثير و نفوذشان، آثار خاص خود را دارند و به طور طبيعي از سوي خدا چنين آفريده و مقرر شده اند.
5-4. آن چه هانتينگتون “آزادسازي پرومته وار انسان” نام نهاده، همان اومانيسم است. اومانيسم يعني اصالت انسان، اقتدار کامل انسان، جاي خدا را گرفتن و وانهادگي انسان به خود. اومانيسم به لحاظ عقلي ناممکن است؛ زيرا مقدورات، امکانات و توانايي هاي انسان در قياس با خالقش کاملاً محدود و غيرقابل قياس است. چون او واجب الوجود و انسان ممکن الوجود است. پس اومانيسم ثبوتاً نيز محال است، چه رسد به اثبات و تحقق. حاصل اينکه: مبناي مدرنيسم، سست و لرزان بلکه محال عقلي بوده، بنايي بر آن قابل بنيان نيست.
5-5. به نظر مي رسد انگيزه اصلي مدرنيست ها از تغيير ماهيت انسان غربي، تحقير انسان شرقي به عنوان انسان سنتي است، وگرنه نظريه جنگ تمدن ها و تعرض غرب به شرق مفهوم نداشت. با ديوارکشي ميان انسان مدرن و سنتي، انسان شرقي و غربي از هم جدا شده، رويارو و دشمن هم مي شوند تا در مرحله بعد درگيري آنها رخ دهد. ولي چنين رويکردي خلاف عدالت و عقل است، چون ماهيت يکسان انسان ها را به اثبات رسانديم.
5-6. آن چه هانتينتگتون تصرح مي کند، برخوردهاي نفاق آميز غربي ها و پارادوکس دموکراسي آنهاست که البته چنين رفتاري قابل دفاع دمکراتيک نيست. از اين که بگذريم با همان معيار دموکراسي، چرا خواست انسان دين دار شرقي محترم و منشأ اثر نيست؟ چرا به رغم تصريحي که وي در مورد ايران دارد که: “ايران در چارچوب انقلاب خود، يکي از دمکراتيک ترين نظام هاي سياسي را در جهان اسلام دارد”
، بازهم خواست دمکراتيک ايراني ها آن قدر بي ارزش است که غربي ها در راه شکل گيري آن به اعتراف وي توطئه مي کنند و پس از تحقق نيز آن را به رسميت نمي شناسند!
5-7. بنابر آن چه ضمن بند 5 آورديم مي توان نتيجه گرفت: تفاوت گفتمان مهدويت با نظريه جنگ تمدن ها در باره تعريف و ماهيت انسان، قابل انکار نيست. بنابر رويکرد تبعيض آميز غرب به انسان، ماهيت وي را وارونه کرده، انسان شرقي را فرو دست و مستحق تنبيه و در مقابل، انسان مدرن غربي را فرادست و مهاجم مي داند. اما بنابر گفتمان عادلانه اسلام و مهدويت، انسان شرقي و غربي هر دو حقوق شناخته شده اي دارند. نه انسان مسلمان شرقي ادعاي برتري دارد و نه انسان غربي تحقير مي گردد. چون فلسفه شرقي و غربي شدن يا از اين نژاد بودن ـ چنان که گذشت ـ تعارف است و نه تفاخر. پس دليلي براي تبعيض ميان آنها نيست و نوبت به درگيري نمي رسد.

6. خوي استکباري و منش انساني
خودپسندي و برتري جويي، حاصل گفتمان تحقير غيرغربي و سلطه اي است که تمدن جديد غرب از زماني پيشه کرده است که فرانسيس بيکن بر قدرت به عنوان هدف نهايي علم انگشت نهاد. چنين روحيه اي است که در سيماي نظريه جنگ تمدن ها تجلي يافته است. اين بار به سراغ برنارد لوئيس، ديگر نظريه پرداز برجسته معاصر امريکايي مي رويم تا داستان “برخورد فرهنگ ها”ي او را بشنويم:
6-1. او داستانش را چنين آغاز مي کند:
تساهل مسيحي، د
ر واقع با تحقق کامل فتح دوباره سرزمين ها خاتمه پذيرفت. اين تغيير و تحول وقتي خود را به خوبي نشان داد که فتح غرناطه نه از راه جنگ، بلکه از راه مذاکرات انجام گرفت و منجر به کاپيتولاسيون گرديد… در سال 1498 با ورود اسقف اعظم نام دار شهر تولد و… در خط مشي سياسي تحولي به وجود آمد و مسلمانان تحت فشار روزافزون، ناگزير شدند يا به مسيحيت روي آورند يا اسپانيا را ترک
کنند… در پي اين سرکوب، تعداد کثيري از مسلمانان يا به مسيحيت گرويدند يا اسپانيا را ترک گفتند. در فوريه 1502 بقيه مسلمانان مقيم پادشاهي کاستيل ـ که تا آن زمان شامل غرناطه هم مي شد ـ در برابر همان انتخابي قرار گرفتند که يهوديان ده سال قبل با آن روبه رو شده بودند: غسل تعميد، تبعيد يا مرگ.
وي در جاي ديگر در توجيه استعمار اروپاييان مي گويد:
در زمينه گسترده اي که درتاريخ براي ما فراهم مي کند بهترمي توان سرآغاز توسعه طلبي هاي اروپا را که در قرن پانزدهم صورت گرفت درک کرد، طبيعي بود که اسپانيايي ها و پرتغالي ها در پي آزادکردن ميهن خود ازسلطه مسلمانان مي بايست به تعقيب آنان تاآن طرف تنگه جبل الطارق بپردازند“.
او در تمجيد از اروپاييان آورده است:
اروپا براي اولين بار تصميم به آزادکردن برده ها گرفت؛ زيرا تکنولوژي غرب او را از برده داري بي نياز کرد… موفقيت اروپايي مربوط به صفات ذاتي و بالقوه تمدن اروپايي است، صفاتي که ديگران دچار کمبود يا فقدان آن اند.
ويژگي هاي اساسي غرب از نگاه لوئيس: “ترديد، صفت شايسته اي است و در واقع مي & lt;/SPAN>توان گفت يکي از انگيزه هاي اصلي تمدن غرب به شمار مي آيد. ترديد باعث سست شدن پايه هاي فرضيات مسلمي است که در تمدن هاي ديگر و حتي در مراحل اوليه تمدن غرب، مانع از ايجاد تحول فکري [شده است]… گناه به معني مدرن آن، فرساينده و مخرب است و در عين حال مي توان گفت که اين مفهومِ بارزي از خودپسنديِ نخوت آميزي است که عميق ترين و شاخص ترين نقطه ضعف تمدن غرب محسوب مي گردد. به عهده گرفتن مسئوليت در قبال تمامي بدي هاي دنيا را مي توان تعبير جديدي از عبارت بار سنگين مرد سفيدپوست دانست... گذشتگان شکوه مند ما، با همان تکبر و پوچي مدعي بودند که سرچشمه همه خوبي ها هستند.
اکنون که اراده و رضاي الهي را از منظر او ملاحظه کنيد:
در مقابل اتهامات فراواني که به ما وارد مي آورند، چاره اي نداريم جز اينکه به خطاهاي انساني متوسل شويم. ما غربي ها به راستي به دليل خودپرستي و سلطه گري، تجاوز و چپاول، استيلا و برده سازي و قتل و غارت، گناه کار بوده ايم. با وجود اين، براي اينکه از بار گناهان خود بکاهيم، مي توانيم استدلال کنيم که از زماني که ما اين کا
رها را مجاز مي شمرديم، زمان زيادي سپري شده و حتي خيلي پيش از آن بود که ما آنها را براي رضاي خداوند انجام مي داديم و در آنها مشيت الهي مي ديديم.
باز هم درباره الطاف غرب به بشريت:
سابقه غم انگيز جنگ ها و تعقيب و آزارهاي ما غربيان، گواه است که اغلب به شکل فاجعه انگيزي در احترام گذاشتن به کساني که با ما تفاوت داشته اند ناموفق بوده ايم. ولي اين چيزي است که براي دست يابي به آن به عنوان يک آرمان مبارزه کرده ايم و چندان ناموفق هم نبوده ايم… امپرياليسم، تبعيض جنسي و تبعيض نژادي واژه هاي غربي است، نه بدين معني که غرب اين شرارت ها را ابداع کرده است
که متأسفانه امري است جهاني؛ بلکه به اين لحاظ که غرب به ماهيت شيطاني آنها پي برده و آنها را به عنوان گناه محکوم کرده و با تمام قوا تلاش کرده که از شدت آن بکاهد و به قربانيان آن کمک کند. < /SPAN>
و سرانجام هشدار لوئيس به غرب ستيزان:
هنوز در مقابل غرب رقيب جدي قرار نگرفته و عملا براي آن جايگزيني وجود ندارد. حتي آن هايي که هر روز مرگ بر امريکا سر مي دهند شايد دلشان بخواهد، ولي مسلماً قدرت آن را ندارند که به اين خواسته جامه عمل بپوشند. آنها قادر به کشتن نيستند. ولي چنان چه گرايش هاي به خصوصي که در اجتماع امريکا قابل تشخيص است به آن حد نهايي برسند، مي توانند به يک خودکشي دسته جمعي، دست ياري بدهند… ممکن است تمدن غرب واقعاً صحنه را خالي کند، ولي اگر چنين شود تمامي مردان و زنان همه قاره ها دچار فقر و فلاکت شده، در معرض خطر قرار خواهند گرفت.
6-2. کاپيتولاسيون مسيحي اسپانيايي و پرتغالي، چنان که لوئيس به آن اعتراف کرده آن را مخالف تساهل مسيحي گرفته، نشانه خوي استکباري و خودپسندي غرب است که نتيجه نگاه تبعيض آميز به انسان ها و ترجيح نژاد سفيد و شهروند اروپايي بر ساير نژادها و ديگر انسان ها است. ولي در مقابل چنين روحيه اي، روحيه اسلامي و مهدوي، مخالف تبعيض نژادي و خودبيني است؛ به طوري که خود لوئيس مي گويد: “يهوديان تا حدي از عدالت اسلامي خشنود بودند که داوطلبانه به امپراطوري عثماني پناهنده مي شدند تا از آزار مسيحيان در امان بمانند”. به علاوه در بعد نظري ـ چنان که پيش تر گفتيم ـ قرآن با تفاخر و نژا
دپرستي مخالف است.
6-3. گرچه لوئيس، استعمارگري اروپائيان را از باب محکم کاري شمرده، که آنها اين کار را کردند تا مطمئن شوند که مسلمانان ديگر به اروپا باز نمي گردند؛ ولي چنين توجيهي نارواست، زيرا:
اولاً: ورود اسلام به اروپا و مسلمان شدن اروپايي ها با تجاوز و ستم همراه نبوده، آنها آزادانه به اسلام گرويده اند، پس اسلام اشغال گر محسوب نمي شده است.
ثانياً: اگر به راستي غربي ها در صدد محکم کاري بودند، مي بايست از مرزهاي
خود به خوبي حراست مي کردند، نه اينکه به اشغال سرزمين هاي ديگران مبادرت کنند.
ثالثاً: اگر حضور اسلام در غرب اشغال به حساب مي آمده؛ استعمار و اشغال سرزمين هاي ديگران از جمله مسلمانان نيز چنين بوده و به هيچ رو قابل دفاع نبوده است.
رابعاً: نوع رفتار مسلمانان با رفتار استعمارگران به گواه تاريخ متفاوت بوده است. رفتار مسلمانان انساني، به دور از خشونت، غيراستثماري و عادلانه بوده؛ اما غربي ها درست بر عکس بوده است.
6-4. مبادرت غرب به آزادسازي برده ها زير فشار صنعتي شدن ـ بر فرض صحت آن ـ طنزي جالب است! زيرا چنين کاري ارزش اخلاقي و انساني نداشته؛ چون از روي ناچاري بوده است. ولي برده گيري انسان هاي آزاد و بي گناهي که بدون هر مجوزي ـ از قبيل اسير جنگي بودن، زيرا به لحاظ حقوقي اسارت کاملاً با بردگي فرق دارد ـ صورت گرفته، گناهي نابخشودني است که غربي هاي به اصطلاح متمدن و طرف دار حقوق بشر و مدعي دموکراسي و برابري انسان ها مرتکب شده اند! اکنون اين سؤال قابل طرح است که چرا ظالمانه برده گرفتيد
تا به رهاسازي آنها مجبور شويد؟
6-5. بنا به تحليل و اعتراف آقاي لوئيس، ريشه جنايات استعمارگران و متمدنان غربي سه چيز است: شک گرايي، سهل شمردن گناه و سطه جويي يا خيال مهتري بر جهانيان. ضمن اينکه اين رويکرد به نوبه خود آموزنده و جالب است، مي توان شاهد تشديد اين روند منحوس در تمدن غرب بود. در واقع آقاي لوئيس و هانتينگتون ـ که ضمن پارادوکس دمکراسي ياد آور شد ـ و به طريق اولي سياستمداران و دولتمردان غربي و امريکايي نمي توانند منکر وجود اين ويژگيها و اوجگيري آن در سياستها و برنامه هاي خود شوند، پس به همان ادله اي که غرب شکاک، گناهکار و زياده خواه در گذشته محکوم بوده اکنون نيز محکوم است. آيا رفتار غربيها و امريکاييها در افغانستان، عراق، گرانادا، گوانتانامو، ابوغريب و… جز اين را مي گويد؟!
6-6. اين را نيز بايد به لوئيس يادآور شد که گذشت زمان و کهنه شدن گناه از زشتي آن نمي کاهد؛ به ويژه که توبه اي در کار نباشد، چنان که اکنون در رفتار غربي ها ديده مي شود!
6-7. جا
لب اين است که وي به منظور تبرئه غرب و کاستن از عذاب وجدان خويش، به حربه کهنه تقدير و جبر و مشيت و رضاي الهي متوسل شده است! صرف نظر از اشکالات عقلي چنين رويکردي، تنها به وي يادآور مي شويم که چنين موضعي در تناقض آشکار با نگاه اومانيستي و تفويض گروي تمدن غرب است. بنابر اصالت بخشيدن به انسان، ذره اي از مسئوليت گناهان غربي ها متوجه خدا نيست.
6-8. اين امر را فراوان بايد به رخ عناصر فرهنگي و تصميم ساز غرب کشيد که رفتار گذشته و اکنون آنها، عدول از دموکراسي و حقوق بشر غربي است و بايد براي رفع اين تناقض در گفتار و رفتار خود، فکري جدي کنند.
6-9. اعتراف لوئيس ـ مانند هانتينگتون ـ به افول نسبي يا فرسوده شدن جدي غرب جاي تأمل بسيار دارد. ولي دقيق تر از آن اين ادعاست که تمدن غرب عملاً جاي گزيني نخواهد داشت! در اينکه غرب در سراشيبي سقوط قرار گرفته ترديدي نيست و چه سقوطي بدتر از سقوط و انحطاط اخلاقي. البته نه ديدگاه پايان تاريخ فوکوياما درست است که: غرب با اين همه فضاحت اخلاقي و تمدني، برنده نهايي باشد، و نه پايان تاريخي به شکلي است که لوئيس گفته که: غرب همه را با خود به کام نيستي خواهد کشيد. پس آينده چگونه خواهد بود؟ آينده چنان است که قرآن مي گويد:
6-10. گفتمان قرآني و مهدوي اين است که سرانجام بندگان شايسته خدا به قدرت رسيده، بساط بيدادگري برچيده خواهد شد. طبق اين منطق، آينده روشن و اميدبخش است؛ زيرا ارادة همراه با عدل الهي، هيچ گاه به ستم، گناه و جباريت رضايت نمي دهد؛ به ويژه براي پايان تاريخ نيز صفحة سياه ستم گري را نمي پسندد. آري چنان که اسلام با حکومت دادگستر و نمونه نبوي صلي الله عليه و آله آغاز شده است و پس از فترتي با حکومت عدالت محور، اما کوتاهِ علوي (ع) تداوم يافته؛ با حکومت سرتاپا عدالت مهدي (ع) نيز تداوم خواهد يافت.

7. جهان دوقطبي
بد نيست بدانيم که از نگاه قرآن جهان دوقطبي است؛ قطب حق و باطل. البته در آن چه مربوط به عالم انساني است، به دليل ويژگي اراده و اختيار، انسان ها دو گروه اند: گروه حق و گروه باطل. گروهي پرستش گر خدا و گروه ديگر غير خدا؛ گروهي بينا و گروه ديگر نابينا؛ عده اي سودمند براي جامعه و عده اي ستم پيشه، بي خاصيت و آسيب رسان و… در بينش قرآني اين گروه ها که به اختصار حق و باطل ناميده مي شوند مساوي نيستند. حق با ارزش، سودمند، ماندگار و پسنديده است ولي باطل بي ارزش، زيان بار، زايل شونده و ناپسند است. اين گفتمان دو قطبي قرآن، کاملاً معقول و منطقي است و به هيچ رو تحت تأثير غير خود نيست. ولي ديدگاه جنگ تمدن ها از اين منطق خرده گرفته است:
7-1. هانتينگتون در باره نگاه دو قطبي اسلام مي گويد:
“مسلمانان هم به طور سنتي، جهان را به دارالاسلام و دارالحرب يا منزل گاه صلح و جنگ تقسيم کرده اند“.
برنارد لوئيس نيز همين ديدگاه را دارد:
از ديدگاه مسلمانان دنيا به دو قسمت تقسيم مي شد: يکي دارالاسلام که در آن از نظر شرعي و حقوقي، قوانين اسلامي حکومت مي کرد و ديگري دارالحرب که عاري از قوانين اسلامي بود. بين اين دو، به طور دائم وضعيت< /SPAN> جنگي حکم فرما بود که گاه آتش بس هاي کوتاه باعث وقفه آن مي شد. اين ستيز تا زماني که کلام خداوند به گوش تمامي مخلوقات برسد ادامه داشت.
خانم هانتر در دفاع از نظريه جنگ تمدن ها و خرده گيري از گفتمان اسلامي مهدويت و جهان بيني اسلامي مي گويد: جهان بيني
اسلام و نظر آن نسبت به ماهيت مناسبات بين دولت ها، دوگانه و به گفتة انديشه وران غربي توسعه طلب است. بُعد توسعه طلبي، از نگرش اسلام به جهان که آن را به دارالاسلام ـ قلمرو صلح و روشن گري ـ و دارالحرب تقسيم مي کند، مايه مي گيرد. دارالحرب اغلب به قلمرو جنگ ترجمه مي شود؛ اما دقيق تر به مفهوم قلمرو بي اعتقادي و فساد است… در نتيجه، مسلمانان برداشتي دقيق و پيشرفته
از سياست خارجي وراي اداره مناسبات و درگيري بين دارالاسلام و دارالحرب نداشته اند… مسلمانان بايد به جهاد ادامه دهند تا آنکه دارالحرب به دارالاسلام تبديل شود.
وي در جاي ديگر مي گويد:
&l t;/SPAN>جهان پيچيده تر: از نظر تاريخي، نگرش اسلام نسبت به جهان و مفهوم مناسبات بين المللي آن گونه که در نظريه تقسيم جهان به دارالاسلام و دارالحرب ديده مي شود، ساده انگارانه و دو قطبي نبوده است. اين تقسيم خيلي دير در دوره عباسي شکل گرفت و همانند بسياري از عقايد ديگر، احتمالاً سنت هاي ساسانيان الهام بخش آن بود. ساسانيان جهان را به دو بخش تقسيم مي کردند: ايران شهر ( وطن آريايي ها) و غير ايران. ايران سرزمين به دين، يعني دين زرتشتي بود که بر اساس نظريه دوگانه خوب و بد، نور و تاريکي و نبرد ابدي بين آنها برقرار بود. مسلمانان اين نظريه را گفتند و اسلام و غيراسلام ـ دارالاسلام و دارالحرب ـ را جايگزين ايران و غيرايران ساختند.
او جهان بيني دو قطبي را به امام خميني(ره) نيز نسبت داده که ايشان جهان را بين توان گران و ناتوانان يا مستکبران و مستضعفان، شرق و غرب، رهروان صراط مستقيم و پيروان شيطان تقسيم کرده است. هم چنين مدعي شده که ايشان با تأثير از نظريه سنتي اسلام، جهان را به دارالاسلام و دارالحرب تقسيم کرده است. گرچه وي مي گويد اين تقسيم و اين نظر، نظريه کليت جهان بيني اسلام نيست. اما در عين حال به نظر وي حضرت امام(ره) در نظريه جهان دوقطبي، متأثر از نگرش حاکم بر ايران قبل از اسلام و نظام دو قطبي پس از جنگ دوم جهاني بوده است.
هانتر اساساً اسلام را نيز در قطبي نگري، متأثر از دين زرتشت دانسته است. وي مدعي است که حادثه کربلا بر شيعيان تأثيري دوگانه داشته: يکي پايان يافتن پيکار براي بازگرداندن حق آل علي (ع) به آنان و لزوم انتظار براي بازگشت امام زمان (ع) ، (امامي که زنده نيست و بيش از هزار سال است که انتظارش را مي کشند)؛ و ديگر اينکه اگر نياز باشد بايد عليه دروغ و بي عدالتي حتي در برابر موانع سهمگين قيام کنند.
7-2. علاوه بر توضيحات گذشته در باره گفتمان قرآني حق و باطل، اين امر بسيار مهم را هم بايد روشن کنيم که گفتمان “حصرگرايي” اسلامي در برابر گفتمان تقريباً رايج و البته نادرست غربي “پلوراليسم ديني” قرار دارد. اسلام به هيچ رو پلوراليسم ديني را بر نمي تابد.
زيرا اين دريافت عقلي را تصديق م
ي کند که تناقض محال است؛ در نتيجه به طور هم زمان طرفين نقيض، مانند توحيد اسلامي و تثليث مسيحي نمي توانند صادق باشند و اگر اثبات شود که طبق براهين خاص، توحيد بر حق است، ديگر نقيض آن يعني تثليث (يا ثنويت زرتشتي)، نمي تواند بر حق باشد و به ناچار باطل است. پس حصرگرايي اسلامي هم سو يا نگرش دو قطبي حق و باطل امري کاملاً طبيعي خواهد بود؛ اديان ديگر نيز به سهم خود از
همين حصرگرايي برخورداراند و تنها خود را بر حق و ديگران را باطل مي دانند.
هانتينگتون لوئيس، و هانتر به اين موضوع تصريح کرده اند.
بنابراين مجالسي براي خرده گيري بر اسلام به طور خاص < /SPAN>وجود ندارد. حصرگرايي اسلامي مطابق برهان و عقل است، چون توحيد اسلامي طبق برهان است و خاتميت پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله نيز به دليل غناي کامل اسلام و فروتر بودن اديان ديگر در مقايسه با اسلام، محرز است. چنان که مهدويت نيز تشيع و اسلام را برتر از اديان ديگر مي نشاند؛ از اين رو که مهدويت تنها رويکردي است که هم چنان رابطه خدا، خلق، زمين و آسمان را لحظه به لحظه برقرار مي بيند؛ چون حجت خدا روي زمين و در ميان مردم به مثابه رابط وجود دارد، البته ناشناس و غايب. ولي متقابلاً اديان ديگر چنين امتيازاتي نداشته، در نتيجه نمي توانند به طور کامل و مطلوب نجات بخش و هادي مردم باشند، چه رسد به اينکه تنها راه نجات باشند.
7-3. با روشن شدن موضوع حصرگرايي بر حقِ اسلام، حال مي توان به معناي تقسيم دوگانه دارالاسلام ودارالحرب هم پي برد. درباره اين تعبيرـ که البته عين آنها در قرآن نيست ـ ليکن مفهوم آنها هست و در اصل قرآن الهام بخش به کار بردن اين دو اصطلاح شده، بدين ترتيب که راهکار هجرت از محيط نامساعد فرهنگي شرک و کفر را به ناتوانان فکري توصيه کرده است. و اين امر سبب شده که در حديث نيز از همين اصطلاح بلد يا بلاد شرک يا دارالحرب استفاده شود.
اما بايد توجه داشت که اين تقسيم بر خلاف توهم صاحبان نقل هاي ذکر شده، تقسيمي سياسي و کينه توزانه نيست و نمي خواهد جهاني دوقطبي ـ آن گونه که غربي ها تصور مي کنند ـ ايجاد کند. جهان دو قطبي غربي سرشار از ديگري و ستم
است، ولي تقسيم اسلام صرفاً اعتباري و فرهنگي است. از نگاه اسلام دارالحرب به معناي منطقه نبرد نيست، بلکه مراد جايي است که يک مسلمان يا يک انسان، امنيت روحي لازم و آزادي فکري کافي نداشته ـ چنان که قرآن ترسيم کرده ـ خفقان حاکم است و متقابلاً دارالاسلام جايي است که چنان وضعي حاکم نيست. شاهد اين مدعا هم اين است که مسلمانان حتي در زمان قدرت مندي نيز براي غيرمسلمانان محيط بسته فکري ايجاد نمي کرده اند.
برنارد لوئيس در اين باره مي گويد:
با اين همه، جامعه اسلامي در مقابل اديان ديگر انعطاف پذير بود. آنان با رضاي خاطر در کنار مردماني که پيرو مذاهب ديگر بودند، هم زيستي مسالمت آميز داشتند و حاضر بودند در ازاي رعايت پاره اي محدوديت ها و کم و کاستي ها به آنها اجازه دهند در اجراي موازين ديني و اداره امور زندگي خود کاملاً آزادانه عمل کنند. در حالي که در مسيحيت چنين تسامحي به چشم نمي خورد، مگر تا زماني که جنگ هاي صليبي سرانجام مسيحيان را متقاعد کرد که وقت آن رسيده که زندگي کنند و بگذارند ديگران هم به زندگي خود ادامه دهند.
در ميان سخنان خانم هانتر نيز اين جمله را ديديم که دارالاسلام قلمرو صلح و روشن فکري و دارالحرب به طور دقيق تر، قلمرو فساد و بي اعتقادي است. پس نظريه سازان بحث ما نيز چندان به ا شکال تراشي خود اعتقاد ندارند.
7-4. خانم هانتر دچار تناقض گويي هاي متعددي در بحث جهان دو قطبي اسلامي شده است. از يک سو گفتمان دو قطبي اسلامي را دليل توسعه طلبي مسلمانان گرفت، ولي از سوي ديگر جهاد را منوط به حضور امام (ع) دانسته هرگونه توسعه مرزها را بدون حضور امام معصوم، از نظر شيعه ممنوع دانسته است. يا اينکه نظريه دارالحرب و دارالاسلام را نظريه سنتي جهان اسلام مي داند و در عين حال آن را برگرفته از سنت ساساني و جهان بيني زرتشتي قلمداد مي کند و با اين همه، شکل گيري اين نظريه را خيلي ديرتر و مربوط به دوره عباسي مي داند! همين طور ديدگاه امام خميني(ره) در باره جهان دو قطبي را هم اسلامي، هم زرتشتي و هم برآمده از نظام دو قطبي پس از جنگ جهاني دوم تصوير مي کند! حال با اين تناقض گويي ها درجه اعتبار سخنان وي چه قدر است؟
7-5. ديدگاه نام برده درباره اثر پذيري اسلام از دين زرتشت، در نظريه جهان دو قطبي وي نيز کذب محض است. زيرا در آيين زرتشت، حقيقتاً جهان به دو قلمرو يزدان و اهريمن، خير و شر، و نور و ظلمت تقسيم شده، دو نيرو در برابر هم قرار گرفته اند و با هم زورآزمايي مي کنند و درگيرند. ولي در منطق قرآن هرگز چنين ثنويتي در کار نيست. مقتضاي اصل توحيد و کمال مطلق بودن حق ـ به ويژه به دليل قدرت مطلقه اش ـ هيچ موجودي هماورد او نيست و هيچ قدرت حقيقي جز او وجود ندارد. او بر همه چيز و هر کار تواناست و هيچ قدرتي در مقابل او به حساب نمي آيد. حتي شيطان حيله گر، وسوسه گر نيز در عين حال موجود فوق العاده ناتواني است که بر انسان سلطه فيزيکي نداشته، در جهان قدرت دخل و تصرف چنداني ندارد و هر اندازه موجود که فرصت يافته با خواست خداست بوده است. اين حقايق کاملاً آشکار، مفاد آيات بسياري است که به دليل وضوح نياز به بحث ندارد.
7-6. اهانت هاي هانتر به حضرت امام خميني(ره) منحصر به آن چه نقل کرديم نيست. وي در جاي ديگري از کتابش ايشان را خشونت طلب و منادي قيام عليه مستکبران معرفي کرده است. ولي تمام اتهامات و اهانت هاي وي بي مورد و ساحت ايشان به مثابه يک اسلام شناس تمام عيار و ولي فقيه از تمام آنها به دور است. زيرا ايشان تنها از
فرهنگ قرآن الهام گرفته و از سنت اهل بيت علیهم السلام پيروي کرده بود و براساس آن، ديدگاه دو قطبي حق و باطل و استکبار و استضعاف را مطرح کرد. و اين رويکرد دين نيز کاملاً منطقي است. چرا که انسان نيز داراي دو بعد و دو قطب است: غريزه و عقل. غريزه او را به سوي نيازهاي مادي و جسمي مي کشد و عقل به خواسته هاي معنوي و روحي راهنمايي مي کند. در نتيجه، انسان جسماني ـ روحاني است و به گفته خود هانتر، انسان شناسي اسلامي بدين شکل است که نيازهاي جسمي و روحي را با هم در نظر گرفته، ميان ماديت و معنويت تعادل برقرار کرده است.
حال مي توان گفت که چالش دروني عقل و غريزه، به چالش بيروني و اجتماعي انسان هاي دنياپرست و استثمارگر و انسان هاي خداپرست و
عدالت خواه تبديل مي شود و اين کاملاً طبيعي است که جهاني دوقطبي به وجود آيد.
7-7. تعبير بازگشت امام عصر (ع) درصورتي درست است که حيات وغيبت ايشان ـ آن گونه که گواهي تاريخ و روايات بي شمار است ـ پذيرفته شود. ولي هانتر دچار تناقض گويي شده، بازگشت بدون< SPAN style="LINE-HEIGHT: 200%; FONT-FAMILY: 'Tahoma','sans-serif'; COLOR: black; FONT-SIZE: 9pt; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'" dir=ltr lang=AR-SA> حيات و غيبت را با هم مطرح ساخته است! به هر رو اعتقاد شيعه بنابر ادله تاريخي، اعتقادي و حديثي بسيار تولد امام زمان (ع) در خانه امام حسن عسکري (ع) از همسر ايشان جناب نرجس(س) در نيمه شعبان 255 هجري است و در نتيجه، حيات و غيبت ايشان تا به حال طبق مصالح خاصي است که بنابر آنها، خدا امامتِ در غيبت ايشان را اراده کرده است و اگر چنين باشد که هست، آن گاه بازگشت ايشان معني مي يابد و با تولد در پايان تاريخ ـ چنان که اهل سنت گويند ـ بازگشت معني ندارد، چون رفتني نبوده تا بازگشتي باشد.
7-8. بهترين گواه تفاوت قطبي نگري اسلامي و مهدوي با جهان دو قطبي زرتشتي يا غربي، اين است که طبق فرموده قرآن: “او خدايي است که رسولش را براي هدايت و با دين حق فرستاده تا آن دين را بر تمام اديان [و مکاتب] چيره گرداند، گرچه اين امر مشرکان را ناپسند آيد”. يعني رسالت اسلام، جهاني و گفتمان مهدويت نيز استقرار عدالت در سطح جهان است و چنين بينشي با قطب بندي و خط کشي تبعيض آميز ميان انسان ها هيچ سازگاري ندارد.