امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

گفتار چهارم ـ مراتب امر به معروف و نهی از منكر
از دیدگاه امام علی علیه‌السلام، فریضه‌ی امر به معروف و نهی از منكر سه مرتبه دارد:
1) مرتبه قلبی؛
2) مرتبه‌ی لسانی(زبانی)؛
3) مرتبه یدی(دستی و عملی).

این تقسیم‌بندی در كتاب‌های فقهی علمای اسلام نیز رایج گشته و تمامی فقها به هنگام بحث از این فریضه، آن را به سه مرتبه به شرح فوق تقسیم می‌نمایند. هر یك از مراتب مذكور خود دارای مراحلی است كه آمر و ناهی با رعایت الیسر فلا‌عسر(از ساده به سخت) باید امر و نهی نما
یند. در اینجا ابتدا روایت‌هایی از آن حضرت را در این‌ خصوص می‌آوریم، آنگاه در خصوص پایین‌ترین مرتبه یعنی مرتبه‌ی قبلی كه حداقل مراتب است، بحث مستقلی خواهیم داشت.
امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3
الف ـ مراتب سه‌گانه‌ی امر به معروف و نهی از منكر:
1) «و آنكر المنكر بیدك و لسانك و باین من فعله بحهد:[48] با دست و زبانت نهی از منكر كن و با تمام وجود از كسی كه مرتكب آن می‌شود، دوری نما». مراتب سه‌گانه‌ی امر و نهی در این روایت از مشكل به آسان(دست، زبان، قلب) بیان گردیده است.

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

دوری جستن از فرد گناهكار یكی از مراحل مرتبه‌ی قلبی است كه در این روایت به عنوان حداقل اقدامی كه انسان باید در مقابل مرتكب منكر انجام دهد، ذكر گردیده است.

2) «ایها المؤمنون انه من رأی عدواناً یعمل به و منكراً یدعی الیه فانكره فقد سلم و بر‌ئ، و من انكره بلسانه فقد أجر و هو افضل من صاحبه، و من انكره بالسیف لتكون كلمه‌الله هی العیا و كلمه الظالمین هی السفلی فذلك الذی اصاب سبیل الهدی و قام علی الطریق و نور فی قلبه الیقین:[49] ای مؤمنان، هرگاه كسی دید كه به دشمنی و نافرمانی حق عمل می‌شود و منكری رواج می‌یابد و آن را قلباً انكار نماید و از آن بیزاری جوید، راه به سلامت برده و از گناه تبرئه می‌شود.

هركس آن را با زبان نیز انكار كرده و با آن به مخالفت برخیزد، اجر و پاداش نیز دریافت داشته و چنین كسی از قبلی بهتر است. هركس آن را به وسیله شمشیر انكار و با آن مبارزه نماید و كاری كند كه جبهه‌ی حق و كلمه‌الله متعالی شود و جبهه‌ی ناحق و جانب ظالمان پست و خوار گردد، او راه هدایت را پیدا كرده بر راه مستقیم و راست قرار گرفته و یقین را در قلبش شكوفا ساخته است».

حضرت در اینجا ضمن این‌كه نهی از منكر را در سه مرتبه‌ی عملی می‌داند، ارزش و اهمیت هر یك را نیز یاد‌آور می‌شود كه مرتبه‌ی لسانی را از مرتبه‌ی قلبی و مرتبه یدی را از مرتبه‌ی زبانی بالاتر اعلام می‌كند.

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

عمل در حد مرتبه‌ی قلبی باعث می‌شود كه انسان خود را سالم نگه داشته و مرتكب گناه نگردد. در مرحله‌ی زبانی، آمر و ناهی، اجر و پاداش نیز می‌گیرد و در مرحله پایانی بالاترین پاداش را كه عبارت از هدایت به راه راست و حركت در آن طریق است، نصیب خود می‌گرداند.
امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3
3) «فمنهم المنكر بیده و لسانه و قلبه فذلك المستكمل لخصال الخیر، و منهم المنكر<بلسانه و قلبه و التارك بیده فذلك متمسك بخصلتین من خصال الخیر و مضیع خصله، و منهم المنكر بقلبه و التارك بیده و لسانه فذلك الذی ضیع اشرف الخصلتین من الثلات و متمسك بواحدهف و منهم تارك لانكار المنكر بلسانه و قلبه و یده فذلك میت الاحیاء:[50] گاهی فرد با دست و زبان و قلب نهی از منكر می‌كند، چنین كسی همه خصلت‌های خیر را تكمیل می‌نماید. گاه تنها با زبان و قلب نهی از منكر كرده و مرتبه دستی را ترك می‌نماید، چنین فردی دو خصلت خیر را به چنگ آورده ولی یكی را ضایع نموده و از دست داده است. گاهی نیز فقط در قلب نهی از منكر نموده و مرتبه‌ی دستی و زبانی را رها می‌كند

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

وی در این حالت دو خصلت شریف و برتر را از دست داده و تنها به یكی از خصلت‌های سه‌گانه اكتفا نموده است. گاهی نیز نهی از منكر را در زبان، قلب و عمل رها و ترك می‌كند، در این حالت فرد مزبور مرده‌ی متحرك است». «مرده‌ی متحرك» بهترین تعبیر برای كسی است كه حتی در قلبش نسبت به معروف‌هایی كه به آن‌ها عمل نمی‌شود و منكراتی كه رواج پیدا می‌كند، عكس‌العمل نشان نمی‌دهد. این‌ چنین كسی به راستی كه مرده‌ای است در بین زندگان؛ چراكه قلب او كه مایه‌ی حیات و مركز تحرك اوست، از خاصیت افتاده و در‌واقع مرده است.
امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

4) «اول ما تغلبون علیه من‌الجهاد، الجهاد با یدیكم ثم بالسنتكم ثم بقلوبكم، فمن لم یعرف بقلبه معروفاً و لم ینكره منكراً، قلب و جعل اعلاه اسلفه و اسفله اعلاء:[51] اولین مرتبه‌ای از جهاد كه در آن شكست می‌خورید، جهاد با دست است، سپس جهاد با زبان و آنگاه جهاد با قلبهایتان می‌باشد. هركس در قلبش معروفی را جای ندهد و منكری را از آن نراند، سرنگون می‌شود». در كلام قبلی حضرت، تاركان فریضه‌ی امر به معروف و نهی از منكر را در مرتبه قلبی، مرده‌ای در بین زندگان، و در اینجا سرنگون شده‌ای كه سرش به پایین و پاهایش به طرف بالاست، معرفی نموده است. این عبارت‌ها، تحقیر‌آمیزترین تعبیراتی هستند كه زبان امام معصوم نسبت به این دسته از افراد بیان شده است.

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

روایت‌های مذكور همگی در مقام بیان مرتبه‌های سه‌گانه‌ی امر به معروف و نهی از منكر و ارزش و اعتبار هر یك از آنها هستند كه انسان مؤمن باید در هر سه مرتبه، عامل به این فریضه باشد تا رضایت خداوند متعال را بطور كامل كسب نماید. در دسته‌ای دیگر از روایت‌ها و احادیث از قول امام اول شیعیان، مرتبه قلبی به عنوان حداقل وظیفه یك مكلف مورد توجه خاص قرار گرفته و آن حضرت از شیعیان می‌خواهد اگر برای عمل به مراتب زبانی و دستی عذر و یا بهانه‌ای دارند، لااقل در مرتبه قلبی به درستی عمل نمایند. همچنین مرتبه قلبی خود دارای مراحلی است كه انتظار هست حداقل انسان، پایین‌ترین مرحله از این مرتبه را كسب نماید..

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3


ب ـ مرتبه قلبی امر به معروف و نهی از منكر
1) اذا رأی احدكم المنكر و لم یستطع أن ینكره بیده و لسانه و انكره بقلبه و علم‌الله صدق ذلك منه، فقد انكره:[52] هرگاه یكی از شما، منكری را ببیند و نتوا
ند با دست و زبان جلوی آن را بگیرد، ولی قلباً آن را انكار نماید و خداوند صداقت او را تأیید كند، به وظیفه نهی از منكر خود عمل كرده است». امام در این بیان خود به دو شرط، نهی از منكر قلبی را برای ادامه فریضه كافی می‌داند:
اول ـ انسان نتواند با دست و زبان نهی از منكر كند؛
دوم ـ خداوند انكار قلبی او را قبول نموده و انسان در این خصوص صادق باشد.
اینك روایت‌های دیگری از آن حضرت را می‌آوریم كه در آنها درجات و مراحل این مرتبه را نیز به نوعی بیان فرموده است.

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

2) الراضی بفعل كالداخل فیه معهم:[53] كسی ك
ه نسبت به كار عده‌ای راضی باشد، مانند این است كه او نیز با آنان در انجام آن كار شریك است». رضایت یا عدم رضایت و حب و بغض، كمترین حالتی است كه باید انسان وارسته و متقی در قلبش نسبت به معروف و منكر داشته باشد.

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

3) ایها الناس، یجمع الناس الرضا و السخط. و انما عقرباقه ثمود
رجل واحد فعمهم‌الله بالعذاب لما عموه بالرضا:[54] ای كردم، رضا و سخط است كه مردم را جمع كرده و هماهنگ می‌نماید. فاقه ثمود را فقط یك نفر از قوم ثمود پی كرد، ولی خداوند همه آنها را عذاب كرد، چرا كه دیگران نیز به عمل آن فرد راضی بودند».

4) ادنی الانكاران ان تلقی اهل المعاصی بوجوه مكفهره:[55] حداقل مرتبه‌ی نهی از منكر این است كه گناهكاران را با ترش‌رویی ملاقات كنی.» پس از حصول نارضایتی از انجام كار ناپسند، حداقل كاری كه باید فرد مقید انجام دهد این است كه با چهره طبیعی با فرد گناهكار مواجه نشود، بلكه اخم نموده و عدم رضایت خودش را از آن كار ناپسند به نوعی بنمایاند. از این روایت و روایت‌های قبل استفاده می‌نماییم كه دوست داشتن معروف و دوست داشتن منكر در قلب، گرچه به نوبه خود پسندیده است، اما كافی نیست و فرد باید پس از این حب و بغض، عكس‌العمل ظاهری نیز از خود نشان دهد. قبلاً به هنگام بحث از شرایط و خصوصیات آمر و ناهی روایت(شماره 11 قسمت الف گفتار سوم) از قول حضرت آوردیم كه فرمود: «كسی نباش كه صالحان را دوست دارد، ولی عمل آنان را انجام نمی‌دهد و گناهكاران را دوست ندارد، ولی خودش از آنهاست»..

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

بنابراین پس از دوست داشتن عمل صالح و صالحان، باید سعی كرد كه همانند آنها شد تا دیگران نیز به این كار تشویق شوند. همچنین پس از حصول بغض و ناخشنودی در دل نسبت به گناه و گناهكاران، باید ناخشنودی خود را از عمل آنان به نحوی(ولو با ترش‌رویی)، آشكار نمود و متعاقب آن، باید خود نیز از قسمت «د» گفتار اول نیز كه در بحث اهمیت امر به معروف و نهی از منكر آن را از قول امیرالمؤمنین علیه‌السلام، آوردیم، ناظر به همین معناست؛ آنجا كه فرمود: «هرگاه خیر را دیدید و به سوی آن شتاب نمودید و آنگاه كه شر را دیده و از آن دوری جستید … رستگار و پیروزید».

اصولاً عامل بودن آمر و ناهی به اعتقادات و افكار خود، كه توقع آن را از دیگران دارد، جزء شرایط حائز اهمیت است و در این میان، سیره عملی انسان در امور خیر، خود بهترین آمر به معروف می‌باشد.

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

این موضوع در ضمن حدیث شماره 12 قسمت الف گفتار سوم نیز از قول مولای متقیان ذكر گردید كه فرمود: «كسی كه خود را مقتدای دیگران می‌داند باید اول خودش را آموزش دهد و كاری كند كه تأثیرش بر دیگران به واسطه سیره‌اش باشد نه زبان». از مجموع مطالب گذشته چنین نتیجه گرفته می‌شود كه در كلام علی علیه‌السلام، امر به معروف در مرتبه قلبی، دارای سه مرحله است:
اول ـ دوست داشتن عمل صالح و صالحان؛
دوم ـ رفتن به طرف عمل صالح و صالحان؛
سوم ـ انجام عمل نیك، طوری كه مایه تأسی دیگران گردد.

همچنین نهی از منكر در مرتبه‌ی قلبی دارای سه مرحله است:
اول ـ بعض و سخط نسبت به گناه و گناهكاران؛
دوم ـ برخورد ترش‌رویانه با گناهكاران؛
سوم ـ دوری جستن و اجتناب از عمل زشت.(تا مایه عبرت دیگران باشد)
امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

گفتار پنجم ـ ترك امر به معروف و نهی از منكر
از آنجا كه این دو فرضیه بر مسلمانان واجبند، طبعاً ترك آنها نیز حرام است. در روایت‌ها و احادیثی كه از نظر گذشت، مذموم بودن ترك این فریضه به خوبی مستفاد می‌گردد؛ بویژه روایت‌های مربوط به گفتار و جواب امر به معروف و نهی از منكر و دیگر مباحث گذشته و آتی كه به دنبال خواهد آمد. در اینجا دسته دیگری از كلمات و سخنان وارد شده از حضرت امیر علیه‌السلام، را ارائه می‌نماییم كه بیشتر اختصاص دارند به ترك امر به معروف و نهی از منكر، آثار مترتب بر این ترك و همچنین علل و عواملی كه انسان‌ها را وادار به ترك این فریضه می‌نماید. لذا این بحث را در دو قسمت بیان می‌كنیم.
امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

الف ـ آثار ترك امر به معروف و نهی از منكر:
1) «اذا لم یأمروا بالمعروف و لم ینهوا عن‌المنكر، لم یتبعوا الاخیار من اهل بیتی:[56] هر كه مردم به معروف و نهی از منكر نكنند، در آن هنگام است كه از
نیكان و برگزیدگان اهل‌ بیت من پیروی نمی‌شود». بزرگ‌ترین خطر و ضرری كه در اثر ترك امر به معروف و نهی از منكر متوجه جامعه اسلامی می‌شود، این است كه مسلمانان از نیكان اهل ‌بیت تبعیت و پیروی نمی‌كنند و در عوض تابع نا‌اهلان و فاسدان خواهند گردید. بنابراین، یكی از آثار سوء ترك این فریضه، گمراهی و ضلالت است كه گرفتار جامعه می‌شود؛ چرا كه دنباله‌رو هادیان و راهنمایان معصوم و امین نگردیده و زمام امور خود را به دست افراد ناباب خواهند داد؛ همان‌گونه كه در صدر اسلام و پس از رحلت پیامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و آله و نیز پس از شهادت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، این اتفاق افتاد.
امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

2) «ان‌الله لم یلعن القرن الماضی بین ایدیكم الا لتركهم الامر بالمعروف و النهی عن المنكر. فلعن‌الله السفهاء لركوب المعاصی و الحكماء لترك التناهی:[57] خداوند افراد قرن گذشته و پیش از شما را لعن نكرد مگر به خاطر اینكه آنان امر به معروف و نهی از منكر را ترك كردند. لذا خداوند نادان‌ها را به خاطر ارتكاب معاصی و حكما و دانشمندان را به دلیل ترك تناهی و باز‌ نداشتن گناهكاران مورد لعن قرار داده است».


3) «لا تتركوا الامر بالمعروف و النهی عن المنكر فیولی علیكم شراركم ثم تدعون فلا یستجاب لكم:[58] امر به معروف و نهی از منكر را ترك نكنید؛ زیرا بدان بر شما مستولی می‌شوند و آنگاه دعا می‌كنید(برای نجات از آن وضع) ولی دعای شما مستجاب نمی‌شود».

4) «ایها الناس لولم تتخاذلو عن نصر‌الحق و لم تهنوا عن توهین الباطل، لم یطمع فیكم من لیس مثلكم و لم یقو من قوی علیكم:[59] ای مردم، اگر در یاری حق پستی به خرج نمی‌دادید و در تحقیر و كوچك كردن باطل سستی نمی‌كردید، هرگز كسی كه از شما نسبت به شما طمع نمی‌ورزید و هیچ‌گاه فرد قوی بر شما مسلط نمی‌گشت

».

5)
«انما هلك من كان قلبكم حینما عملوا بالمعاصی و لم ینهاهم الربانیون و الاحبار عن ذلك … فنزلت بهم العقوبات:[60] گذشتگان به این دلیل هلاك شدند كه مرتكب گناه می‌شدند و رهبران و پیشوایان مذهبی، آنان را از منع نمی‌كردند … لذا مجازات‌های خداوند شامل حالشان گردید».

6) «انهم لما تمادوا فی المعاصی و لم ینهاهم الربایون و الاحبار عن ذلك، نزلت بهم العقوبات:[61] آنگاه كه پیشینیان تمایل به گناه پیدا كردند و پیشوایان مذهبی و پرهیزگارانشان آنان را از گناه باز نداشتند، عقوبت‌ها بر آنان نازل گردید».

7) «ظهر الفساد فلا منكر مغیر و لا زاجر مزدجرا فبهذا تریدون ان تجاوروا‌الله فی دار قدسه و تكونوا اعز اولیائه؟ هیهات لا یخدع‌الله عن جنته و لا تنال مرضاته الا بطاعه: فساد آشكار شده است اما كسی نیست كه آن را تغییر دهد و باز‌دارنده‌ای نیست كه آن را باز دارد. آیا اینگونه می‌خواهید در منزل‌گاه قدس الهی با خداوند مجاور و همنشین شوید و از عزیزترین اولیای او به حساب آیید؟ هرگز! خداوند را در مورد بهشتش نمی‌توان گول زد و جز با اطاعت نمی‌توان رضای او را به دست آورد».
با جمع‌بندی روایت‌ها و احادیثی كه گذشت، در مجموع از دیدگاه امام علی علیه‌السلام، آثار زیر ناشی از ترك فریضه امر به معروف و نهی از منكر خواهد بود:
1) عدم پیروی از اهل‌بیت و دنبال نا‌اهلان رفتن(گمراهی)؛
2) لعنت خداوند كه شامل هر دو قشر سفیه و عالم جامعه خواهد شد؛
3<SPAN dir=rtl&gt ;) مستولی شدن بدان و انسان‌های شرور جامعه بر دیگران؛
4) عدم استجابت دعا؛
5) به طمع افتادن بیگانگان و اقویا در مورد مسلمانان؛
6) هلاكت مردم و سرازیر شدن سیل بلاها بر آنان؛
7) عدم امكان مجاورت و هم‌نشینی با خداوند؛
8) عدم امكان اینكه انسان جزء اولیای عزیز خداوند بشود؛
9) بی‌خاصیتی انسان(میت الاحیاء).

نكته اخیر را قبلاً در بحث مراتب امر به معروف و نهی از منكر در حدیث شماره «3» قسمت «الف» گفتار چهارم مورد بحث قرار دادیم و سایر نكات هشت‌گانه مذكور نیز در چند روایت اخیر نهفته است.

ب ـ علت ترك امر به معروف و نهی از منكر
این موضوع دارای دامنه وسیع و گسترده‌ای است و به همین دلیل بسیار جای تأمل دارد؛ چراكه انسان پس از این همه تأكیدات كه در شرع اسلام نسبت به اهمیت و فضیلت امر به معروف و نهی از منكر و همچنین آثار و بركات اجرای آن و نیز آثار و عواقب سوء ترك آن شده است، همچنان بی‌توجهی كرده و از انجام آن سرباز می‌زند. در اینجا در حد اختصار و با استعانت و استمداد از كلمات پر مغز امیر‌المؤمنان، مطالبی را در خصوص علت ترك این فریضه عرضه می‌داریم.

1) «ان الامر بالمعروف و النهی المنكر لا یقربان من اجل و لا ینقصان من رزق: امر به معروف و نهی از منكر نه مرگی را نزدیك می‌كند و نه موجب كاستی رزق و روزی می‌گردد».

این كلام امیر‌المؤمنین گویا در جواب یك سؤال مطرح شده است و آن این‌كه «آیا امر به معروف و نهی از منكر موجب ضرر جانی و یا مالی می‌گردد؟» كه حضرت عقیده‌ای برخلاف آن را مطرح می‌نمایند. این معنا مجموعاً سه‌بار دیگر در قول آن حضرت(با اندكی تفاوت)، بیان گردیده است.[64]

بنابراین مهم‌ترین عامل باز‌دارنده مسلمانان از اجرای فریضه مقدس امر به معروف و نهی از منكر از نظر روانی براساس دیدگاه امام علی علیه‌السلام، عبارت از «بیم و خوف جانی و ترس از ضرر مالی» است.

گفتار ششم ـ امر به معروف و نهی از منكر و اقامه حدود
در روایت‌های شماره 2و 3 قسمت «الف» گفتار اول و شماره «2» قسمت «د» گفتار اول و حدیث قسمت «ب» گفتار سوم ملاحظه شد كه گاهی فریضه‌ی امر به معروف و نهی از منكر با فریضه‌ی دیگری به نام «اقامه‌ی حدود» یا «حفظ حدود» و یا «اقامه‌ی امر خداوند» تكمیل گردیده است. روشن است كه اقامه حدود خود نوعی نهی از منكر می‌باشند منتها این مرتبه‌ی از نهی از منكر، دارای ویژگی خاصی است و به همین علت در كتاب‌های فقهی باب خاصی به آن اختصاص یافته است.[65] اقامه حدود خود دارای شرایط خاصی می‌باشد و وظیفه‌ی همگانی نیست؛ بلكه به عهده‌ی فقها، حاكمان شرع و رهبران جامعه است كه به اقامه حدود الهی بپردازند.

در روایت دوم از
قول حضرت علی، علیه‌السلام آوردیم كه فرمود: «غایت دین، امر به معروف و نهی از منكر و اقامه حدود است». در روایت سوم فرمود: «قوام شریعت به امر به معروف، نهی از منكر و اقامه حدود است». در روایت دهم آمده است كه آن حضرت فرمود: «هركس سه خصلت در او باشد از شر دنیا و آخرت در امان است: امر به معروف، نهی از منكر و حفظ حدود الهی». حفظ حدود الهی كه در اینجا بیان گردیده است، از «اقامه حدود» عام‌تر بوده و با امر به معروف و نهی از منكر بیشتر مطابقت دارد. در روایت شانزدهم، حضرت همگان را به مسابقه برای اقامه‌ی حدود الهی و امر به معروف فرا می‌خواند. و بالاخره در حدیث قسمت «ب» گفتار سوم، صفات اقامه‌كننده امر خداوند را این‌گونه برشمرد:
1) مدارا نمی‌كند؛
2) سازش نمی‌كند؛
3) از مطامع و حرص و آز تبعیت نمی‌كند. اقامه امر خداوند نیز اصطلاحی عام و در‌بر گیرنده‌ی امر به معروف، نهی از منكر و اقامه حدود است.

گفتار هفتم ـ امر به معروف و نهی از منكر و جهاد
از دیدگاه امام علی علیه‌السلام، امر به معروف و نهی از منكر هر یك شعبه‌ای هستند از شعب جهاد.

1& lt;/SPAN>) «ایایمان علی اربع دعائم: علی الصبر و الیقین و العدل و الجهاد … و الجهاد منه علی اربع شعب: علی الامر بالمعروف و النهی عن المنكر و الصدق فی ‌المواطن و شنآن الفاسقین:[66] ایمان بر چهار پایه استوار است: صبر، یقین، عدل و جهاد.(آنگاه حضرت به ترتیب برای هر پایه، چهار شعبه را برمی‌شمارد تا به جهاد می‌رسد. جهاد چهار شعبه است: امر به معروف، نهی از منكر، صدق و راستی در هر حال و دشمنی با فاسقان». در روایت شماره پنج كه شرح آن گذشت نیز دیدیم كه حضرت، ارزش امر به معروف و نهی از منكر را از همه اعمال نیك و حتی جهاد در راه خدا بالاتر می‌داند. در روایت شماره 37 قسمت «ج» گفتار سوم نیز ملاحظه شد كه حضرت پس از آنكه خطاب به امام حسن علیه‌السلام، در وصیتنامه‌اش فر
مود: «و أمر بالمعروف تكن من اهله» و پس از آن فرمود: «و انكر المنكر بیدك و لسانك و باین من فعله بجهدك»، در ادامه‌ی موضوع، جهاد را به میان كشیده و می‌فرماید: «و جاهد فی‌الله حق جهاده و لا تأخذك فی‌الله لومه لائم» لذا ارتباط تنگاتنگ امر به معروف و نهی از منكر با جهاد و ارزش‌ والای هر یك از این فرایض به خوبی در گفتار آن امام مشهود است.

گفتار هشتم ـ امر به معروف و نهی از منكر و نصیحت
نصیحت شیوه‌ای است كه در امر به معروف و نهی از منكر لسانی باید مورد توجه آمر و ناهی باشد و از این ابزار به خوبی در راه هدف مقدسش استفاده نماید. همچنین از آنجا كه همه انسان‌ها جایز‌الخطا هستند، طبعاً همگی نیازمند نوعی نصیحت از جانب همر‌زمان خود می‌باشند. در میان آثار و روایت‌های رسیده از امام علی علیه‌السلام، تعابیر و مطالب بسیار مغتنم و نغزی در خصوص ارزش نصیحت و همچنین نصیحت‌پذیری وجود دارد كه در اینجا چشمه‌ای از آن را ذكر می‌كنیم:

1) «لا خیر فی لیسوا بناصحین الناصحین:[67] قومی كه ناصح نباشند و نصیحت‌كنندگان را دوست نداشته باشند،
هیچ خیری در بین آنها نیست».
2) «النصح ثمره المحبه:[68] نصیحت میوه محبت است».
3) «من قبل النصیحه أمن الفضیحه:[69] كسی كه پذیرای نصیحت باشد، از رسوایی در امان است».
4) «من اكثر التوفیق الاخذ ب
النصیحه:[70] بیشترین توفیق در قبول نصیحت است».
5) «من ساتر عیبك فهو عدوك: كسی كه عیب ترا پنهان دارد، دشمن توست».

احادیث مذكور در كوتاه‌ترین و موجزترین كلمات به بهترین نحو، ارزش فضیلت نصیحت، نصیحت‌كنندگان، نصیحت‌پذیران، دوست‌داران ناصحان و همچنین عدم پنهان نمودن عیب‌های دیگران را بیان می‌كند.

گفتار نهم ـ امر به معروف و نهی از منكر عامه نسبت به خاصه و حكام
همان‌طور كه در ضمن حدیث شماره‌ی 5 قسمت «الف» گفتار اول آورده شد؛ آن حضرت تمام كارهای نیك و حتی جهاد در راه خداوند را در مقابل امر به معروف و نهی از منكر همانند قطره‌ی آبی در برابر دریایی پهناور دانستند. در ادامه‌ی این كلام نورانی مطلب عجیبی را بیان می‌دارند و اضافه می‌نمایند كه از امر به معروف و نهی از منكر بالاتر هم داریم و آن، گفتن سخن حق نزد حاكم ظالم است.<BR& gt;
1) «... و افضل من ذلك كله كلمه عدل عند امام جائر:[71] بالاتر از همه این‌ها اعمال نیك، جهاد در راه خدا، امر به معروف و نهی از منكر، سخن عادلانه‌ای است كه در مقابل پیشوای ظالم گفته شود». آن حضرت در جای دیگر به مردم می‌گویند: «من دو حق بر گردن شما دارم؛ اول وفای به بیعت و دوم نصیحت كردن من به صورت آشكار و پنهان است»

2) «و اما حقی علیك
م فالوفاء بالیعه و النصیحه فی المشهد و المغیب:[72] حق من بر شما وفای به بیعت و نصیحت آشكار و نهان است». بنابراین از منظر امام، عامه‌ی مردم و آحاد جامعه نه تنها وظیفه دارند كه مقابل پیشوای ظالم بایستند و او را از معصیت باز دارند، بلكه در مقابل پیشوای عادل و معصومی همچون خودش هم حق دارند او را نصیحت كنند و بالاتر از آن، اینكه این نصیحت یك تكلیف است و حق امام بر مردم است كه باید مردم آن را ادا نمایند! در جایی دیگر به مردم تذكر می‌دهد كه اگر به این وظیفه و حق و حق خود یعنی امر به معروف و نهی از منكر نسبت به حاكم عمل نكنند، مستوجب عقوبت و مجازات الهی خواهند بود.

3) «ان‌الله لا یعذب العامه بذنب الخاصه اذا عملت الخاصه بالمنكر سراً من غیر أن لا تعلم العامه. فاذا عملت الخاصه بالمنكر جهاراً فلم تغیر ذلك العامه استوجب الفریقان العقوبه من‌الله عزوجل:[73] هرگاه خاصه بطور پنهانی و به گونه‌ای كه عامه نفهمند مرتكب منكر شوند، خداوند عامه را عذاب نمی‌دهد. ولی اگر خاصه بطور علنی و آشكار مرتكب منكر گردند
و عامه برای تغییر و اصلاح آنان اقدام نكنند، هر دو گروه(عامه و خاصه) سزاوار عقوبت و مجازات خداوند عزوجل می‌باشند».

بنابراین عوام مردم نسبت به گناهان خواص چنانچه پنهانی و غیر‌علنی صورت بگیرد، به گونه‌ای كه همگان از آن آگاه نگردند. مسئولیت و تكلیفی نداشته و خدای متعال نیز آنان را از این </SPAN&gt ;نظر مستوجب عقاب نمی‌داند. اما آن زمان كه خواص جامعه بطور علنی و آشكارا مرتكب اعمال ناشایست گردند، وظیفه‌ی عموم مردم است كه نهی از منكر نمایند و مانع از ارتكاب معاصی و منكرات گردند. اگر در این حال عامه وظیفه‌ی خود را انجام نداده و به بهانه‌ای زمینه را برای معصیت خاصه از بین نبرده و آنان را نهی از منكر نكنند، هر دو گروه(عامه و
خاصه) استحقاق عقاب و عذاب الهی را پیدا نموده و خداوند و خداوند عزوجل آنان را مجازات خواهد كرد.
امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

گفتار دهم ـ خلاصه و نتیجه بحث
دیدیم كه امام اول شیعیان و مولای متقیان، امر به معروف و نهی از منكر را «افضل اعمال لق»، «غایت دین»، «قوام شریعت»، «صفت خداوند» و «بالاتر از همه‌ی اعمال نیك و جهاد در راه خداوند» معرفی می‌نماید كه همگی دلالت بر فضیلت این فرضیه دارد. همچنین ملاحضه كردیم كه در خصوص آثار و بركات این دو فرضیه فرمود كه آمر به معروف در زمره «اهل معروف» قرار می‌گیرد و به مؤمنان پشت‌گرمی می‌دهد. ناهی از منكر نیز بینی كفار و منافقان و ف
اسقان را به خاك مالیده از مكر و نیرنگ آنان در امان می‌ماند. سلامت دنیا و آخرت، ثواب مضاعف و اجر فراوان از دیگر فواید اجرای امر به معروف و منكر است. علاوه بر آن، حضرت امر به معروف و نهی از منكر را معیار سنجش اعمال و نیز شایسته و سزاوار مسابقه و رقابت می‌دانند. همه‌ی این مطالب را برای بیان اهمیت امر به معروف و نهی از منكر و اثبات جایگاه ویژه و خاص آن در بین سایر فرایض ذكر نمودیم.

آنگاه مسأله وجوب امر به معروف و نهی از منكر(صرف‌نظر از اهمیت فراوانی كه برای آن ذكر كردیم) مورد بحث قرار گرفت و با بیان چهار روایت از آن امام بزرگوار، وجوب این دو فریضه مورد تأكید قرار گرفت. عامل بودن آمر و ناهی، سازش‌ناپذیری و بی‌توجه بودن به ملامت دیگران در راه اجرای فریضه‌ی امر به معروف و نهی از منكر، از خصوصیات بارزی هستند كه از دیدگاه امام علی علیه‌السلام، لازم است آمر و ناهی آنها را مراعات كند. مراتب سه‌گانه‌ی امر و نهی(قلبی، لسانی، یدی) و ارزش و اعتبار یكی از آنها به خوبی در كلام علی علیه‌السلام، مورد توجه و عنایت قرار گرفته و در این میان، مرتبه‌ی اول، كه اساس و مبنای دیگر مراتب است، بیشتر مورد اهتمام آن حضرت قرار گرفته است و از دیدگاه امام، كسی كه امر به معروف و نهی از منكر را در مرتبه قل
بی ترك نماید، مرده‌ای در بین زندگان است.
امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3

در بحثی دیگر، خطرات ترك امر به معروف و نهی از منكر و علت و عامل اصلی ترك این فرضیه را از دیدگاه امام بیان نمودیم. از جمله آثار و خطرات ترك امر به معروف و نهی از منكر عبارت است از: گمراهی، لعن خداوند، حاكمیت اشرار، عدم استجابت دعا، نفوذ بیگانگان و اقویا در امور مسلمانان، نازل شدن بلاها و هلاكت مردم، عدم امكان مجاورت و هم‌نشینی با خداوند برای بندگان و اولیای الهی. در گفتارهای دیگر رابطه‌ی امر به معروف و نهی از منكر نسبت به «اقامه‌ی حدود»، «جهاد» و «نصیحت» بیان شد. در پایان نیز كلمات گهر‌بار دیگری را از آن حضرت در‌خصوص این موضوع كه عوام مردم وظیفه دارند حكام و خواص را
نهی از منكر نموده و در برابر خطاها و منكرات آنها ساكت ننشینند، آوردیم.

پی نوشت:

 [47]. دشتی. پیشین، نامه 31، ص510.
[48]. الآمدی. پیشین، ج 1، ص 137، شماره 189. دشتی. پیشین.
[49]. الآمدی. پیشین، ص 229. شماره 200، عبده. پیشین، حكمت 373، ص 745.
[50]. الآمدی. پیشین، ج2، ص 63، شماره 80. عبده. پیشین، حكمت 374، ص 745.
[51]. صبحی الصالح. پیشین، حكمت 375، ص 542.
[52]. الامدی. پیشین، ج 1، ص 287، شماره 180.
[53]. علیزاده. پیشین، ص 37(به نقل از بحار ج 100، ص 96 و میزان الحكمه، حرف 4، ص 269).
[54]. مركز تحقیقات اسلامی سپاه. پیشین، ص 136، به نقل از خطبه 201 نهج‌البلاغه.
[55]. مشكینی، علی. امر به معروف و نهی از منكر. انتشارات یاسر، قم، بی‌تا، ص 49(به نقل از وسایل ج 6 باب 1)
[56]. الآمدی. پیشین، ج 1، ص 286، شماره 176.
[57]. فیض‌الاسلام. پیشین، خطبه 234، ص 808.
[58]. ابن‌میثم. پیشین، نامه 46، ص 535.
[59]&lt ;SPAN style=”LINE-HEIGHT: 200%; FONT-FAMILY: ‘Tahoma’,’sans-serif’; FONT-SIZE: 9pt; mso-fareast-font-family: ‘Times New Roman'” lang=AR-SA>. همان، خطبه 165، ص 349.
[60]. كورانی، علی. امر به معروف و نهی از منكر. دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1371 ش، تهران، چاپ ششم، ص 21.
[61]. مشكینی. پیشین، ص 7(به نقل از وسائل باب 1 ح 7)
[62]. دشتی. پیشین، خ 129، ص 246.
[63]. الآمدی. پیشین، ج 1، ص 238، شماره 272.
[64]. دشتی. پیشین، خ 156، ص 290. عبده. پیشین، حكمت 374، ص 746. الخرازی، السید‌محسن. الامر بالمعروف و النهی عن المنكر. مؤسسه النشر الاسلامی، قم: 1415 ه ق، ص 27(به نقل از كافی 5/57).
[65]. از جمله بنگرید به: المحقق الحلی، جعفر‌بن الحسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و احرام. مطبعه الاداب فی‌النجف الاشرف، 1389 ه/ 1969 م، ج 1، ص 344 و دیگر كتب فقهی كه معمولاً در مباحث خود ترتیب محقق حلی را رعایت نموده‌اند.
[66]. الكلینی. پیشین، ج 3، صص 84 ـ 85؛ دشتی. پیشین، حكمت 31، ص 628 ـ 630.
[67]. علیزاده. پیشین، ص 116، به نقل از میزان الحكمه 10 /61.
[68]. همان.
[69]. همان، ص 118(به نقل از غررالحكم و میزان الحكمه 10/ 59).
[70]. همان، ص 119(به نقل از غررالحكم و میزان الحكمه10/60).
[71]. عبده. پیشین، حكت 374، ص 746؛ الآمدی. پیشین، ج 1، ص 238، شماره 272.
[72]. فیض‌الاسلام. پیشین، خ 34، ص 114.
[73]. صافی گلپایگانی، لطف‌الله. راه اصلاح یا امر به معروف و نهی از منكر. دفتر انتشارات اسلامی، قم: 1373، ص 52 ـ 53(به نقل از وسایل 11/407).

www.basij.ir

کانال جامع دو نور در ایتا:
https://eitaa.com/twonoor
کانال جامع دو نور در تلگرام:
https://t.me/twonoor

صفحه اصلی – موسسه قرآن و نهج البلاغه -آموزش مجازی قران ونهج البلاغه

امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3. امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3
. امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3. امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3
. امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3. امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3
. امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3. امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3
.امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3. امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3
. امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3. امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام علي علیه السلام/3