ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

معجزات حضرت موسی(ع) بر فرعون و قبطیان

نویسنده :  یوسف دهقان


إعجاز از ماده “عجز” است که در لغت به معنای ضعف بوده؛[۱] و در اصطلاح قرآنی به این معناست که انسان کاری کند که با آن کار، دشمنش را ناتوان کند و غیر او از انجام آن کار ناتوان باشد.[۲]


بنابراین معجزه عبارت است از امر خارق­العاده­ای که با اراده­ی خدای متعال از شخص مّدعی نبوت ظاهر شود و نشانه­ی صدق نبوت وی باشد.[۳]


 


حضرت موسی(ع) در قرآن</SPAN&gt ;


“موسى” لفظ عبرى است، به معناى از آب گرفته شده؛ نام مبارک “موسی” –علیه­السلام- ۱۳۶ بار در قرآن به کار رفته است.[۴] نسب آن بزرگوار با چهار واسطه(وهیب، لاوی، یعقوب و اسحاق) به ابراهیم خلیل­الله(ع) می­رسد.[۵]


حالات حضرت موسى در قرآن مجید بیشتر از حالات دیگر پیغمبران ذکر شده است؛[۶] چون کشور مصر وسیع­تر و مردم مصر داراى تمدن پیشرفته‏ترى از قوم نوح، هود، شعیب و مانند آن­ها بود، مقاومت دستگاه فراعنه به همین جهت بیشتر بود؛ لذا قیام حضرت موسى(ع)­ از اهمیت بیشترى برخوردار بوده و نکات عبرت‏انگیز فراوانترى در بردارد؛ به همین دلیل در قرآن، به مناسبت­های مختلف، روى فرازهاى گوناگون زندگى موسى و بنى­اسرائیل تکیه شده است.[۷]


ایشان یکی از پیامبران اولی­العزم الهی است که دارای شریعت و کتاب (تورات) بوده[۸] و جهت هدایت بنی­اسرائیل و نجات آن­ها از دست فرعون مبعوث شد که ماجرای ولادت آن حضرت، پرورش یافتن او در خانه­ی فرعون، خروج از مصر، استقرار وی در مد
ین، داستان وادی طور، بازگشت به مصر، گفتگو با فرعون و معجزات او، نجات بنی­اسرائیل و نابودی فرعون و فرعونیان و… از جمله مباحثی است که در برخی سوره­های قرآن[۹] بیان شده است.[۱۰]   


در این مقاله فقط به معرفی معجزات حضرت موسی(ع) که جهت هدایت فرعون و اطرافیانش آورد، می­پردازیم و قبل از بیان این معجزات، به دو مطلب مهم، پیرامون معجزه اشاره می­کنیم:


 


1. علت نیاز پیامبران به معجزه:                       


خدای حکیم، می­داند که رسالت خود را کجا قرار دهد و چه کسی را به عنوان جانشین خود بر روی زمین برگزیند، تا عهده­دار هدایت مردم و نجات آن­ها از گمراهی شده و وظیفه­ی سنگین پیامبری را به­طور شایسته ادا کند.[۱۱]


خصوصیت پیامبران، تلق
ّی و دریافت وحی و نبوغ و رمز و رازی است که در این امر نهفته است و به واسطه­ی آن، پیامبران از قدرتی شگرف برخوردار می­شوند و کاری خارق عادت انجام می­دهند.[۱۲]


پس منصب پیامبرى بزرگترین منصبى است که به عده‏اى از افراد خاص و پاک داده شده؛ زیرا منصب­های دیگر، معمولا حاکم بر جسم افراد است، ولى این منصب بر دل و جان جامعه‏ حکومت مى‏کند و به همان نسبت که ارج بیشترى دارد، مدعیان دروغین و افراد شیاد بیشترى، خود را صاحب این منصب ­دانسته و از آن سوء استفاده مى‏کنند؛ در مقابل مردم یا ادعاى هر مدعى را باید بپذیرند، یا دعوت همه را ردّ کنند؛ اگر همه را بپذیرند، هرج و مرج به وجود مى‏آید و اگر هیچ کدام را نپذیرند، آن هم نتیجه‏اش گمراهى و عقب‏ماندگى است؛ بنابراین همان دلیلى که اصل بعثت پیامبران را لازم مى‏داند، مى‏گوید پیامبران واقعی مى‏بایست نشانه‏اى همراه داشته باشند که علامت امتیاز آنان از مدعیان دروغین و سند حقانیت آن­ها باشد؛ روى این اصل، لازم است هر پیامبرى، معجزه‏اى بیاورد که گواه صدق رسالتش باشد.[۱۳]                     


 


2. معجزه و شرایط زمان:


معجزات پیامبران بر اساس زمان خود و مناسب با پیشرفت­های عصر خود بوده که خداوند به هر پیامبرى، معجزه­ای بر طبق علم و دانشى که بر آن واقف بودند، عطا می­کرد تا مردم بدانند این کار بشرى نیست؛ اما اگر معجزه، بر اساس علمى باشد که برای آن­ها ناشناخته بوده، موجب ادعای توان آن را خواهد داشت، با علم به اینکه فعلا بدان راه ندارند؛ پس علت اینکه خدای متعال حضرت عیسی(ع) را به معجزاتی از قبیل شفا دادن کور مادرزاد مخصوص گردانیده،[۱۴] این ­است که در زمان او علم طبّ و پزشکی، پیشرفت کرده و به اوج خود رسیده بود؛ خداوند نیز معجزه­ی او را از جنس دانش زمان خود قرار داد تا بر دانشمندان غالب آید و نبوتش ثابت گردد و اگر دانشمندان ایمان آورند، عوام مردم نیز از آن­ها پیروى کرده و دشمنان نیز غیر بشری بودن معجزه را درک می­کنند؛ چنان­که در زمان حضرت موسى(ع)، سحر بسیار گسترش یافته و اوج گرفته بود؛ خداوند نیز معجزه­ی عصای موسی را به وى داد تا سحر آن­ها را باطل کند و ساحران را از آوردن مثل آن، عاجز گرداند؛ همچنین در ظهور دین اسلام هنر مردم، بلاغت و فصاحت بود، به همین دلیل خداوند معجزه­ی قرآن را به پیامبر اسلام داد که عجایب نظم و شگفتی­هاى بیان و اسلوب آن، دیگران را عاجز گرداند.[۱۵]


 


معجزات نه­گانه­ی حضرت موسی در قرآن


خداوند در سوره­ی مبارکه­ی إسراء، آیات و معجزات حضرت موسی(ع) را نه تا معرفی می­کند:


«وَ لَقَدْ آتَینا مُوسى‏ تِسْعَ آیاتٍ بَیناتٍ»[۱۶]


«ما به موسى نُه معجزه­ی روش
ن دادیم»


 


طبق آیات قرآن، معجزات حضرت موسی(ع)، بیش از نُه تاست؛ اما مراد در این بیان، معجزاتی است که موسی برای فرعون و قبطیان آورد و غیر از این معجزاتی دیگر نیز برای قوم بنی­اسرائیل داشت. این نه معجزه، همان معجزاتی است که در طول آیات ۱۰۳ تا ۱۳۳ سوره­ی مبارکه­ی اعراف بیان شده است.[۱۷]


 


1 و ۲. عصا و یدبیضاء:


از جمله معجزات بارز حضرت موسی(ع)، تبدیل شدن عصای او به اژدها (مار بزرگ) و یدبیضا (دست درخشان) است که خدای متعال در قرآن به آن­ها اشاره کرده است. بر اساس آیات سوره­ی طه، هنگامی که خداوند در سرزمین مقدّس طوی، موسی را به پیامبری برگزید، دو معجزه­ی آشکار نیز به او عطا کرد:   


 


الف. عصای حضرت موسی:


خدای متعال به موسی(ع) فرمود: «چه چیزی در دست راست تو است، موسی(ع) در جواب عرض کرد: این عصای من است، بر آن تکیه می­زنم، با آن برگ درختان را برای گوسفندانم می­ریزم و نیازهای دیگری را نیز با آن برطرف می­کنم.»[۱۸]


سؤال خداوند مطلق و مبهم است، اما از جواب آن که ناظر به ماهیت عصا بود، فهمیده می­شود که مراد خدای متعال اسم آن جسم نبوده؛ بلکه سؤال از پیرامون عصا و کارایی آن بوده است؛ یعنی آن چوب دستی موسی که به عنوان عصا در دست گرفته، دارای این ویژگی­ها و این منافع است و از این جواب توضیحی موسی به دست می­آید که خداوند همین عصا را که یک تکه چوب بوده و دارای این ماهیت است، به اژدهای واقعی تبدیل می­کند؛ و این إعجاز بزرگی است.[۱۹]   


پس از این سؤال و جواب، خدای متعال به موسی دستور داد که عصایش را به زمین بیندازد:


«أَلْقِها یا مُوسى! فَأَلْقاها فَإِذا هِی حَیهٌ تَسْعى»‏[۲۰]


«اى موسى! آن را بیفکن؛ پس موسى آن(عصا) را افکند، که ناگهان اژدهایی
شد که به هر سو می­شتافت.»


 


حضرت موسی این دستور الهی را سریعاً انجام ­داد و عصایش به صورت مار عظیمی در ­آمد؛ سپس به موسی دستور داده شد که آن را بگیرد، بدون اینکه ترسی در دل داشته باشد؛ تا به صورت اولیه(چوب دستی) در بیاورد.[۲۱]


 



ب. یدبیضاء:


بعد از معجزه­ی عصا، خداوند جهت عطای معجزه­ی دیگر، به موسی فرمان دیگری می­دهد:


«وَ اضْمُمْ یدَکَ إِلى‏ جَناحِکَ تَخْرُجْ بَیضاءَ مِنْ غَیرِ سُوءٍ آیهً أُخْرى»[۲۲]


«دستت را در گریبانت ببر، تا سفید و بى‏عیب بیرون آید؛ این نشانه­ی دیگرى (از سوی خداوند) است.»


 


این سفیدی و درخشانی دست، به خاطر درد و مرض، مثل پیسی و مشکلات پوستی نیست؛ بلکه نشانه­ای از اعجاز و قدرت الهی است.[۲۳]


 خدای منان بعد از این که این دو معجزه بزرگ را در اختیار موسی قرار می­دهد، می­فرماید: ما این معجزات را در اختیار تو قرار دادیم تا آیات بزرگ خود را به تو نشان دهیم.[۲۴]  


 


کاربرد دو معجزه­ی عصا و ید بیضا


حضرت موسی(ع) طبق مأموریت الهی، به سوی فرعون رفت؛ فرعون فردی طغیان­گر و سرکشی بود که در رأس گروهی به نام قبطیان که فامیل­ها و اطرافیان فرعون بودند، صاحب قدرت و شوکت بود.[۲۵]


لازم به ذکر است که لفظ “فرعون” از القاب سلاطین مصر بوده، چنانچه “قیصر” از القاب سلاطین روم و “نمرود” لقب سلطان بابل بوده است.[۲۶]  


حضرت موسی وقتی نزد فرعون رفت، به او گفت: من رسول خدا هستم و دلیلی روشن برای رسالت خود دارم، بنی­اسرائیل را با من بفرست و آن­ها را رها کن؛ ولی جواب فرعون به موسی این بود که اگر راست می­گویی، دلیل و نشانه­ات را بیاور؟![۲۷] موسی بلافاصله آن دو معجزه را که خدای متعال در وادی طور به او داده بود، ارائه داد:


«فَأَلْقى‏ عَصاهُ فَإِذا هِی ثُعْبانٌ مُبِینٌ وَ نَزَعَ یدَهُ فَإِذا هِی بَیضاءُ لِلنَّاظِرِینَ»[۲۸]


«(موسی) عصاى خود را افکند؛ ناگهان اژدهاى آشکارى شد؛ و دست خود را (از گریبان) بیرون آورد؛ سفید (و درخشان) برای بینندگان بود.»


 </o:p&g t;


کاربرد اصلی معجزه­ی عصا در مجلس ساحران فرعون بود؛ وقتی ساحران زبردست فرعون، طبق برنامه­ی از پیش تعیین شده، با سحر و جادوی خود در مجلس بزرگ با نظاره­گری انبوهی از جمعیت، برای شکست موسی حاضر شدند و ریسمان­ها و طناب­های خود را به صورت شیء متحرک­ و مارهای خیالی درآوردند، این کار ساحران در چشم مردم، عجیب و بزرگ به نظر آمد،[۲۹] در همان حین حضرت موسی(ع)، طبق وحی الهی عصای خود را به زمین افکند و به صورت اژدهایی بزرگ و واقعی در آمد که تمام جادوی ساحران را بلعید و عظمت و حقانیت پروردگار عالمیان و رسالت خود را اثبات کرد:[۳۰]


«وَ أَوْحَینا إِلى‏ مُوسى‏ أَنْ أَلْقِ عَصاکَ فَإِذا هِی تَلْقَفُ ما یأْفِکُونَ»[۳۱]


«(ما) به موسى وحى کردیم که: عصای خود را بیفکن؛ ناگهان (به صورت مار عظیمی درآمد که) وسائل دروغین آنها را به سرعت برمی­گرفت.»


 


بعد از اعجاز موسی(ع) که حق از باطل روشن شد، فرعون و ساحران او  شکست خورده و احساس شرم و حقارت نمودند. ساحران که آشنایی کامل به فنون سحر و جا
دوگری داشتند، هیبت و عظمت این اعجاز واقعی را دیدند، و فهمیدند که این کار موسی از جنس سحر آن­ها نبود؛ در نتیجه به خدای موسی ایمان آوردند و حتی تهدید فرعون تأثیری در وجود آن­ها نگذاشت و با اخلاص تمام در راه خدا ایستادگی کردند؛ چرا که واقعیت را دریافته بودند؛ ولی فرعون نه تنها ایمان نیاورد، بلکه موسی را نیز ساحر خواند و ساحران را در تسلط به منطقه، همدست موسی خواند؛ زیرا بزرگ­ترین شکست فرعون، ایمان ساحران در انظار آن جمعیت عظیم بود.[۳۲]


 


معجزات پنجگانه­ی حضرت موسی(ع)


در سوره­ی مبارکه­ی اعراف، در یک آیه به پنج معجزه از معجزات حضرت موسی اشاره شده است. قبل از بیان این معجزات، بیان این نکته لازم است که علت نزول و وقوع این معجزات متعدد، سرکشی، لجاجت، ایمان نیاوردن و عدم وفای به عهد فرعون و طرفدارانش نسبت به حضرت موسی(ع) و بنی­اسرائیل بود که حتی بعد از این همه اعجاز، استکبار ورزیدند و بر کفر خود اصرار داشتند.[۳۳]


بعد از این که فرعون خواسته­ی موسی مبنی بر رها کردن بنی­اسرائیل را نپذیرفت، وعده­ی موسی که نزول عذاب بود، محقق شد و اولین عذاب (طوفان) بر سر آنان فرود آمد؛ چون بنی­اسرائیل در اسارت فرعون بودند و فرعون مثل بردگان از آن­ها کار می­کشید؛ لذا در رنج و سختی شدیدی بودند؛ بعد از مدّت کوتاهی، آن­ها به حضرت قول دادند و درخواست کردند که عذاب را رفع کند تا ایمان بیاورند و بنی­اسرائیل را آزاد کنند؛ اما وقتی به عنایت موسی، خدا عذاب را از آن­ها برداشت، ایمان نیاوردند و دوباره به آزار و اذیت بنی­اسرائیل ادامه دادند، تا جایی که این ماجرا پنج مرتبه با پنج اعجاز و بلای گوناگون تکرار شد:[۳۴]


«فَأَرْسَلْنا عَلَیهِمُ الطُّوفانَ وَ الْجَرادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ آیاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ»[۳۵]


«سپس (بلاها را پشت سرهم بر آنها نازل کردیم) طوفان و ملخ و آفت گیاهى و قورباغه‏ها و خون را که نشانه‏هایى از هم جدا بودند، بر آنها فرستادیم (ولى باز بیدار نشدند) و تکبر ورزیدند و جمعیت گنهکارى بودند.»


 


الف. طوفان: باریدن باران و طغیان رود نیل بود که ناگهان به صورت سیلاب‏ از هر سو شهر را تهدید نمود، خانه‏ها را فرا گرفته و فرو ریخت و کشتزارها را گل و لجن دریا فراگرفته، زراعت­ها را به کلى خراب و فاسد نمود.[۳۶]


 


ب. جَراد: همان ملخ است و به آن جراد می­گویند چون زمین را از گیاه، زرع و درختان خالی می­کند. وجود ملخ­ها در شهر آن قدر کثرت پیدا کرد که حتی چوب، آهن­، درب منازل، درختان و سقف عمارات را از بین بردند و تمام لباس­هاى آن­ها را جویدند و بر سر و صورت آن­ها می­نشستند‏.[۳۷] 


 


ج. قمّل: یک نوع آفت نباتى بوده که به غلات قبطیان(قوم فرعون) افتاد، و همه را فاسد کرد.[۳۸] 


 


د. ضفادع: ضفادع، همان وزغ و قورباغه است که در غذاها و در زیر لباس­هاى قبطیان و جایگاه خواب آن­ها می­رفتند.[۳۹]


 


و. خون: آب رود نیل به خون تبدیل شد و قبطیان آب را، خون می­دیدند اما اسرائیلیان (بنی­اسرائیل که در اسارت و بردگی فرعون بودند) آن را آب می­دیدند. وقتی اسرائیلی می­نوشید، آب بود و وقتی قبطی آن را می­نوشید، خون بود؛ تا آنجا که افراد قبطی به افراد بنی­اسرائیلی می­گفتند: آب را در دهانت بگذار و بعد آن را در دهان من بریز؛ اما وقتی آب را در دهان قبطی می­ریخت، باز تبدیل به خون می­شد.[۴۰]


یکی از خارق­العاده بودن این معجزات این بود که این عقوبت­ها اختصاص به قبطیان داشته و طوفان و حشرات نامبرده، نسبت به پیروان موسى(ع)، وسیله­ی تهدید نبود؛ بلکه نشانه­ی رحمت و مسرّت آنان بود؛ زیرا مى‏دانستند که پروردگار عالم به منظور پشتیبانى از دعوت موسى(ع)، قبطیان را که در مقام مبارزه با دعوت به توحید برآمده­اند، عقوبت و تهدید می­کند.[۴۱]


 


8 و ۹. دو معجزه­ی دیگر حضرت موسی:


در سوره­ی مبارکه اعراف به این دو معجزه که خشکسالی(قحطی) و کمبود انواع میوه­ها بود، اشاره کرده و می­فرماید:


«وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ­فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ­الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ»[۴۲]


«ما آل­فرعون را به قحطى و خشکسالى و کمبود میوه‏ها گرفتار ساختیم، شاید متذکر گردند و بیدار شوند!»


&l t;SPAN style=”LINE-HEIGHT: 200%; FONT-FAMILY: ‘Tahoma’,’sans-serif’; FONT-SIZE: 9pt; mso-fareast-font-family: ‘Times New Roman'” lang=AR-SA> 


خداى سبحان آل­فرعون را که قبطى‏ها و فامیل­های فرعون بودند، به قحطى‏هاى و کمبودهای متعدد دچار کرد، تا شاید با این وسیله متذکر شوند.[۴۳] چون قوم فرعون پیش از عذاب الهی، به رودخانه‏هاى خود و به رود نیل که همه­ی خیرات سرزمینشان از ناحیه­ی آن بود، مى‏بالیدند؛ باران مراتعشان را سرسبز کرده بود و آب نیل باغ­هایشان را پر از درختان میوه ساخته بود؛ تا اینکه باران رو به نقصان نهاد و همه­ی باغ و بستانشان خشک شد. این عذاب برای آن بود که بدانند این شکوه نعمت و آبادانی از خداى تعالى است، نه از ناحیه­ی دیگر.[۴۴]


نکته­ی قابل توجه این است که این خشکسالى، چند سال ادامه یافت و براى مصر بلاى بزرگى محسوب مى‏شد؛ زیرا مصر یک کشور کاملاً کشاورزى بود و خشکسالى همه­ی طبقات آن را تحت فشار شدید قرار مى‏داد، ولى آل­فرعون که صاحبان اصلى زمین­ها و منافع آن بودند، بیش از همه زیان مى‏دیدند.[۴۵]


 


اهداف معجزات


1. معجزات نه‏گانه­ی موسی بر فرعونیان، براى اثبات رسالت موسای کلیم­الله ارائه شد؛ در نتیجه فرعون از خودستایى بازگردد و از کردار خویش پشیمان شده و با تصدیق رسالت موسی هدایت شده و عموم مردم را نیز به توحید دعوت کند.[۴۶]


2. مردم به کفر، معصیت و انحراف خویش آگاه شوند و با مشاهده­ی این معجزات الهی پند گرفته و رقّت قلب یابند؛ در نتیجه به سوی خدای یگانه گرویده و رضای الهی را در نظر بگیرند.[۴۷]<SPAN style="mso-bookmark: _ftnref47"&gt ;


 پی نوشت:


 [1]. ابن منظور، محمد بن مکرم‏؛ لسان العرب‏، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق،‏ چاپ سوم‏، ج ۵، ص۳۶۹.


[2]. طریحى، فخرالدین؛‏ مجمع البحرین، تحقیق سیداحمد حسینى،‏ تهران، کتابفروشى مرتضوى، ۱۳۷۵ش،‏ چاپ سوم‏، ج۴، ص۲۴.


[3]. مصباح یزدی، محمدتقی؛ آموزش عقاید، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۷ش، چاپ دوم، ص۲۲۰.


[4]. قرشى، سیدعلى­اکبر؛ قاموس قرآن‏، تهران، دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۷۱ش،‏ چاپ ششم‏، ج۶، ص ۳۰۴.


[5]. نجفى خمینى، محمدجواد؛ تفسیر آسان‏، تهران، اسلامیه، ‏‏۱۳۹۸ق‏، چاپ اول‏، ج ۱۸، ص۸۸.


[6]. قاموس قرآن، ج۶، ص ۳۰۴.


[7]. مکارم شیرازى، ناصر و همکاران؛ تفسیر نمونه‏، تهران، دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۷۴ش،‏‏ چاپ اول، ج۶، ص۲۷۹.


<SPAN style="LINE-HEIGHT: 200%; FONT-FAMILY: 'Tahoma','sans-serif'; COLOR: #000066; FONT-SIZE: 9pt; TEXT-DECORATION: none; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; text-underline: none" lang=AR-SA&gt ;[8]. طباطبایى(علامه)، سیدمحمدحسین؛ المیزان فى تفسیر القرآن، قم، جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم، ‏۱۴۱۷ق‏، چاپ پنجم‏، ج۱۸، ص۲۱۸.


[9]. بقره، اعراف، طه، قصص، شعراء و نمل.


[10]. تفسیر آسان، ج۱۴، ص۳۳۰ -۳۳۲.


[11]. أنعام/۱۲۴. طبرسى، فضل بن حسن،؛ مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تحقیق با مقدمه محمدجواد بلاغى، تهران،‏ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش‏، چاپ سوم، ج۴، ص۵۵۹ .


[12]&lt ;/SPAN>. جوادی آملی، عبدالله؛ تفسیر موضوعی قرآن کریم، وحی و نبوت در قرآن، تحقیق علی زمانی قمشه­ای، قم، إسراء، ۱۳۸۶ش، چاپ چهارم، ج۳، ص۴۰. 


[13]. تفسیر نمونه، ج۱، ص۱۲۸.


[14]. آل عمران/۴۹.


[15]. مجمع البیان فى تفسیر القرآن، ج۲، ص۷۵۳.


[16]. إسراء/۱۰۱.


[17]. المیزان فى تفسیر القرآن، ج۱۳، ص۲۱۸.


[18]. طه/۱۷و ۱۸.


[19]. ابن عاشور، محمدبن­طاهر؛ التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسه التاریخ، ۱۴۲۰ق، چاپ اول، ج۱۶، ص۱۰۹- ۱۱۰.


[20]. طه/۱۹ و ۲۰.


[21]. طه/۲۱.


[22]. طه/۲۲.


[23]. صادقى تهرانى، محمد؛ الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن، قم، فرهنگ اسلامى، ‏۱۳۶۵ش‏، چاپ دوم، ج۱۹، ص۷۱.


[24]. طه/۲۳.


[25]. المیزان فى تفسیر القرآن ، ج ۱۴ ص ۱۴۵


[26]. حسینى شاه­عبدالعظیمى، حسین­ بن­ احمد؛ تفسیر اثناعشرى، تهران، میقات، ‏۱۳۶۳ش، چاپ اول، ج۸، ص۲۶۰.


[27]
. اعراف/۱۰۴ و ۱۰۶.


[28]. اعراف/۱۰۷ و ۱۰۸.


[29]. الفرقان فى تفسیر القرآن، ج۱۱،
ص۲۵۰.


[30]. اعراف/۱۱۶ – ۱۱۸.


[31]. اعراف/۱۱۷.


[32]. اعراف/۱۱۸ – ۱۲۶. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۷۱۲.


[33]. جرجانى، ابوالمحاسن حسین بن حسن‏؛ جلاء الأذهان و جلاء الأحزان‏، تهران، دانشگاه تهران، ‏۱۳۷۷ش،‏ چاپ اول‏، ج۳، ص۲۳۷ .


[34]. فیض کاشانى، ملامحسن،؛ تفسیر صافى،‏ تحقیق حسین اعلمى،‏ تهران، صدر، ‏۱۴۱۵ق،‏ چاپ دوم‏، ج۲، ص۲۳۰.


[35]. اعراف/۱۳۳.


& lt;SPAN style=”mso-bookmark: _ftn36″>[36]. حسینى همدانى، سیدمحمدحسین؛ انوار درخشان،‏ تحقیق محمدباقر بهبودى، ‏ تهران، کتابفروشى لطفى،‏ ‏۱۴۰۴ق‏، چاپ اول، ج۶، ص۴۷۴ – ۴۷۵.


[37]. طیب، سیدعبدالحسین،‏ اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، اسلام‏، ۱۳۷۸ش‏‏، چاپ دوم، ج۵، ص۴۳۶.


[38]. تفسیر نمونه، ج۶، ص۳۲۲.


[39]. أطیب البیان فى تفسیر القرآن، ج۵، ص۴۳۶.


[40]. تفسیر صافی، ج۲، ص۲۳۱.


[41]. انوار درخشان، ج۶، ص۴۷۵.


[42]. اعراف/۱۳۰.


[43]. المیزان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۲۲۶.


[44]. مترجمان‏، تفسیر هدایت‏، مشهد، بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى‏، ۱۳۷۷ش،‏ چاپ اول، ج۳، ص۳۶۳.


[45]. تفسیر نمونه، ج۶، ص۳۱۵.


[46]. انوار درخشان، ج۱۰، ص۱۶۳ و ج۶، ص۴۷۲.


[47]. تفسیر صافی، ج۲، ص۲۲۹.


www.pajoohe.com

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید