ورود

ثبت نام

موسسه قرآن و نهج البلاغه
home-icone
Institute of Quran & Nahjul Balaghah

اولین و آخرین آیه و سوره قرآن مجید

درباره اولين آيه يا سوره نازل شده سه نظر وجود دارد:
1. گروهي معتقدند كه اولين آيات سه يا پنج آيه از اول سوره علق بوده است كه مقارن بعثت پيامبر نازل شده است، هنگامي كه ملك (فرشته) فرود آمد و پيامبر را باعنوان «نبوت» ندا داد و به او گفت: بخوان، گفت: چه بخوانم؟ پس او را در پوشش خود گرفت و گفت: «اقرا باسم ربك الذي خلق، خلق الانسان من علق، اقرا و ربك الا كرم الذي علم بالقلم، علم الانسان ما لم يعلم»[1] از امام صادق (ع) روايت شده است كه فرمود: «اول ما نزل علي رسول اللّه (ص) بسم اللّه الرحمان الرحيم اقرا باسم ربك و آخر مانزل عليه: اذاجا نصراللّه ».[2]


2. گروهي نخستين سوره نازل شده را سوره مدثر مي دانند از ابن سلمه روايت شده است كه از جابربن عبداللّ
ه انصاري سؤال كردم: كدامين سوره يا آيه قرآن براي نخستين بار نازل شده است؟
گفت: «يا اي ها المدثر» گفتم: پس «اقرا باسم ربك» چه؟
گفت: گفتاري كه از پيامبر اكرم (ص) شنيده ام اكنون براي شما بازگو مي كنم شنيدم كه فرمود: «مدتي را در مجاورت كوه حرا گذرانيدم در پايان كه از كوه پايين آمدم و به ميانه دشت رسيدم، ندايي شنيدم به هر طرف نگريستم كسي را نديدم سپس سر به آسمان بلند كردم، ناگهان او (جبرئيل) را ديدم لرزشي مرا فرا گرفت، به خانه نزدخديجه آمدم، خواستم تا مرا بپوشاند آن گاه «يا ايها المدثر, قم فانذر»[3] نازل شد[4] گروهي از اين حديث استفاده كرده اند كه اولين سوره نازل شده در ابتداي وحي بر پيامبر اكرم (ص) اين سوره است[5] ولي در متن حديث هيچ گونه اشاره اي به اين امر كه نخستين سوره نازل شده اين سوره باشد نشده است،و صرفا استنباط جابر از اين حديث چنين بوده است شايد اين پيش آمد پس از مدتي كه از بعثت گذشته بود (فترت) صورت گرفته باشد, زيرا پس از آغاز بعثت براي مدتي وحي منقطع گرديد و دوباره آغاز شد شاهد بر اين مدعي حديث زير است: از جابربن عبداللّه روايت ديگري شده است كه پيامبر(ص) درباره فترت وحي سخن مي گفت و مي فرمود: «هنگامي كه به راه خود ادامه مي دادم، ناگاه ندايي ازآسمان شنيدم سربلند كردم، فرشته اي را ديدم كه در كوه حرا نيز آمده بود از ديداراو به وحشت افتادم و بر روي زانوهاي خود قرار گرفتم سپس از راه خود برگشتم و به خانه آمدم و گفتم: زملوني، زملوني (مرا بپوشانيد) آن گاه مرا پوشاندند در اين موقع آيات: «يا ايها المدثر, قم فانذر, و ربك فكبر, و ثيابك فطهر و الرجز فاهجر»[6] نازل شد پس از آن، وحي پي در پي و بدون انقطاع فرود آمد».[7]
3. گروهي اولين سوره نازل شده را سوره فاتحه مي دانند زمخشري مي گويد: «بيش تر مفسرين بر اين عقيده اند كه سوره فاتحه اولين سوره نازل شده قرآن است »علامه طبرسي از استاد احمد زاهد در كتاب ايضاح به نقل ازسعيدبن المسيب از مولي اميرالمؤمنين (ع) آورده است كه فرمود: «از پيامبر(ص) از ثواب قرائت قرآن سؤال نمودم، سپس آن حضرت ثواب هر سوره را بيان فرمود, به ترتيب نزول سوره ها پس اولين سوره اي را كه در مكه نازل شده است، سوره «فاتحه »بر شمرد, سپس «اقرا باسم ربك» و آن گاه سوره (ن و القلم )[8] واحدي نيشابوري در اسباب النزول درباره ابتداي بعثت چنين آورده است: «گاه كه پيامبر باخود خلوت
ي داشت، ندايي از آسمان مي شنيد كه موجب هراس وي مي شد و درآخرين بار فرشته او را ندا داد: يا محمد! گفت: لبيك گفت: بگو «بسم اللّه الرحمان الرحيم الحمد للّه رب العالمين»[9] البته پيامبر اكرم (ص) از همان ابتداي بعثت با گروه كوچك خود (علي و جعفر و زيد و خديجه) نماز را طبق سنت اسلامي انجام مي داد و نماز بدون فاتحة الكتاب برپا نمي شود و در حديث آمده است: «اولين چيزي كه جبرئيل به پيامبر(ص) تعليم داد, نماز و وضو بود» كه لازمه آن مقرون بودن بعثت با نزول سوره حمد است جلال الدين سيوطي مي گويد: «هرگز نبوده است كه نماز در اسلام بدون فاتحه الكتاب باشد».[10]
ميان اين سه نظر مي توان به گونه اي جمع كرد, زيرا نزول سه يا پنج آيه از اول سوره علق به طور قطع با آغاز بعثت مقارن بوده است، و اين مساله مورد اتفاق نظراست سپس چند آيه از ابتداي سوره مدثر نازل شده است، ولي اولين سوره كامل كه بر پيامبر نازل گرديده سوره حمد است و چند آيه از سوره علق يا سوره مدثر درآغاز, عنوان سوره نداشته و با نزول بقيه آيه هاي سوره اين عنوان را يافته است لذا اشكالي ندارد كه بگوييم اولين سوره, سوره حمد است و به نام فاتحة الكتاب خوانده مي شود وجوب خوانده شدن اين سوره در نماز اهميت آن را مي رساند, به طوري كه آن را سزاوار عدل و همتاي قرآن شدن, مي كند «ولقد آتيناك سبعا من المثاني و القرآن العظيم[11]، و به راستي ما به تو سوره حمد و قرآن عظيم راداديم» سوره اي كه به نام «سبعا من المثاني» خوانده مي شود بنابر نقلي سوره حمداست كه مشتمل بر هفت آيه است از اين جهت «مثاني» گفته مي شود كه به سبب كوتاهي قابل تكرار است به ويژه سوره حمد كه روزانه در نماز تكرار مي شود پس اگرترتيب نزول سوره ها را از نظر ابتداي سوره ها در نظر بگيريم، اولين سوره، علق و پنجمين سوره، حمد است چنان كه در ترتيب نزول سوره ها آورده ايم و اگر سوره كامل را ملاك بدانيم, اولين سوره كامل سوره حمد است.
آخرين آيه و سوره
در روايات منقول از اهل بيت (ع) آمده است كه آخرين سوره، سوره نصر است دراين سوره به ظاهر بشارت به پيروزي مطلق شريعت داده شده كه پايه هاي آن استوارو مستحكم گشته است و گروه گروه مردم آن را پذيرفته اند: «بسم اللّه الرحمان الرحيم،اذا جا نصراللّه و الفتح، و رايت الناس يدخلون في دين اللّه افواجا, فسبح بحمد ربك واستغفره انه كان توابا»[12] با نزول اي
ن سوره، صحابه خرسند شدند زيرا پيروزي مطلق اسلام بر كفر و تثبيت و استحكام پايه هاي دين را بشارت مي داد ولي عباس عموي پيامبر از نزول اين سوره سخت غمناك گرديد و گريان شد پيامبر(ص) به اوفرمود: «اي عم چرا گرياني؟» گفت: «به گمانم از پايان كار تو خبرمي دهد» پيامبر(ص) فرمود: «همان گونه است كه گمان برده اي» پيامبر پس از آن دوسال بيش تر زيست نكرد.[13]
امام صادق (ع) فرمود: «آخرين سوره، اذا جا نصراللّه و الفتح است»[14] ازابن عباس نيز روايت شده كه آخرين سوره، سوره نصر است [15] و نيز روايت شده است: آخرين سوره، سوره برائت است كه نخستين آيات آن سال نهم هجرت نازل شد و پيامبر(ص) علي (ع) را فرستاد تا آن را بر جمع مشركين بخواند.[16]
در بسياري از روايات آمده است: آخرين آيه كه بر پيامبر اكرم (ص) نازل شد اين آيه بود: «و اتقوا يوما ترجعون فيه الي اللّه ثم توفي كل نفس ما كسبت و هم لايظلمون»[17] جبرئيل آن را نازل كرد و گفت: آن را در ميانه آيه ربا و آيه دين (پس از آيه شماره 280) از سوره بقره قرار دهد و پس از آن پيامبر بيش از 21 روز و بنابر قولي 7 روز ادامه حيات نداد.[18]
احمدبن ابي يعقوب مشهور به ابن واضح يعقوبي (متوفاي سال هاي پس از292) در تاريخ خود چنين آورده است: «گفته اند كه آخرين آيه نازل شده بر پيامبراكرم (ص) اين آيه بود: «اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الا سلام دينا»[19],  سپس در ادامه مي گويد:  و همين گفتار نزد ما صحيح و استوار است و نزول آن در روز نصب مولي اميرالمؤمنين علي بن ابي طالب در غديرخم بوده است».[20]
آري سوره نصر پيش از سوره برائت نازل شده است، زيرا سوره نصر در سال فتح مكه (عام الفتح) كه سال هشتم هجرت بود, نازل گرديده و سوره برائت پس از فتح،سال نهم هجرت نازل شده است راه جمع ميان اين روايات بدين گونه است كه بگوييم: آخرين سوره كامل سوره نصر است و آخرين سوره به اعتبار آيات نخستين آن، سوره برائت است اما آيه «واتقوا يوما ترجعون فيه الي اللّه »[21] طبق روايت ماوردي در مني به سال حجة الوداع نازل گرديد[22] بنابراين نمي تواند آخرين آيه باشد, زيرا آيه «اكمال» پس از بازگشت پيامبر(ص) از حجة الوداع در غدير خم بين راه نازل شده است پس گفته ابن واض
ح يعقوبي، صحيح تر به نظر مي رسد, زيرا سوره برائت، پس از فتح مكه، در سال نهم هجرت و سوره مائده در سال دهم هجرت (سال حجة الوداع) نازل شده است علاوه برآن، سوره مائده مشتمل بر يك سري احكام است كه پايان جنگ و استقرار اسلام را مي رساند به ويژه آيه «اكمال» كه ازپايان كار رسالت خبر مي دهد و با آخرين آيه در آخرين سوره تناسب دارد پس آخرين سوره كامل، سوره نصر است كه در عام الفتح نازل شد و آخرين آيه كه پايان كار رسالت را خبر مي دهد, آيه «اكمال» است گرچه ممكن است به اعتبار آيات الاحكام، آخرين آيه: «واتقوا يوما ترجعون فيه الي اللّه »[23] باشد كه در سوره بقره ضبط و ثبت شده است.


پی نوشت:
[1]. علق 96: 5  1 ر ك: تفسير منسوب به امام عسكري، ص 157 بحارالانوار, ج18، ص 206, حديث 36 تفسيربرهان، ج2، ص 478 صحيح مسلم، ج1، ص 97 صحيح بخاري، ج1، ص 3.
[2]. اصول كافي، ج2، ص 628 عيون اخبارالرضا, ج2، ص 6 بحارالانوار, ج92، ص 39.
[3]. مدثر 74: 2  1.
[4]. صحيح مسلم، ج1، ص 99 و رجوع كنيد به: امام احمد بن حنبل، مسند احمد, ج3، ص 306.
[5]. ر ك: بدرالدين زركشي، البرهان في علوم القرآن، ج1، ص 206.
[6]. مدثر 74: 5  1.
[7]. صحيح بخاري، ج1، ص 4 صحيح مسلم، ج1، ص 98 و رجوع كنيد به: مسند احمد, ج3، ص 325.
[8]. تفسير طبرسي، ج10، ص 405 و رجوع كنيد به: الكشاف، ج4، ص 775.
[9]. فاتحه 1: 2 
1 اسباب النزول، ص 11.
[10]. الاتقان، ج1، ص 12.
[11]. حجر 15: 87.
[12]. نصر 110: 3  1.
[13]. تفسير طبرسي، ج10، ص 554.
[14]. تفسير برهان، ج1، ص 29.
[15]. الاتقان، ج1، ص 27.
[16]. تفسير صافي، ج1، ص 680.
[17]. بقره 2: 281 برخي از نظر ادبي اشكال كرده گفته اند, مصدر بودن آيه به «واو» عاطفه، با نزول انفرادي آيه سازش ندارد ولي بايد توجه داشت  بر فرض صحت روايت  مصدر شدن آيه به «واو» از آن جهت است تاتكمله آيه قبل قرار گيرد گرچه با فاصله زماني و به طور انفرادي نازل گرديده باشد علاوه مصدر شدن جمله هاي بدون سابقه، به «واو» در استعمالات عربي فراوان است: «و لقد امر علي اللئيم يسبني فمضيت ثمة قلت لا يعنيني» «و رب قائلة يوما بذي سلم اين الطريق الي حمام منجاب» و در قرآن نيز فراوان يافت مي شودكه بر سر آياتي «واو» آمده كه با آيات قبل رابطه اي ندارند مثلا: «انما قولنا لشي اذا اردناه ان نقول له كن فيكون و الذين هاجروا في اللّه من بعد ما ظلموا و ما ارسلنا من قبلك الا رجالا نوحي اليهم» (سوره نحل 43  40) آيه نخست در امر تكوين است آيه بعد در رابطه با مهاجرت آيه سوم مربوط به نحوه ارسال پيامبران پرواضح است كه اين آيات از هم جدا نازل گشته سپس در نوشتار پي درپي ثبت شده اند.
[18]. تفسير شبر, ص 83 تفسير ماوردي، ج1، ص 282.
[19]. مائده 5: 3.
[20]. ابن واضح يعقوبي، تاريخ يعقوبي، ج2، ص 35.
[21]. بقره 2: 281.
[22]. تفسير ماوردي (النكت العيون) ج 1, ص 63 زركشي البرهان، ج1، ص 186.
[23]. بقره 2: 281.


http://karballa.ir

به این مطلب امتیاز دهید
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در email

فرصت ویژه برای علاقه مندان به نویسندگی

شما می توانید مقالات خود را با نام خود در وب سایت موسسه منتشر نمائید. برای شروع کلیک نمائید.

نویسنده مقاله باشید